Enerji mi, sağlık mı?

Metin: ,

Araştırma

Kentlerde giderek artan yapılaşmalar ile ilgili planlama süreçlerinde entegre aydınlatma planlamasının yeri yeniden düşünülmeli mi? Kent içi yapılaşma artıyor, siyasi iklim hedefleri beraberinde, planlamanın başında enerji tartışmalarını gündeme getiriyor. Tam da bu noktada gün ışığına gereken değerin verilmesi çok önemli. Planlama çalışmaları esnasında gün ışığını sağlamaya yeterince değer verilmesi ve yanlış yöne çekilebilecek bir enerji tartışması ile gözden kaçırılmaması için binaların planlamasında artık farklı düşünülmesi gerekiyor. Bu farklı düşünme ancak gün ışığı, kalite ve katma değer olarak algılandığında sağlanabilir.

Yeterli miktarda gün ışığı almak, gün ışığını “sağlıklı” ve “kalıcı” bir inşaatın ayrılmaz parçası haline getirmek coğrafi, kültürel, sosyal, ekonomik çerçeve koşullarına bağlı. Uygulamadan bir örnek: Gün ışığının varlığı konusunda coğrafik sınırlar doğanın kanunları ile tanımlanırken ve örneğin iklim değişikliği gibi uzun vadeli efektler ile çok yavaşça değişirken başka parametreler çok daha esnek olabiliyor. [1]. Yapılandırılmış mimarinin kültürel ve sosyolojik unsuru her zaman çevre için bir beyandır. İnşa etme yapı sahibinin ekonomik koşullarına tâbidir. Kentsel bölgelerde halkın yoğunlaştığı yerlerde evin önündeki boş alanın, geniş yeşil bahçelerin veya çakıl taşı ile kaplı giriş alanının “ekonomik” olmak adına kurban edildiği görülür.

Giderek artan arazi fiyatları; yapılandırılmış mimarinin büyük bir kısmının bu değişen şartlara uyum sağlamasına ve evlerin birbirine yakın inşa edilmesine neden olur. Kişi başına sahip olunan oturma alanı daha doğrusu ihtiyacı da sürekli artar [2].

Bunun karşısında gün ışığının olumlu yönleri konusunda bilgi de giderek artıyor. Bu bilgi sağlık ve ekonomik etkiler olarak ikiye ayrılıyor. Gün ışığı ile aydınlatılan okullarda öğrenme kapasitesinin %20’lere kadar (veya hata yapma oranının düşmesi) [3] artırılabileceği argümanı “yatırımcı inşaatlarında”, çalışanların, konut sakinlerinin, müşteri veya kullanıcıların kendilerini daha iyi hissettikleri ya da motive oldukları savına göre genelde daha iyi pazarlanabiliyor. Aslında her iki unsurun da birbiri ile bağlantısı var [4].

Kısmen çelişkileri ile tartışılan [3,5,6] ışık miktarı/renk sıcaklığı ve verimlilik (hata sıklığı) konularında birçok araştırma bulunuyor. Bu tartışmanın farklılığı daha çok uygulamanın şekli ile ilgili. Daha doğrusu, araştırmanın sonuçlarından çok çevre veya test grupları ile ilişkili. Gün ışığı dinamiğinin önemi Federal Almanya’da DIN Spec 67600 tavsiyesinde yer alıyor. Ancak, bu süreçlerin yerini eşit bir şekilde suni ışığın alabileceği gibi bir sonuca katılmak istemiyorum. [7].

Bana göre gün ışığı temel bir gıda ile karşılaştırılabilir. Durum adeta ilgi ve sevgi eksikliğine benziyor. Gün ışığına yeterli miktarda erişilemez ise, yaşamın çok önemli bir temel maddesi insanın elinden alınmış olur. İnsan gün ışığında gelişti. Hormon süreçleri gün ışığı ile yönetiliyor ve kan dolaşımı bu şekilde düzenleniyor. Gün ışığı olmadan tüm bu süreçlerin suni olarak tetiklenmesi gerekirdi [8]. Aslında insana, en azından ulusal yapı kanununa göre çoğu ülkede gün ışığı hakkı veriliyor. Federal Almanya’da bu bir temel hak değil ancak en azından yapı kanununda yer alıyor [9]. Yapı ve popülasyon arttığı zaman belki bu hak sorgulanmayacak fakat fazla yapılaşma nedeniyle giderek daha zor uygulanır hale gelecek. Mimari uygulamada ise yeterli miktarda doğal ışık sağlama konusunda beklenmedik bir engel var: Gün ışığı, günün saati ve mevsime göre aşırı değişkenlik gösteren bir enerji taşıyıcı. Bu enerji taşıyıcı, kullanımında ve dönüştürülmesi halinde, binaların enerji bilançolarını bozuyor gibi görünüyor. Gün ışığı yeterli miktarda verildiğinde doğal olarak tahliye edilemeyecek miktarda enerji fazlası oluşmasına neden oluyor. Böyle bir durumda enerji tüketen klima sistemlerinin kullanımı gün ışığı kullanımını haklı kılmıyor. Gün ışığı konusu enerji fazlası açısından izole edilerek değerlendirilemeyeceği için mimarinin nasıl oluştuğu sorusu konusunda farklı düşünmek gerekiyor.

