Aydınlatma tasarımı nedir?

Aydınlatma tasarımı, bir mekânda ışığın nasıl, nereye ve hangi amaçla kullanılacağının planlanmasıdır. Konu yalnızca bir alanı görünür kılmak değildir. Işığın mimariyi nasıl okuttuğu, insanların mekânda kendini nasıl hissettiği, gün boyunca ve gece nasıl bir deneyim oluştuğu da tasarımın parçasıdır.

Bu disiplin mimarlık, iç mimarlık, peyzaj ve elektrik mühendisliğiyle iç içe çalışır, ancak bunların hiçbirinin alt başlığı sayılmaz. Işık hem teknik bir büyüklük (lüks, kandela, renk sıcaklığı) hem de algısal bir deneyimdir. Aydınlatma tasarımı bu iki tarafı birlikte ele alır.

Uluslararası ölçekte meslek, 1969'da ABD'de kurulan IALD (International Association of Lighting Designers) ile kurumsal bir kimlik kazandı. Türkiye'de ise bağımsız aydınlatma tasarımı ofisleri görece yenidir ve meslek hâlâ tanınırlık kazanma sürecindedir. Bu tartışmanın Türkiye'deki örnekleri için arşivdeki Uzmanlık dalı olarak aydınlatma tasarımı ve Bağımsız aydınlatma tasarımı yazılarına bakılabilir.

Aydınlatma tasarımının kapsamı

Aydınlatma tasarımı genellikle üç katmanda düşünülür:

• İşlevsel ışık: Bir mekânda yapılan işin gerektirdiği görme koşulları. Ofiste ekran ve masa çalışması, müzede eserin doğru görülmesi, sokakta güvenli yürüyüş bu katmana girer.
• Mimari ve algısal ışık: Yüzeylerin, dokuların ve hacmin ışıkla nasıl okunduğu. Bir duvarın yıkanması, bir cephenin gece silueti, bir avlunun derinliği bu katmandadır.
• Duygusal ve zamansal ışık: Işığın gün içinde değişmesi, atmosferi, insan üzerindeki etkisi. Otel lobisinin akşam havası ya da bir hastane odasının gece sakinliği bu katmanın konusudur.

İyi bir proje bu üç katmanı ayrı ayrı değil, birbirini destekleyecek biçimde ele alır. Görüş ve tartışmalar için Aydınlatma tasarımı bir sanattır ve Aydınlatma tasarımı; Kara sanat yazıları farklı bakış açıları sunar.

Aydınlatma tasarımı ne değildir?

Sahada en sık karşılaşılan karışıklık, aydınlatma tasarımının ürün seçimiyle eş tutulmasıdır. Armatür seçimi sürecin bir sonucudur; tasarımın kendisi ise ışığın neyi göstereceği ve neyi göstermeyeceğine dair verilen kararlardır. Bağımsız tasarım anlayışında bu kararlar belirli bir markaya bağlı olmadan verilir.

Bir diğer yaygın varsayım, aydınlatmanın yapım sürecinin sonunda ele alınacak bir kalem olduğudur. Oysa tavan kotları, cephe detayları, mobilya yerleşimi ve elektrik altyapısı gibi kararlar ışığı doğrudan belirler. Bu nedenle aydınlatma konusu, projenin erken aşamalarında konuşulduğunda daha fazla seçenek sunar.

Bu konudaki görüşlerin ayrıntılı bir anlatımı arşivdeki Aydınlatma tasarımı nedir, ne değildir? yazısında yer alır.

