Suni ışık ile doğa görüntüleri
Her toplum katmanı, farklı yaşlardan ve değişik kültürlerden gelen insanlar, hafifçe hareket eden kum tepeleri üzerinden denize bakmaktan veya nefes kesici bir güneş batışını izlemekten etkileniyor. Sanki ışık yaşamımıza umut katan ve bizi daha mutlu eden sihirli bir güce sahip. Bu makale araç olarak ışığın, insanın duygu durumuna nasıl katkı sağladığını ve nasıl keyifli deneyimlerle olumlu düşünceler yarattığını inceliyor.
Hedef, doğanın illüzyonlarını iç mekânda yaratma olanağını keşfetmek. Aydınlatma tasarımcısının şiirsel yaklaşımı uygulamada gösterdiği nitelikleri kadar önemli. Bu makalede bahsedilen konsept fikri, güneş ışınlarının su üzerindeki oyunu ile oluşan görüntüleri taklit etmeye dayanıyor. Ağırlık ise ışıma demetinin kırılma ile nasıl yön değiştirdiğini anlatan teknik optikten gelen Diakaustik üzerine yoğunlaşıyor.
Son yıllarda Pozitif Psikoloji başlığı altında, psikolojinin normatif pozitif konularını kapsayan (Seligman, M. E. P., Authentic Happiness, 2002) bir araştırma programı başlatıldı. Araştırmada psikolojik, fizyolojik ve sosyolojik rahatlamaya (Ryff C. D., Singer B., Psychological Well- Being: Meaning, Measurement, and Implications for Psychotherapy Research, 1996, Carruthers C.P., Hood C. D., The Power of the Positive: Leisure and Well-Being, 2004) götüren olumlu duyguların alanları inceleniyor. Subjektif rahatlama, olumsuz duyguların azaltılması ve olumlu duyguların oluşturulması ve desteklenmesi ve yaşam sevinci ile artırılabiliyor (Seligman M. E. P., Learned Optimism, 1991). Pozitif Psikoloji’nin ana hedefi, insanın kendi olumlu özelliklerini ve güçlerini nasıl ortaya çıkarabileceğini bulmak. Sadece bunlarla baş etmesi değil, mutlu yaşamasını bilmesi. Bunun ilginç ancak bir o kadar değerli yan etkisi, iyi-başarılı bir yaşam için gereken olumlu özelliğin, gücün strese dayanmak için tampon görevi yapması ve hem psikolojik hem de fizyolojik hastalıkları engellemesi (Seligman M., Csikszentmihalyi M, Positive Psychology: An introduction, 2000). Psikologlar günlük olayların mutlu bir yaşama nasıl katkı sağlayabileceğini anlamaya çalışıyorlar. Böyle bir deneyim doğayla bağlantıyı oluşturuyor. İlk insanlar sadece doğada yaşıyordu ve tüm elementlere maruz kalıyordu. Modern toplumlarda dışarı çıkmadan (evde, araçta veya işte) günlerce iç mekânda kalmak mümkün. Doğa ile tekrar bağlantı kurmak sadece hayatımıza güzellik katmıyor. Ruh durumumuzu da bir hayli iyileştiriyor, memnuniyet duygumuzu artırıyor. (Mitchell R., Popham F., Effect of Exposure to Natural Environment on Health Inequalities: An Observational Population Study, 2008).



Doğanın dinlendirici etkisi konusunda yapılan çeşitli araştırmalar benzer sonuçları verdi. Hatta doğa görüntüleri içeren videolarla sağlık üzerinde olumlu etkiler, daha iyi bir algılama performansı ve kan basıncında düşme sağlandığı raporlandı. (Neda Vedadian, Master thesis, Laumann K., Garling T., Stormack K. M., Selective Attention and Heart Rate Responses to Natural and Urban Environments, 2003; and Hartig T., Mang M., Evans G., Restorative Effects of Natural Environment Experiences, 1991) Bilimsel kanıtlar doğal çevrenin, sadece pencereden bakmak suretiyle dahi zihin durumu üzerinde olumlu bir etkisi olduğunu gösteriyor. (Hartig T., Evans G., Jamner L. D., Davis D. S., Garling T., Tracking Restoration in Natural and Urban Field Settings, 2003).