Hamburg’da günün ve yılın akışına göre gün ışığı miktarı.
Hamburg’da günün ve yılın akışına göre gün ışığı miktarı.
Münster, Mauriz semtinde kentsel yapı artışı örneği. Yapı durumu 1977 ve 2015 karşılaştırması.
Münster, Mauriz semtinde kentsel yapı artışı örneği. Yapı durumu 1977 ve 2015 karşılaştırması.
Çatı açıklıklarından gün ışığı alan beyaz iç mekân.
Çatı açıklıklarından gün ışığı alan beyaz iç mekân.

Gün ışığının, enerji zengini bilançosu ile de iç mekanlarda oturanlar veya bunları kullananlar için bir kazanç olabileceğini gün ışığı konusunda yapılan inceleme ve araştırmalar gösteriyor. [10,11]. İç mekâna ve mekân kullanımına göre yukarıda belirtilen araştırmalarda, DIN 5034’ün tavsiye ettiği değerin beş ile yedi katı gün ışığı katsayısı kullanıcılar tarafından olumlu olarak görülüyor. Günün belli saatleri veya mevsimsel oynamalar da eğer iç mekânlarda aşırı ısıtma yapılmıyor ise olumlu olarak algılanıyor [12].

Yine de gün ışığının yeterli miktarda sağlanması (henüz), her ne kadar yazarın bakış açısına göre gerekiyor olsa dahi, her tarafta öncelikli olarak yapılmıyor. Bunun farklı nedenleri olabilir: O anlamda pazarlanabilecek bir “ürün” gün ışığı yok. Eğer olsaydı gün ışığının bambaşka (veya en az bir tane) lobby’si olurdu. İskandinav bir çatı pencere üreticisi şu sloganla reklam yapıyor: “Biz gün ışığıyız”. Yine de bina cephelerinde ve özellikle cam sanayisinde gün ışığının aşırı ısıtma ile eş anlamlı tutulduğu bir gerçek.

Örneğin bina yenilemelerinde; bina cephesine yapıştırılan ısı izolasyon sisteminde pencereler, gün ışığı tekniği miktarına veya niteliğine dikkat etmeksizin daha geniş bir çerçeve ve ilave cam ile uygulanıyor. Tüm bu tedbirler gün ışığı iletkenliğinin azaltılması anlamına geliyor [13]. Aslında her üç cam kullanımı olan uygulamada; mimariye, ayarlamaya ve kullanıma göre sınırlar olmalı.

Şu sıralar gün ışığı miktarı gün ışığı katsayısı ile tarif ediliyor. Bu da iç ve dış aydınlatma yoğunluğunun oranı şeklinde tanımlanıyor. Değer (hesaplanan) rotasyon simetriği CIE - gökyüzü olarak hesaplanıyor[12]. 50 m2'nin altındaki odalar için odanın ortasında %0,9’luk bir gün ışığı katsayısı, yanlarda ise %0,75’lik bir katsayı isteniyor. Gün ışığının yeterli miktarda alımı için norm ortalama %2’lik bir gün ışığı katsayısını tavsiye ediyor.

Ayrıca normda gün ışığının rahatsızlık veren etkileri ve olabilecek tedbirleri belirtiliyor. Bunun yanı sıra, dikey cephenin bir taraftan aldığı güneş ışığı ile diğer tarafta kamaşmanın önlenmesi ile ilgili çelişki de verilmiş. Norm içinde bu problemle nasıl baş edilebileceği açıklanıyor.

