Işık kirliliği nedir?

Işık kirliliği, yapay ışığın gereğinden fazla, yanlış yöne, yanlış zamanda ya da yanlış renkte kullanılmasıyla ortaya çıkan olumsuz etkilerin genel adıdır. Kentlerin üzerindeki turuncu gökyüzü, yatak odasına giren sokak ışığı, gözü kamaştıran bir reklam panosu ya da gece boyunca yanan boş bir otopark bu kavramın gündelik örnekleridir.

Işık kirliliği, diğer çevre sorunlarından farklı olarak kaynağı kapatıldığında anında ortadan kalkan bir kirlilik türüdür. Bu nedenle aydınlatma tasarımında, kent planlamasında ve yerel yönetimlerin uygulamalarında giderek daha fazla yer alır. Aydınlatma tasarımının genel çerçevesi için Aydınlatma tasarımı nedir? rehberine bakılabilir.

Işık kirliliğinin türleri

Işık kirliliği genellikle dört ana başlıkta ele alınır:

• Gökyüzü parlaması (skyglow): Yukarıya ve yanlara kaçan ışığın atmosferde saçılmasıyla kentlerin üzerinde oluşan parlaklık. Yıldızların görünürlüğünü azaltır ve kilometrelerce uzaktan fark edilebilir.
• Işık taşması (light trespass): Işığın aydınlatılması amaçlanan alanın dışına, örneğin komşu bir binanın penceresine ya da bir bahçeye taşması.
• Kamaşma (glare): Görüş alanındaki aşırı parlak kaynakların görmeyi zorlaştırması ve rahatsızlık vermesi. Trafikte güvenlik açısından da önemlidir.
• Işık kalabalığı (clutter): Çok sayıda parlak ve dağınık ışık kaynağının bir arada bulunmasıyla oluşan karmaşa. Özellikle ticari caddelerde ve reklam yoğun alanlarda görülür.

Arşivde Işık kirliliği nedir? Türkiye'deki çalışmalar yazısı bu kavramları ve Türkiye'deki çalışmaları ayrıntılı olarak anlatır.

Nedenleri

Işık kirliliğinin başlıca nedenleri şu başlıklarda toplanır:

• Yönlendirilmemiş ışık: Işığını gökyüzüne ve yanlara yayan, ekranlanmamış armatürler.
• Gereğinden fazla ışık: İhtiyacın üzerinde aydınlık düzeyleri. Kimi zaman "daha fazla ışık daha güvenli" varsayımıyla ilişkilendirilir.
• Gereksiz saatlerde açık kalan ışıklar: Kullanılmayan alanların gece boyunca aydınlatılması.
• Işığın rengi: Mavi bileşeni yüksek, soğuk beyaz ışığın atmosferde daha fazla saçıldığı ve canlılar üzerinde daha güçlü biyolojik etkileri olduğu kabul edilir.

LED teknolojisinin yaygınlaşması bu tartışmaya yeni bir boyut kattı. LED'ler enerji tüketimini azaltırken, düşen maliyetler daha fazla ışık kullanımına yol açabildi. Arşivde Maliyet ve enerji tasarrufu sağlayan aydınlatma devrimi ışık kirliliğine yol açıyor ve LED'ler ışık kirliliğini artırıyor yazıları bu konuyu ele alır.

Etkileri

İnsan sağlığı

Gece yapay ışığa maruz kalmak, vücudun gece ve gündüz döngüsünü düzenleyen biyolojik ritmi etkileyebilir. Araştırmalar özellikle melatonin hormonunun salgılanması ve uyku kalitesi üzerindeki etkiler üzerinde durur. Arşivde Kentsel ışık kirliliği: Neden şehirlerde kalıcı "jetlag" yaşıyoruz? ve Işık kirliliği uykusuzluğu tetikleyebilir yazıları bu konudaki araştırmaları aktarır.

Doğal yaşam

Pek çok canlı, yaşamını gece ve gündüzün doğal döngüsüne göre düzenler. Yapay ışık; göç eden kuşların yönünü şaşırmasına, böceklerin ışık kaynaklarının çevresinde tükenmesine, tozlaşmanın aksamasına ve deniz kaplumbağası yavrularının denize ulaşamamasına yol açabilir. Arşivde Işık kirliliği, böcek popülasyonundaki azalışın bir nedeni, Tozlaşmanın yeni tehdidi: Işık kirliliği ve ABD'de yılda 100 milyon ila 1 milyar kuş gökdelenlere çarpıp ölüyor yazıları bu etkileri ele alır.

Gökyüzü ve astronomi

Gökyüzü parlaması, dünya nüfusunun büyük bir bölümünün Samanyolu'nu artık çıplak gözle göremediği anlamına gelir. Bu durum, gökbilim gözlemevlerinin konumunu ve çalışmalarını doğrudan etkiler. Gece gökyüzü, aynı zamanda kültürel ve doğal bir miras olarak da tartışılır. Arşivde Gece ışık kirliliği olmadığında büyük şehirler nasıl görünür? yazısı bu konuyu görsel olarak ele alır.

Enerji

Gökyüzüne ya da gereksiz alanlara giden ışık, boşa harcanan enerji anlamına gelir. Bu nedenle ışık kirliliği konusu, enerji verimliliği ve karbon salımı tartışmalarıyla da yakından ilişkilidir.