Bir projede aydınlatma tasarımı süreci

Süreç projeden projeye değişse de uluslararası pratikte genel olarak şu aşamalardan söz edilir:

1. Konsept: Mekânın karakteri, kullanıcı senaryoları ve ışığın hikâyesi belirlenir. Eskizler, referans görseller ve ilk ışık fikirleri bu aşamada ortaya çıkar.
2. Tasarım geliştirme: Konsept, hesaplar ve simülasyonlarla sınanır. Aydınlık düzeyleri, kamaşma, renk sıcaklığı gibi değerler bu aşamada netleşir. Bu aşamada aydınlatma hesap ve simülasyon yazılımları sıkça kullanılır.
3. Uygulama projesi: Armatür tipleri, yerleşim planları, detaylar ve kontrol senaryoları teknik belgelere dönüşür.
4. İhale ve ürün onayı: Teklif edilen ürünlerin tasarım niyetini karşılayıp karşılamadığı değerlendirilir. Muadil ürün tartışmaları en çok bu aşamada yaşanır.
5. Saha ve devreye alma: Montaj sonrası yönlendirme (aiming), sahne ayarları ve kontrol sisteminin programlanması yapılır. Işığın tasarlandığı gibi algılanıp algılanmadığı ancak bu aşamada görülür.

Kontrol sistemleri ve akıllı binalarla bu sürecin son aşaması giderek önem kazanıyor; konu Akıllı binalar aydınlatma tasarımcıları için neden önemli? yazısında ele alınır.

Temel kavramlar

Aydınlatma tasarımı konuşulurken sık geçen bazı kavramlar:

• Aydınlık düzeyi (lüks): Bir yüzeye düşen ışık miktarı. Standartların en çok başvurduğu ölçüdür, ancak tek başına bir mekânın nasıl algılanacağını anlatmaz. Bu ayrım “İyi aydınlatma tasarımcıları Lux ve LED’lere kafayı takmıyor!” yazısında tartışılır.
• Parıltı (luminans): Bir yüzeyin göze ne kadar parlak göründüğü. Algıyı lüksten daha doğrudan belirler.
• Kamaşma ve UGR: Görüş alanındaki aşırı parlaklığın yarattığı rahatsızlık. İç mekânda genellikle UGR değeriyle ifade edilir; bkz. UGR19-uyumu.
• Renk sıcaklığı (CCT): Işığın sıcak ya da soğuk görünüşü, Kelvin cinsinden ifade edilir. Aynı mekânda farklı ürünler arasındaki renk farkları da ayrı bir konudur; bkz. Beyaz LED renk sıcaklığı farkıyla baş etme kılavuzu.
• Renksel geri verim (CRI ve TM-30): Işığın nesnelerin renklerini ne kadar doğal gösterdiği. CRI uzun süre tek ölçüt olarak kullanıldı; TM-30 daha ayrıntılı bir değerlendirme sunar. Bkz. Aydınlatma tasarımınızı geliştirmek için TM-30 metriği kullanmak.
• Gün ışığı: Yapay ışığın tamamlayıcısı ve çoğu zaman tasarımın çıkış noktası. Mimarlıkta gün ışığı algısı için Işık Önemli: Henry Plummer ile gün ışığı algısını artırmak yazısı iyi bir başlangıçtır.
• Sirkadiyen ve insan odaklı aydınlatma: Işığın biyolojik ritim ve sağlık üzerindeki etkilerini gözeten yaklaşımlar. Alan hızla gelişiyor ve tartışmalı yönleri de var; Sirkadiyen aydınlatma için kılavuz ve Sirkadiyen ışık: Gerçek mi, bilişsel önyargının göstergesi mi? yazıları iki tarafı da gösterir.

Standartlar ve sertifikalar

Aydınlatma tasarımı, ulusal ve uluslararası standartlarla birlikte çalışır. Türkiye'de sık başvurulan çerçeveler arasında iç mekân çalışma alanları için TS EN 12464-1, binalarda gün ışığı için TS EN 17037 ve yol aydınlatması için EN 13201 serisi bulunur. Standartlar asgari koşulları tanımlar; bir mekânın nasıl hissettireceğine dair kararlar ise tasarımın alanında kalır.

