Aydınlatma standartları ve yönetmelikleri

Aydınlatma projeleri, çok sayıda standart, yönetmelik ve teknik belgeyle ilişkilidir. Bunların bir kısmı ışığın niteliğini tanımlar: Bir ofiste ne kadar ışık olması gerektiği ya da bir yolun nasıl aydınlatılacağı gibi. Bir kısmı ürünlerin güvenliğini ve enerji verimliliğini düzenler. Bir kısmı ise binaların yangın güvenliği ve enerji performansı gibi daha geniş çerçevelerin içinde aydınlatmaya yer verir.

Bu rehber, aydınlatma alanında sıkça başvurulan belgelere genel bir bakış sunar. Belgelerin güncel sürümleri ve kapsamları zaman içinde değişebildiği için, bir projede esas alınacak sürüm ilgili kurumların yayınlarından takip edilir. Aydınlatma tasarımının genel çerçevesi için Aydınlatma tasarımı nedir? rehberine bakılabilir.

Standartları hazırlayan kurumlar

• CIE (Uluslararası Aydınlatma Komisyonu): Işık ve aydınlatma bilimi alanında uluslararası teknik raporlar ve standartlar hazırlar. Birçok Avrupa ve ulusal standardın bilimsel temeli CIE çalışmalarına dayanır. Türkiye'de CIE'nin ulusal komitesi Aydınlatma Türk Milli Komitesi'dir (ATMK).
• CEN ve CENELEC (Avrupa Standardizasyon Komiteleri): Avrupa standartlarını (EN) hazırlar. Bu standartlar Türkiye'de TSE tarafından "TS EN" koduyla ulusal standart olarak yayımlanır.
• IEC ve ISO: Uluslararası elektroteknik ve genel standartlar. Armatür güvenliği gibi ürün standartları büyük ölçüde IEC kaynaklıdır.
• TSE (Türk Standardları Enstitüsü): Türkiye'nin ulusal standart kuruluşu.
• IES (Kuzey Amerika Aydınlatma Mühendisliği Derneği): Özellikle ölçüm yöntemleri ve tasarım kılavuzları uluslararası düzeyde de başvurulan belgeler arasındadır.

Arşivde CIE-ATMK vizyonunda aydınlatmada güncel yaklaşımlar ve CIE ara dönem toplantısı yazıları bu kurumların çalışmalarına örnektir.

Uygulama standartları

Uygulama standartları, bir mekânın ya da alanın aydınlatmasından beklenen nitelikleri tanımlar. Sıkça başvurulanlar şunlardır:

• TS EN 12464-1 (İç mekân çalışma alanları): Ofis, eğitim, sağlık, sanayi, perakende, otel ve restoran gibi pek çok iç mekân için aydınlık düzeyi, düzgünlük, kamaşma (UGR) ve renksel geri verim değerlerini tanımlar. Arşivde TS EN 12464-1 semineri bu standardı ele alır.
• TS EN 12464-2 (Dış mekân çalışma alanları): Liman, şantiye, otopark, akaryakıt istasyonu gibi dış mekân çalışma alanları.
• TS EN 13201 (Yol aydınlatması): Yolların aydınlatma sınıflarını, performans gereksinimlerini, hesap ve ölçüm yöntemlerini tanımlayan çok bölümlü standart.
• TS EN 12193 (Spor alanlarının aydınlatılması): Spor alanlarında farklı yarışma seviyeleri ve yayın gereksinimleri için değerler.
• TS EN 1838 (Acil durum aydınlatması): Kaçış yolları, açık alanlar ve yüksek riskli görev alanlarında acil durum aydınlatması gereksinimleri. Arşivde Acil Aydınlatma – Yazı dizisi bu konuyu ayrıntılı anlatır.
• TS EN 17037 (Binalarda gün ışığı): Gün ışığı yeterliliği, dışarıya bakış, güneşlenme ve kamaşmaya karşı koruma. Arşivde EN 17037 nedir? ve TS EN 17037 Binalarda Günışığı Standardı ve Uygulaması yazılarına bakılabilir.
• TS EN 15193-1 (Aydınlatmanın enerji performansı): Binalarda aydınlatmanın enerji ihtiyacının hesaplanması. Arşivde TS EN 15193-1 yazısı yer alır.

Bu standartların farklı alanlardaki yeri için Ofis ve işyeri aydınlatması ve Otel aydınlatması rehberlerine bakılabilir.

Dış mekân, kent ve ışık kirliliği

• CIE 150 (Dış aydınlatmadan kaynaklanan rahatsız edici ışık): Çevre bölgelerine göre gökyüzüne kaçan ışık, pencerelere düşen ışık, kamaşma ve cephe parlaklığı için sınır değerler önerir.
• CIE 234 (Kentsel aydınlatma master planı kılavuzu): Kent ölçeğinde aydınlatma master planlarının hazırlanması için bir çerçeve sunar. Arşivde CIE 234 eğitimi bu belgeyi tanıtır.

Bu konuların ayrıntısı için Işık kirliliği ve Mimari ve cephe aydınlatması rehberlerine bakılabilir.

