Ruh için ışık
“Ruh için ışık”... Tarih boyunca sıklıkla, ışık ve ruhun aynı olduğu iddia edildi. Açıkçası konuya farklı hatta zıt gibi görünen bakış açılarından yaklaşmak mümkün. Çünkü bu iddia ne yanlış ne de yanlışa yakın olabilir. Zor olan bu konu hem aktif bir zihin yapısı hem de kapsamlı ancak subjektif bir yaklaşımı gerektiriyor. Bu nedenle makalemizin ağırlık noktası, bu konudan belli çıkarımlar yapma ve mesleki uygulamalar konusunda farklı bir mantık yürütme veya yepyeni bir aydınlatma tasarımı mantalitesine teşvik etme deneyidir.
Bu ezoterik konuya başlamadan önce çoğu kişi önce konseptin tam tanımını isteyecektir. “Işık” konsepti çoğu okuyucu için açık olmalı. O zaman “ruh” teriminin konseptine odaklanalım. Gariptir ki ruh 19. yüzyıla kadar ne klasik felsefede ne de klasik bilimde tartışılacak bir konu olarak görüldü. İlişkilendirildiği tüm alanları ile “ruh” terimi genel olarak kabul edilmiş ve hiçbir zaman belli bir felsefi öğreti veya bilimsel teoriyi takip etmek için olumsuz bir şey olarak görülmemiş. Ancak, “sosyal bilimler” veya psikoloji, antropoloji, sosyoloji, arkeoloji, tarih ve siyaset bilimleri gibi insan merkezli bilimler olarak adlandırdığım bilimlerin gelişmesi ile “ruh” ve “zihin” gibi terimlerin fizyolojik veya idraksal etki alanlarına yer vermeye başlaması biraz ironik. 19. yüzyıl boyunca ve
20. yüzyıl içinde “ruh” ve “zihin” terimleri; o tarihlerde moda olan ezoterik hareketlerde kullanıldı. “Ruh” kelimesinin bugüne kadar olduğu gibi kullanılmasında ısrar ediyor değilim. Hedefim, bize 21. yüzyılda yardımcı olacak daha temel, hassas ve hatta daha az çelişkili olan bir konsept anlayışına ulaşmak. Latin kökenli dillere yakından bakarsak bu kelimenin köklerinin Latinceye dayandığını görüyoruz. İngilizce’deki “animation” (canlandırma, ruh katma) ve de “animal” (hayvan, canlı) Latince’deki “anima” (ruh) kelimesinden geliyor. Buna göre her canlının bir ruhu var ve canlıların kendi içindeki davranış kalıplarını etkiliyor. Konseptin bu tanımından yola çıkılınca bir sonraki noktaya geçebiliriz. Ancak, önce bu paragrafta açıklanan hususlara ayrıntılı olarak bakan Rudolf Steiner’in yazılarına ve fikirlerine göz atmalıyız.
Bize sıklıkla söylendiği gibi ışık yaşam için gerekli. Aslında bu pek de doğru değil çünkü ışığa ihtiyaç duymayan bir yaşam var. Güneş enerjisi yaşam çevresinin bir parçası olmayan canlılar; gereken ve uygun fiziksel ortamı buluyor. Batı Pasifik Okyanusu’nun en derin yeri olan ve Mariana Adaları’nın yakınındaki Mariana Çukuru’ndaki bakterileri bir düşünün. Bitkilerin yaşam ve gelişim için ışıma enerjisine ihtiyacı var ancak bitkiler anime canlılar değil. Onların gözleri yok. Bir bitki, sadece ışıma enerjisini kullanıyor, ışık kullanmıyor.
Genel olarak ışık, dünyada yaşamlarını, çevrelerini görme suretiyle sürdüren canlılar için gerekli. Önemli istisnalar ise hayatta kalmak için kendilerini sosyal mekanizmalara emanet eden kör hayvanlar. Bu mekanizmaların olmaması halinde ölümleri kaçınılmaz. Görsel fenomen olarak ışık çevre ile etkileşimi yönetiyor. İşte bu etkileşime bizler “davranış” diyoruz. Işık bizi davranmaya sevk ediyor, içimizden geleni yapmaya teşvik ediyor.
Diğer taraftan, yine genel olarak bir canlı için karanlık; içine kapanma, motivasyonsuzluk, durgunluk ve ölüm anlamına geliyor.
Konuya yeni bir yorum katma denememizde “canlıların davranışları için ışık” formülüne ulaştık. Bana göre bu ifade “ruh için ışık” teriminin doğru anlamını temsil ediyor.

Dünya için kulağa çok akıllıca gelmese de uygulamalar yapan bir aydınlatma tasarımcısı için bu tür bir fikir planlama yöntemine açıklık getirebilir.