Gün ışığı standardının ayrıntıları için TS EN 17037 Binalarda Günışığı Standardı ve Uygulaması, yeşil bina sertifikalarındaki aydınlatma kriterleri için Aydınlatma tasarımında “Leed ve Breeam” yazıları arşivde yer alır.

Uygulama alanları

Aydınlatma tasarımının ölçeği bir oturma odasından bir şehrin gece silüetine kadar uzanır. Başlıca alanlar:

• Mimari ve cephe aydınlatması: Binanın gece kimliği ve kentle ilişkisi. Örnek: BİZ İstanbul (AKM).
• Tarihi yapılar ve restorasyon: Yapının dokusuna zarar vermeden okunurluğunu artırmak. Örnek: Yerebatan Sarnıcı restorasyonu kapsamında yeni aydınlatma tasarımı.
• Konaklama, ofis, perakende, müze ve sağlık yapıları: Her biri farklı kullanıcı ihtiyaçları ve standartlarla çalışır. Bu alanların her biri için ayrı rehberler hazırlanıyor.
• Kentsel ve peyzaj aydınlatması: Güvenlik, kimlik ve gece ekosistemi arasındaki denge. Bu alanın en güncel tartışması ışık kirliliğidir; bkz. Kentsel ışık kirliliği: Neden şehirlerde kalıcı “jetlag” yaşıyoruz?.

Aydınlatma tasarımcılığı bir meslek olarak

Aydınlatma tasarımcıları farklı kökenlerden gelir: mimarlık, iç mimarlık, sahne aydınlatması, elektrik mühendisliği ve endüstriyel tasarım bunların başında gelir. Sahne aydınlatmasının mimari aydınlatmaya etkisi için Her Mimari Aydınlatma Tasarımcısı’nın bilmesi gereken beş tiyatro şahsiyeti yazısı ilginç bir arka plan sunar.

Mesleğe giriş yolları, eğitim ve sertifikalar üzerine arşivde Aydınlatma tasarımcısı olmak istiyorum. Ne yapmalıyım?, Aydınlatma Tasarımcılarına Özel Sertifika Programları ve Marty Langthorne ve bir meslek olarak “Aydınlatma Tasarımcılığı” yazıları bulunur. Mesleğin bugünü üzerine kapsamlı bir söyleşi için Speirs+Major’dan Mark Major ile aydınlatma tasarımının durumu üzerine okunabilir.

Sık sorulan sorular

Aydınlatma tasarımı ile elektrik projesi aynı şey mi?

Hayır. Elektrik projesi enerji dağıtımı, devreler ve güvenlikle ilgilenir. Aydınlatma tasarımı ise ışığın mekândaki etkisini ve deneyimini tanımlar. İki çalışma birbirini besler ve genellikle birlikte yürür.

Aydınlatma tasarımı yalnızca büyük projeler için mi?

Ölçek arttıkça konunun karmaşıklığı artar, ancak ışığın mekân algısındaki etkisi küçük ölçekte de geçerlidir. Konut, mağaza ya da restoran gibi projelerde de aydınlatma kararları kullanıcı deneyimini belirgin biçimde etkiler.

Aydınlatma tasarımı projeye ne zaman dahil olur?

Uluslararası pratikte aydınlatma, mimari konseptle birlikte, yani projenin erken aşamalarında ele alındığında daha fazla seçenek sunar. Geç aşamada ele alınan aydınlatma çoğu zaman mevcut detaylara uyum sağlamakla sınırlı kalır.

Standartlara uyan bir aydınlatma iyi bir aydınlatma mıdır?

Standartlar asgari görme koşullarını güvence altına alır. Bir mekânın karakteri, atmosferi ve konforu ise standartların ötesindeki tasarım kararlarına bağlıdır.

PLD Türkiye, 2005'ten bu yana mimari aydınlatma tasarımı üzerine yayın yapan bir dergi ve arşivdir. Bu rehber arşivdeki yazı ve projelerden derlenmiştir ve düzenli olarak güncellenir.