Genelde en uygun gün ışığı koşullarını oluşturma görevi mimara düşüyor. Mimar ise projede enerji danışmanları, bina cephesi firmaları veya ev tekniği konusunda uzman mühendislik ofislerinden yardım alıyor. Gün ışığının enerji tartışmalarına “hapis” olmaması için yazara göre bir başka faktör daha gerekli. Çünkü insanın kendisini rahat hissetmesi; sadece m2 başına Watt, Grad Celsius, havadaki nem, CO2-konsantrasyonu veya yıl bilançoları ile tanımlanmıyor.

Statik ve gün ışığı katsayısı üzerinden oryantasyondan bağımsız gün ışığı değerlendirmelerinin yanı sıra en son tartışmalara göre başka bir yol daha araştırılıyor: Aydınlatma gücü ne kadar, hangi zaman diliminde var, gökyüzünün hangi istikametinden geliyor… Tüm bunlar yıl boyunca inceleniyor.

Bu yol ile halen geçerli olan gün ışığı katsayısı ile hesap yapmak yerine doğal gökyüzüne göre ayarlama yapmaya daha fazla önem verilmeye çalışılıyor. Ancak, simülasyon adımları çok daha zahmetli. Bu tür simülasyonların araştırmaların dayandırıldığı hava verileri kadar iyi olabileceğine dikkat çekmek isterim. Hava verileri hiçbir zaman gün ışığını alma konusunda hesaplamalar yapmak için kaydedilmedi.

Farklı katlara ve merdivene ulaşan gün ışığı.
Farklı katlara ve merdivene ulaşan gün ışığı.
Işık dağılımlarını gösteren renkli iki diyagram.
Işık dağılımlarını gösteren renkli iki diyagram.

Uygulamadan bir örnek verelim: Federal Almanya’da büyük bir kumanda merkezi için aydınlatma planlaması istendi. Bu kumanda merkezinin çalışanları bu odada vardiya şeklinde kesintisiz olarak çalışıyordu. Aydınlatma planlaması için dikkat edilecek birçok farklı parametre vardı. İç mekânın büyük kısmı çalışma saatleri boyunca gün ışığından faydalanacaktı. İç mekândaki ışık miktarı insan organizmasının hormon ve metabolizması ile ilgili fizyolojik yapısını destekleyecek seviyede olacaktı. Bunun için (gün ışığı) eşik değeri yaklaşık 1.000lx olacaktı. Işık, çalışanların çalışma saatlerinin çoğunu geçirdikleri alanlarda algılanabilir olacaktı. Işık miktarı gün ışığının az olduğu aylarda da (Kasım’dan Mart’a kadar) günde en az bir ile iki saat olacaktı [15]. Gün ışığı kamaşmadan odaya yönlendirilecek ve çalışanların iş yerinde hiçbir zaman doğrudan güneş almamalarına dikkat edilecekti. Güneşten koruma veya ışık miktarını düzenlemeye yönelik mekanik bir sistemin konulması istenmedi.

Mekânın geometrisi ve kullanımı nedeniyle kamaşma olasılığına bağlı olarak dikey cepheden gün ışığının alınması söz konusu olmadı. Dikey cephe açısından bakıldığında güneş ışınları ve kamaşma eş zamanlı olarak yüksek oranda olacaktı.Bu nedenle proje için çok dikkatlice değerlendirilmeliydi. İncelenen mekânlar, doğrudan çatı alanına çıkış sağladığı için bu projede gün ışığı alımının çatı alanının üzerinden olması planlandı. Konsept aşaması çerçevesinde tasarımı yapan mimarlık ofisi ile iş birliği içinde, çatı pencereleri için üç temelde farklı gün ışığı çözümü geliştirildi. Bu gün ışığı çözümleri kapsamlı bir hesaplama ve analiz aşamasından sonra bir maket olarak kuruldu. Sonrasında tüm bunlar; suni ışıklı bir gökyüzü altında, Peter Andres’in aydınlatma planlama ofisinde yapı sahibine sunuldu. Sunumun sonunda bir gün ışığı sistemi daha geliştirilmek, mimar ve aydınlatma tasarımcıları tarafından ayrıntıları çalışılmak üzere seçildi. Çatı pencerelerinin ayrıntılarının çalışılmasına paralel olarak mekân için ayrıca suni ışık çözümü geliştirildi. Bu çözüm; işlev, teknik ve özellikle planlamanın algılama ile ilgili fizyolojik unsurlarını kapsıyor. Suni ışık planlaması ikinci bir model hazırlanarak tavana entegre edildi.