Çok eski zamanlardan beri insan, ışığı insani varlık ile ilişkilendirmeye meyilli ve gayretli idi. Yıldızların tanrısal varlıkları simgeledikleri yaradılış mitlerini örnek alırsak bunlar insan gibi davranıyor; tüm elementleri ve canlıları yaratıyorlardı. Eski Mısır güneş tanrısı Ra’nın varlığı ve görme gücü ışık ile gösterilirdi. Güneş tanrısının dişi karşıtı Ra’nın gözü “evrene” bakar ve yolunda olan her şeyi aydınlatır, bulurdu.
Farklı din toplumları ve ışığın temelde ortak noktalarını bir düşünün. Hristiyan dinine göre ışık insan bedeninde dünyaya geldi. Neredeyse Pers güneş tanrısı Ahura Mazda’nın beden bulması gibi. Arif mezhepler ve manişeizm ve ışınların insan davranışlarına bağlı olarak sönebileceği inancı yaygınlaşırken, ışık gerçek bir kült haline geldi. İster aydınlatma felsefesi ister rasyonalizm olsun felsefe alanında da Yunan antik döneminden başlayarak 17. ve 18. yüzyılın Avrupası’ndaki aydınlanma dönemine kadar ışık, vahiy/ aydınlanma ile ilişkilendirildi.
İnsanlık tarihinde yaşanan olayların özetlerinden vardığımız sonuçlara göre ışık, tamamen fiziksel ve görsel unsurların ötesine geçen yepyeni bir boyut kazandı. Burada kültürel bir boyuta sahip sembolik, kendisi “metafor” olan ışıktan bahsediyoruz. Mecazi olan ışık ve içinde barındırdığı kültürel sorumluluk; mümkün olduğu kadar insana yönelik planlama yapmak isteyen aydınlatma tasarımcısı için en güçlü (yardımcı) araç.
Böylece ışık artık kabul ettiğimiz ve geniş ölçüde var olduğunu varsaydığımız sadece din dışı paydalarla belirlenmiyor. Şüphesiz bu metafor olan ışık, şiirsel ve ilham verici ve hatta biraz zor takip edilebilir ve amacına yönelik kullanılabilir. Ancak, ışık konseptini yeni bir alana oturtan bu tarz ışık, ruhun alanıdır.
Manevi ışık, ruh seviyesinde bir ışık uygulanmasının nedeni ve etkisinden başka bir şey değil. Buna ışığın sanat eserlerinde gösterimi de dahil. Eğer bir sanat eserinde ışık var ise, o eseri algılamamız için araç olarak hizmet ediyor. Hem sembol hem de çizilen objenin gösterilmesini sağlamak için ışığın bir şekline referans. İzleyici, ışığın konseptini anlarken ışığın onu nasıl izlediğinin bizzat şahidi oluyor. Sanat eserlerinde ışık kendisinin bir maddi resmi. Sanatsal sürecin ana malzemesi olarak her zaman sanatçının kültürel ön yargılarına tabi. Işıktan yapılmış bir sanat eseri veya eserin aktarıldığı şekil, çevresini belli bir kültürel bakış açısından çözümleyen kişinin ürünüdür. Bu arada, aktarılan görüntünün çözümlemesi başka bir kişi tarafından yapılıyor. Bir tür, insanlar arası transendantal iletişim gibi.
Bu konu ile ilgili başka örnekleri ışığın diğer uygulamalarında buluyoruz. Tedavi amaçlı ışık ve sonuçları. Işık ve renklerin algılamaya bağlı özellikleri çok araştırıldı ve zihinsel bozuklukları olan kişilerin tedavisinde kullanıldı. Günümüzde işkence metodu olarak ışığın kullanımı konusunda raporlardan da bahsediliyor.