Ürün standartları ve güvenlik

Aydınlatma ürünleri de kendi standartlarına tabidir:

• TS EN 60598 serisi: Armatürlerin elektriksel ve mekanik güvenliği.
• TS EN 62471: Işık kaynaklarının ve armatürlerin fotobiyolojik güvenliği, yani ışığın göz ve deri üzerindeki olası zararlı etkilerinin değerlendirilmesi.
• Elektromanyetik uyumluluk standartları: Ürünlerin diğer elektrikli cihazlarla etkileşimi.
• CE işareti: Ürünün Avrupa mevzuatındaki temel gereksinimleri karşıladığını gösteren işaret. Türkiye'de de ilgili yönetmeliklerle uygulanır. Arşivde CE işaretleme ve teknik dosya hazırlama kılavuzu yazısı bu konuyu anlatır.

Ölçüm ve test tarafında ise fotometrik ölçümler, ışık kaynaklarının ömür testleri ve renk ölçümleri için uluslararası yöntemler kullanılır. Ürünlerin fotometrik verileri, aydınlatma hesap yazılımlarında kullanılan standart veri dosyalarıyla paylaşılır. Arşivde CRI ölçümü değişiyor mu? yazısı renk ölçümündeki tartışmalara bir örnektir.

Enerji verimliliği mevzuatı

Avrupa Birliği'nde ışık kaynakları ve kontrol düzenekleri için ekotasarım ve enerji etiketleme düzenlemeleri uygulanır. Bu düzenlemeler, ürünlerin asgari verimlilik değerlerini, piyasaya arz koşullarını ve enerji etiketlerinin biçimini belirler. Türkiye'de de bu düzenlemelere uyumlu tebliğler yürürlüktedir.

Arşivde Yeni AB aydınlatma yönetmelikleri kılavuzu, Eko Tasarım ve Enerji Etiketleme Tebliğleri kapsamında sıkça sorulan sorular ve Yeni enerji etiketleri yazıları bu düzenlemeleri aktarır.

Türkiye'deki yönetmelikler ve şartnameler

Türkiye'de aydınlatma, tek bir "aydınlatma yönetmeliği" yerine farklı yönetmeliklerin ilgili bölümlerinde yer alır:

• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik: Acil durum aydınlatması ve yönlendirme işaretleri için gereksinimler içerir.
• Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği: Binalardaki elektrik tesisatı ve aydınlatma tesisatının teknik esasları.
• Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği: Binaların enerji performansı hesabında aydınlatma da yer alır.
• Kamu şartnameleri: Yol aydınlatması gibi kamu yatırımlarında ilgili kurumların teknik şartnameleri kullanılır. Arşivde LED ışık kaynaklı yol aydınlatma armatürleri teknik şartnamesi ve Acil Durum Aydınlatma ve Yönlendirme Sistemi Teknik Şartnamesi yazıları bu belgelere örnektir.

Sertifika sistemleri

Yeşil bina ve sağlıklı bina sertifika sistemleri, aydınlatmayı enerji verimliliği, gün ışığı, görsel konfor, kullanıcı kontrolü ve biyolojik etkiler gibi kriterlerle değerlendirir. Bu sistemler zorunlu değildir, ancak birçok projede hedef olarak belirlenir. Arşivde WELL bina standardı tasarımı nasıl etkiledi? ve WELL Lighting Design yazıları bu sistemlerden birini ele alır.

Standartlar ve tasarım

Standartlar, bir aydınlatma projesinin karşılaması beklenen asgari koşulları tanımlar. Ancak bir mekânın nasıl hissettirdiği, mimariyi nasıl okuttuğu ve kullanıcılarına ne sunduğu, standartların ötesindeki tasarım kararlarına bağlıdır. Aydınlatma tasarımcıları bu nedenle standartları bir başlangıç noktası olarak görür. Bu tartışmaya bir örnek için arşivdeki IALD, işyeri aydınlatması için önerilen Avrupa Standardı'na cevabını sundu yazısına bakılabilir.

Sık sorulan sorular

Türkiye'de aydınlatma için hangi standartlar kullanılır?

Türkiye'de Avrupa standartları TSE tarafından "TS EN" koduyla ulusal standart olarak yayımlanır. İç mekânlar için TS EN 12464-1, yollar için TS EN 13201, acil durum aydınlatması için TS EN 1838 ve gün ışığı için TS EN 17037 sıkça başvurulan standartlardır.

TS EN 12464-1 neyi kapsar?

İç mekân çalışma alanlarının aydınlatılmasını kapsar. Ofis, okul, hastane, sanayi tesisi, mağaza, otel ve restoran gibi pek çok mekân için aydınlık düzeyi, düzgünlük, kamaşma ve renksel geri verim değerlerini tanımlar.

Türkiye'de bir aydınlatma yönetmeliği var mı?

Aydınlatma tek bir yönetmelikte değil, yangından korunma, elektrik iç tesisleri ve binalarda enerji performansı gibi farklı yönetmeliklerin ilgili bölümlerinde ele alınır. Ürünler için ise ekotasarım ve enerji etiketleme tebliğleri uygulanır.

Standartlar zorunlu mudur?

Standartlar kendi başına genellikle gönüllü belgelerdir. Ancak bir yönetmelik, şartname ya da sözleşme bir standarda atıf yaptığında, o standart ilgili proje için bağlayıcı hale gelir.

PLD Türkiye, 2005'ten bu yana aydınlatma tasarımı ve mimari aydınlatma üzerine yayın yapan bir dergi ve arşivdir. Bu rehber, arşivdeki proje ve yazılardan derlenen genel bir bilgilendirme metnidir.