Yukarıda belirtilen bilimsel kanıtlara rağmen, dünya nüfusunun yarısından çoğunun artık şehirlerde yaşaması ile doğal çevre ile günlük temasının daha azaldığı; insanların, doğanın bir çok yüzünü ve avantajını kaçırdığı ortada. Buradan yola çıkarak doğaya bağlantının giderek artan önemi araştırmalara konu oldu (Schellevis F. G., Groenewegen P. P., Morbidity is Related to a Green Living Environment, 2009). Pensilvanya’daki 200 yataklı bir şehir hastanesinde ameliyat hastalarından doğaya bakmaları istendi. Bu kişiler üzerinde doğanın rahatlatıcı etkisi incelendi. Ağır ameliyat geçirmiş olan hastaların sıklıkla korku durumları yaşadıkları tespit edildi. Hastanede kalışları sırasında dış alanla tek temasları pencereden dışarı bakmak oluyordu. Araştırma iki hasta grubunun sonuçlarına dayanıyor. İyileşme döneminde birinci grup sadece hastanenin bir başka kanadına bakıyordu. İkinci grubun ise doğrudan doğayı görme şansı vardı. Birinci gruba göre ikinci gruptaki hastaların hastanede kalış süreleri kısaldı. Bu kişiler hemşireler tarafından daha olumlu duygu durumlarına sahip olarak raporlandı. Daha az orta şiddetli veya şiddetli ağrı kesiciler kullandılar ve daha küçük postoperatif komplikasyonlarda hızla iyileştiler. (Ulrich. R.S., View Through a Window May Influence Recovery from Surgery, 1984) Daha sonra yapılan sayısız araştırma Seligman et al, Ryff et al ve de Ulrich et al.’ın tespitlerini tasdik etti. Bu bağlamda özellikle başta su görüntüleri olmak üzere doğa görüntülerinin, insan duygularını ve fizyolojik durumunu artarak iyileştirdiği düşünülüyor. (Barton J. O., Pretty J., What is the Best Dose of Nature and Green Exercise for Improving Mental Health? A Multi- Study Analysis, 2010)
Mimari olarak yukarıda belirtilen işaretler dikkate alınacak olursa tüm projelerin, muhteşem bir çevrede olması gerekmiyor. Entegre edilmiş doğal ögelerle donatılmış başarılı ve nitelikli iç mekânları doğa illüzyonu ile de tasarlamak mümkün. Doğal cisimler ve elektrikli ışığın doğru uygulanması ile doğanın havası iç mekâna taşınabilir.
Bir illüzyon, duyguların şaşırtılmasıdır, gerçekliğin yanlış algılanmasıdır ve genellikle herkes tarafından benzer şekilde deneyimlenir. (Solso R. L., Cognitive Psychology, 2001) Mimaride ilüzyon kullanılması rahatlatıcı, zararsız ve hatta faydalıdır. (Stein J., The Random House Dictionary of the English Language, 2006) Tüm insan duyuları şaşırtılabilir ancak optik şaşırtmalar en bilindik ve en iyi anlaşılandır. Optik şaşırtmanın vurgusu, görme duyumuzun en önemli insan duyusu olmasıdır. (McGurk H.,MacDonald J., Hearing Lips and Seeing Voices, 1976) Bilginin algılanmasının daha önceden var olan teorilere dayandığı bilinir. (Fiske S. T., Taylor S. E., Social Cognition, 1984) Buna göre iki anlam taşıyan bilgiler genelde mevcut inançlar ile örtüşecek şekilde yorumlanır. (Taylor S. E., Adjustment to Threatening Events: A Theory of Cognitive Adaptation, 1981) İllüzyonlar bir kişinin dünyasının sıcak, daha aktif ve rahatlatıcı bir mekan olarak algılanmasına katkı sağlayabilir. (Taylor S. E., Brown J. D., Illusion and Well-Being: A Social Psychological Perspective on Mental Health, 1998) Buna göre bir mimar mekân tasarımında ve uygulamasında insan beyninin bu özelliğini kullanabilir.