Ancak, her zaman madalyonun ters tarafı bundan zarar görüyor. Ruhun tepkisi ideal veya tahammül edilemez bir çevre ile ilgili görüşü yansıtır. Belli bir çevre ile etkileşime girmemiz ve bunu hazmetmeye zorlandığımız zaman, ruh durumumuzun doğrudan bir tepkisi olan fizyolojik semptomlar göstermeye başlarız. Gün ışığı bunun iyi bir örneğidir. Güneşli bir güne herkes sevinir ve kapalı havalarda mutsuz veya depresif oluruz. Görsel algı, bulunduğumuz ve okuyabildiğimiz çevre ile aramızdaki ilişkiyi kurar. Hızlı bir şekilde havanın güneşli olup olmadığını, dışarısının güzel olup olmadığını veya gökyüzünün kapalı olup olmadığını ve yağmur yağıp yağmadığını anlarız. Çevremizi okuduktan sonra hemen içgüdüsel olarak davranmaya başlarız. Davranışlarımızın çevremize göre hassas bir ayar içinde olduğunu söylemek mümkün. Aksi takdirde sürekli kendimizi başka şekilde davranmaya zorlamamız gerekirdi. Buna göre, insanın düşünebildiği zamanlardan beri ışığı suni olarak yaratma dürtüsü içinde olduk ve gereken araçları bulduk. Teknolojik ve kültürel evrimimizin her adımında ışık bize eşlik etti. Bu noktadan hareketle ışığı geçerli ve önemli bir iş olarak kullanabiliriz. En iyi niyet ve kabiliyet ile yerine getirilmesi gereken bir iş olarak. Programlanabilir ışık görme kapasitemizi desteklemek ve aslında normalde olmayacak bir ortam yaratmak için geliştirildi. Diğer bir deyişle: Işık, mekân yaratabilir.


Değişikliklerini az çok hepimizin deneyimlediği gibi gün ışığından farklı olarak programlanabilir ışık, tamamen başka ve hatta rahatsız edici etki yaratabilir. Örneğin, mum ışığında okumak veya Stroboskopi ışığı altında dans etmek gibi. Her iki durumda da çevre, eş zamanlı ve efektif olarak davranışımızı oluşturuyor ve aktarıyor. İşte tam bu seviyede programlanabilir ışık ruhun ışığına dönüşüyor.
Sonuç olarak “ruhun ışığı” aydınlatma tasarımının ana fikrini oluşturuyor. Aydınlatma tasarımı tamamen antroposentrik (insan merkezli) bir görev olmalı. Işık, sadece insanları ve insan davranışını destekleyecek şekilde tasarlandığında anlam kazanıyor. Kimsenin olmadığı yerde bir mekânı veya çevreyi, görsel olarak algılanır şekilde bir şeyi aydınlatmanın anlamı yok. Ayrıca, eğer ışık son derece nitelikli olarak tasarlanacak ve gerçekleştirilecek ise ışığın olduğu yerdekilerin ve bir şeyler görmek isteyenlerin de ihtiyaçlarının karşılanması gerekiyor. Miktar ve niteliğin insan ihtiyaçlarına bağlı olduğunu gösteren tamamen antroposentrik aydınlatma tasarımı felsefesine yönelmeliyiz. Bunu sağlamak için benim reçetem veya formülüm yukarıda belirtilen farklı fikirleri kapsayan, belli bir aydınlatma planlamasının hedefini sağlamak üzere başka şeylere odaklanan bir kombinasyon olurdu: x% + y% + z% = Konsensüs x = Sanatsal ışık, y = Tedavi ışığı z = Programlanabilir ışık
İstenilen özel çevreyi tasarlamak için bir antroposentrik aydınlatma tasarımının bileşenleri veya vektörleri, kesintisiz bir şekilde birbirine entegre olurdu. Bu fikir, sadece ilham verici bir seviyede olsa da otomatik olarak ışığın metafor olan özelliğini de kapsıyor. Şu sıralar birçok meslektaşımın benzer şekilde düşündüğünü varsayıyorum.
Ancak tüm bu konseptleri bir sistem haline getirir ve amacına uygun metotlar belirlersek, fikrin kabul görmüş bir meslek uygulamasına dönüşmesini sağlayabiliriz. Ayrıca, bunun kolayca uygulanabilir olduğuna inanıyorum. Çünkü sunulan konu tamamen planlama süreci ile bağlantılı ve ilgili projesinde doğru ışığı planlayan tasarımcının gönüllü olup olmamasına bağlı.
Konuyu, duyurusu yapılan Işık Yılı’nda (“Year of Light of 2015) tartışmış olsaydık her şey daha iyi ve anlamlı olacaktı. Yeni konseptler ve bunların uygulaması, olgunlaşmak-kabul görmek için zamana ihtiyaç duyar. Ben gelecekte aydınlatma tasarımcılarının burada sunulan değerleri yavaş yavaş kabul edeceklerini ve söz konusu değerlerin standart hale geleceğini düşünüyorum. Adım adım yeni normlar oluşabilir, aydınlatma tasarımcıları insana odaklı aydınlatma planlamalarında ışığın tüm boyutlarını değerlendirebilirler. Bu olasılık bana ümit veriyor. Işık sektörünün, tüm o radikal yeni tasarımları ve temelden inovatif teknolojileri ile neyle karşı karşıya olacağını tahmin edebiliyorum: Yenilenmiş düşünme tarzının yeni şartlarına cevap bulmak için her şey özel olarak geliştirilecek.

Dergide s. 62–65.