Çatı açıklıklarının ilk yerleşiminde içeri giren gün ışığı.
Çatı açıklıklarının ilk yerleşiminde içeri giren gün ışığı.
Çatı profilindeki değişikliğin gün ışığına etkisini gösteren kesit.
Çatı profilindeki değişikliğin gün ışığına etkisini gösteren kesit.
Gün ışığı için farklı açıklık düzenlerini gösteren kesitler.
Gün ışığı için farklı açıklık düzenlerini gösteren kesitler.
Yıl içerisindeki dış aydınlatma simülasyonu, Köln/Aachen, 1995 - 2004.
Yıl içerisindeki dış aydınlatma simülasyonu, Köln/Aachen, 1995 - 2004.
İki çatı açıklığını karşılaştıran kesitler.
İki çatı açıklığını karşılaştıran kesitler.

Modele göre 400 ile 800 m ışık iletkeni döşendi. Modelde farklı malzeme, bakış yönleri, ışıma

Kaynakça [1] IB Andres mit den Daten des Deutschen Seewetterdienst Hamburg ‚Vergleich von Tageslichtverfügbarkeiten 1967 bis 1980 und 2000 bis 2010‘. [2] Hegger M., Fafflok C., Hegger J., Passig I. (2013) AktivHaus - Das Grundlagenwerk [3] Hershong Mahone Group, H. M. (1999). Daylighting in Schools. [4] Hellinga Hesta, (2013) TU Delft, Daylight and View, The influence of windows on the visual quality of indoor spaces [5] Wessolowski, N. (2014). Universität Hamburg, Wirksamkeit von dynamischem Licht in Hamburger Schulklassen. [6] Halbritter, W. (2004). Kunstlicht und Gesundheit, Konsequenzen für die Lampenindustrie. [7] DIN -Spec 67600 (2013) [8] Veitch, J.e.a. (2012). The physiological und psychological effects of window, daylight and view at home: review and research agenda. NRC- IRC RR-325.

yoğunluğu kontrastı ve gün ışığı ile suni ışık çeşitleri incelendi. Çatı pencerelerinin camları için elektro krom camlar kullanıldı. Bunlar, özellikle yaz aylarında gün ışığı alımını ve iç mekân için olası termik yükü azaltıyor.

Kumanda merkezi için, korniş ışığı, Downlight ve Tube olarak adlandırılan çatı penceresi kanallarının aydınlatılmasını kapsayan bir suni ışık konsepti geliştirildi. Algılama tekniği açısından tavan yüzeylerinin çok karanlık görünmemesi gerekiyordu. Akşam ve gece saatlerinde Tube’ların iç yüzeyleri de aydınlatılacaktı.

Ayrıca, tamamen önü perdelenmiş Downlight’lı tavan, değişen (beyaz) renk sıcaklığı ile donatılarak farklı ışık ortamları ve renkleri sunuyor. Sunumlar kapsamında yapı sahibi ve kullanıcılar ile her bir lamba yoğunluğu birbirine göre ayarlandı.

[9] BPIE Kunke, S., Kontonasiou, E., Arcipowska, A., Marionttini, F., Atanasiu, B. (2015) Indoor Air quality, thermal compfort and Daylight, Analysis of residential building regulations in eight EU memberstates [10] Velux. Untersuchungen zur Behaglichkeit im Modelhome. [11] Dipl.-Ing. N. Kiwull, D.- I. S. (2005). Tageslicht in Einkaufsarkaden - Lichttechnische Untersuchungen und Nutzerakzeptanz. [12] DIN 5034 (2007) Teil 1-7 Tageslicht in Innenräumen [13] Radinger, G. (2011). Belichten und Dämmen. Donauuniversität Krems. [14] Mardaljevic, J. (2008). A parametric evaluation of daylight provision for residential buildings using the UDI metric. RadianceWorkshop 2008. [15] IB Andres. (2013). Vergleich von Tageslichtverfügbarkeiten in Hamburg DWD vs EnergyPlus.

Girişteki tezgâhın üzerinde dairesel tavan ışıkları.
Girişteki tezgâhın üzerinde dairesel tavan ışıkları.
Lobideki dairesel tavan ışıklarının soğuk renkli görünümü.
Lobideki dairesel tavan ışıklarının soğuk renkli görünümü.
Lobideki dairesel tavan ışıklarının sıcak renkli görünümü.
Lobideki dairesel tavan ışıklarının sıcak renkli görünümü.

Dergide s. 70–73.

PLD Türkiye, sayı 58 (PDF)