Master tezimde, özellikle gün ışığı ve suyun karşılıklı oyunu ile ilgili olarak Kaustik konusunu işledim. Bir havuzun başında geçirilen birkaç dakika içinde lens etkisi ile havuzun dibinde oluşan heyecan verici desenlerin çeşitliliğini görmek mümkün. Su yüzeyindeki hafif dalgalar birçok pozitif ve negatif lens olarak görülebilir. Pozitif lensler güneş ışığını havuzun zeminine atarken açık renkli ağ dokulu desenler oluşturur. Negatif lensler ışığı kırar ve kontrastı artırır. Su yüzeyinde yayılan dalgalar gibi Kaustik’de de ağ dokulu desenler gelişir. Mimarların suya duyduğu hayranlık dinamik ve şeffaf sıvının ana özelliklerinin çoğu zaman binalarınkinden farklı olmasıdır. Ayrıca su yaşamsal önem taşır. (Davids R., Why Water + Architecture?, 2013)
Diakaustik yapılandırılmış çevrede oluşan desenlerin canlılığını ve bunların hemen oluşturulabilirliğini bu deney kapsamında inceledikten sonra ve çevrede doğadaymış duygusunu yaratmak için illüzyonu kullanma etkisi açısından sade bir makinenin kurulmasını öneriyorum. Bu makine her iki unsuru kombine edebilir ve bir havuz dolusu suya ihtiyaç olmadan suda ışık efektlerini simüle edebilir. Tezimin uygulanabilir olduğunu test etmek için bir “su makinesi” tasarlamaya başladım.
Bunun için aşağıdakilere ihtiyaç vardı:
≥ Deneyler ile uygun yansıma yapılan malzemelerin seçimi - Su makinesinin hedefi su yüzeyinde oluşacak doğal yansımaları en gerçekçi gösterecek yansımalı ışık efektleri oluşturmaktı. Sistematik olarak, parlak ve mat alüminyum ve bakır levhalar gibi farklı malzeme denendi. Sonuçlar pek memnun edici değildi. Metal olmayan malzemeler çok daha iyi ve hassas sonuçlar veriyordu. Şeffaf folyolardan kıvrımlı camlara kadar yansıma yapabilen folyo ve plakalar denendi. Şeffaf akril plakalar en iyi sonuçları verdi.
≥ Yansıyan deseni oluşturma - Uygun malzeme belirlendikten sonra yansıtılacak biçimlerin tasarlanması gerekiyordu. Yansıma yapan ışık deseni modülü için şeffaf bir plakaya ihtiyaç olduğundan diğer modüllerin geliştirmesi konusunda iki seçenek vardı: Ya birçok küçük plaka birbiri ile kombine edilecek ya da bir dizi desen bir plaka içine kesilecekti. Her iki seçenek de test edildi ve sonuçlar incelendi. Sonuç olarak içine desenler kesilen (nümerik biçimler) şeffaf plakada karar kılındı.
≥ Perfore edilen akril plakanın hareket ettirilmesi - Her canlı bir şekilde hareket ediyor. Hatta statik ögeler de zamanla rüzgar, yağmur veya ısıya maruz bırakıldıklarında hareket ediyor. Hareket, süreklilik, sekans ve akma ile tetikleniyor veya gösteriliyor:
Süreklilik: Ögeler peş peşe ortaya çıkıyor. Sekans: İşlemler mantıksal bir sırada ve farklı zamanlarda takip ediyor. Akma: Sürekli, düz hareketler. Dış doğal güçlerle de yön değiştirebilirler. (Estremadoyro V., Transparency and Movement in Architecture, 2003) Diakaustik’de kesintisiz hareketi sağlamak için yansıma yapan plakanın hem dikey hem de yatay eksende ritmik olarak hareket ettirilmesi gerekiyordu.
Hareket ettirmek için aşağıdaki iki seçenek denendi: Yay yardımı ile düzenli hareket: Sabit bir yüzeyin altına, yansıma yapılan plakaya kısa vidalar ile birçok yay monte edildi. Sabit yüzeyde delikler var. Buralara makinenin alt kısmına uzun vidalar monte edilmiş. Sabit yüzeyin yüksekliği değiştikçe vidalar serbestçe dikey olarak hareket edebiliyor. Yayların üzerindeki yüzeyin hareketi plaka üzerinde düzenli dikey ve yatay dalgalar oluşturuyor. Bu hareket insan faaliyeti ile sağlanabiliyor. Örneğin, yüzeyin üzerinden biri geçtiğinde hareket ediyor. Bu seçenekte kullanıcı, ışık yansımalarının oluşumuna doğrudan katkı sağlıyor.