Ölçüm ve izleme

Işık kirliliğini ölçmek ve izlemek için farklı yöntemler kullanılır:

• Gökyüzü parlaklığı ölçümleri: Gece gökyüzünün parlaklığını ölçen el tipi cihazlar ve sabit istasyonlar.
• Uydu görüntüleri: Gece çekilen uydu görüntüleri, kentlerin ve bölgelerin yaydığı ışığı zaman içinde izlemeyi mümkün kılar.
• Gözleme dayalı ölçekler: Gökyüzünün karanlığını gözle görülebilen yıldızlar üzerinden sınıflandıran ölçekler.
• Işık kirliliği haritaları: Dünya genelinde gökyüzü parlaklığını gösteren haritalar.

Arşivde Yeni interaktif harita, ışık kirliliğinin şehrinizi nasıl etkilediğini gösteriyor yazısı bu araçlardan birini tanıtır.

Azaltmaya yönelik yaklaşımlar

Işık kirliliğini azaltmaya yönelik yaklaşımlar uluslararası düzeyde genellikle birkaç ilke etrafında tartışılır:

• Işığın yalnızca ihtiyaç duyulan yere yönlendirilmesi: Yukarıya ışık vermeyen, ekranlanmış armatürler.
• İhtiyaca uygun aydınlık düzeyleri: Gereğinden fazla ışık kullanılmaması.
• Zamana bağlı kontrol: Gece belirli saatlerden sonra ışıkların kısılması ya da kapatılması, hareket sensörlü sistemler.
• Işık rengi: Dış mekânda daha sıcak, mavi bileşeni düşük ışık tercihi.

Bu ilkeler, karanlık gökyüzünü korumaya yönelik kuruluşların, aydınlatma mühendisliği derneklerinin ve yerel yönetimlerin belgelerinde ortak olarak yer alır. Arşivde Işık kirliliğini engellemenin 9 yolu ve Işık kirliliğini önlemek için 3 temel öneri yazıları farklı önerileri bir araya getirir.

Cephe aydınlatmasının ışık kirliliğiyle ilişkisi için Mimari ve cephe aydınlatması rehberine bakılabilir.

Düzenlemeler ve standartlar

Işık kirliliği, farklı ülkelerde farklı düzeylerde düzenlenir:

• CIE 150: Dış aydınlatma tesislerinden kaynaklanan rahatsız edici ışığı ele alan uluslararası teknik rapor. Çevreleri karanlık doğal alanlardan kent merkezlerine kadar bölgelere ayırır ve her bölge için gökyüzüne kaçan ışık, pencerelere düşen ışık ve cephe parlaklığı gibi konularda sınır değerler önerir.
• Ulusal düzenlemeler: Bazı ülkeler ışık kirliliğini çevre mevzuatı içinde ele alır. Fransa'nın ulusal düzenlemesi bu alanda sıkça örnek gösterilir; arşivde Fransa'nın ulusal ışık kirliliği politikası yazısı bu düzenlemeyi aktarır.
• Yerel düzenlemeler: Kentler ve bölgeler, dış aydınlatma için kendi kurallarını belirleyebilir. Arşivde ABD'de ilk kez bir büyük şehrin karanlık gökyüzü yönetmeliğini kabul etmesi bu düzeye bir örnektir.
• Karanlık gökyüzü alanları: Gece gökyüzünün korunduğu parklar, rezervler ve yerleşimler uluslararası programlarla tanınır. Arşivde Japonya'nın ilk kentsel gece gökyüzü konumu yazısı bu programlardan birini anlatır.

Türkiye'de ışık kirliliği konusu, üniversiteler, meslek odaları ve aydınlatma dernekleri tarafından düzenlenen seminer ve çalışmalarla gündemde tutulur. Arşivde EMO İstanbul Şubesi'nin ışık kirliliği semineri ve Türkiye'deki ışık kirliliğinin TAK'ta tartışılması bu çalışmalara örnektir. Standartların genel bir özeti için Aydınlatma standartları ve yönetmelikleri rehberine bakılabilir.

Sık sorulan sorular

Işık kirliliği nedir?

Yapay ışığın gereğinden fazla, yanlış yöne, yanlış zamanda ya da yanlış renkte kullanılmasıyla ortaya çıkan olumsuz etkilerdir. Gökyüzü parlaması, ışık taşması, kamaşma ve ışık kalabalığı başlıca türleridir.

Işık kirliliğinin etkileri nelerdir?

İnsanlarda biyolojik ritim ve uyku üzerindeki etkiler, kuşlar, böcekler ve diğer canlılar üzerindeki etkiler, gökyüzünün görünürlüğünün azalması ve boşa harcanan enerji başlıca etkiler olarak sayılır.

LED'ler ışık kirliliğini artırır mı?

LED'in kendisi değil, kullanım biçimi belirleyicidir. LED'ler ışığı daha hassas yönlendirmeye ve kontrol etmeye olanak tanır. Ancak düşen maliyetlerin daha fazla ışık kullanımına yol açması ve soğuk beyaz ışığın yaygınlaşması, ışık kirliliği tartışmalarında öne çıkan konulardır.

Işık kirliliği nasıl ölçülür?

Gökyüzü parlaklığını ölçen cihazlar, gece çekilen uydu görüntüleri, gözleme dayalı ölçekler ve ışık kirliliği haritaları en yaygın yöntemlerdir.

PLD Türkiye, 2005'ten bu yana aydınlatma tasarımı ve mimari aydınlatma üzerine yayın yapan bir dergi ve arşivdir. Bu rehber, arşivdeki proje ve yazılardan derlenen genel bir bilgilendirme metnidir.