Dalgaların eksantrik çarklarla oluşturulması: İkişer adet eksantrik çarkı olan iki dişli çubuk aşağı yukarı hareket oluşturmak ve akril plakaya dalga şekli vermek için çarklar ile birbirine bağlanır. İlk tekniğin karmaşıklığı ve de hareket akıcılığının ve pürüzsüzlüğünün olmaması nedeniyle son mekanizmada karar kılındı. Yirmi meslektaşım ve arkadaşım, 30-45 yaş arası erkek ve kadınlar su makinesinin çıkardığı duygular ile ilgili yapılan ankete katıldılar. Grup makineyi kapalı bir iç alanda denedikten ve ışık desenleri ile ışık efektlerini izledikten sonra aşağıdaki üç soru tartışıldı:
1. Işık desenleri sana neyi hatırlatıyor? 2. Hareketleri sevdin mi? Hangi hızda olmasını istersin? 3. Bu tür ışık efektleri nerede görmek isterdin ve böyle bir uygulamayı kullanmak ister miydin?
Tepkileri ve cevapları ilginç bir şekilde benzerdi. Genel olarak ışık efektlerinin kendilerinde olumlu duygular yarattıklarını, hatta efektlerin garip ve derinlemesine kalitesinden çok etkilendiklerini söylediler.





Anketin sonuçları beklentileri karşıladı. Deneklerin ilk tepkisi doğaya yakın uygulamanın etkisini öne çıkartıyordu. Sanatsal olarak oluşturulan desenler onlara su yüzeyinde ışık yansımalarını, insan cildinin yakından görüntüsünü, sinirsel bağlantıları, bir örümcek ağını, organik malzemeleri ve molekül yapılarını hatırlatıyordu.
İkinci soruya herkes “Evet”! ile cevap verdi. Herkes yavaş ve akıcı olan hareketi tercih etti. Grubun %30’u gün boyu bu hareketleri izleyebileceğini söyledi. Kalan %70’i ise sadece belli bir süre ve hatta günün belli bir zaman diliminde, örneğin mutfakta musluğu açtıklarında bunu deneyimlemek istediklerini söyledi.
Üçüncü sorunun geri bildirimi hayli farklı oldu: Kütüphane, çocuk yuvası, müzik veya serbest zaman odası, yatak odası, restoran ve de spa veya masaj salonları gibi dinlenme odaları.
Bu araştırma yapılandırılmış bir çevrede geçici, akıcı ve anında değişen doğal ışık desenleri oluşturma fikrine dayanıyor. Modern yaşam alışkanlıklarımız veya sağlık durumumuz doğal çevremiz ile ilgili ilişkimizi ne kadar kısıtladığı düşünülürse konsept çok daha önemli. Araştırma şu iki soruya cevap arıyor: Doğal ışık efektlerini suni ışık ile taklit etmek mümkün mü? Bu tür illüzyonlar insan üzerinde olumlu psikolojik etki yaratabilir mi?
Gördüğümüz her şey daha önceden var olan bilgi ve gözlemlerimize dayanarak algı sistemimiz tarafından işleniyor. Yuvarlak ve sarı bir cisim gördüğümüzde güneşi düşünüyoruz. Bu anlamda, olumlu optik yanılsamalar geliştirmek ve bunları uygulama kapasitesi, geliştirilmesi gereken değerli yardımcı bir araç olarak görülebilir.
Doğanın özünü elektrikli ışık yardımı ile tekrar bulduğumuzda, o tanıdığımız doğada olma duygusunu tekrar alevlendirebilir ve bireylerin yaşamına katkı sağlayabiliriz. Yaklaşık 20 denek üzerinde yapılan anketin sonuçlarına göre su makinesi prototipi ile oluşturulan ışık efektleri doğada deneyimlenen duyguları ortaya çıkarttı. Işık desenlerinin akıcı hareketi herkes tarafından olumlu olarak algılandı. Bazıları ise uzun sürelerde kesintili hareketleri tercih edeceklerini ifade ettiler.
Bu araştırma projesi, aydınlatma tasarımcılarının aşağıdaki kapasiteye sahip olmaları halinde yapılandırılmış çevre için anlamlı tasarım konseptleri geliştirebileceklerini gösterdi. Bunun için tasarımcıların şunlara sahip olmaları yeterli olacaktı: Doğal, elektrikli ışık kaynaklarının özellikleri konusunda temel bilgi, anlayış, uygun-kullanılabilir malzemeyi bulma kapasitesi ile doğanın fenomenlerini kapsamlı ve en ince ayrıntısına kadar gözlemleme yeteneği. Kapsamlı ve çok yönlü olan bu araştırma, gelecekte yine bu alanda yapılacak başka araştırmalara ışık tutabilir. İnsanlara, doğanın ruhunu yeni veya “yeniden” keşfetmeleri için, iç mekânda doğal ışık desenlerinin nasıl simüle edileceğini gösterecektir.




Dergide s. 66–69.