Hiçbir şey değişmese de değiştirmek

Eski Sant Roc Köprüsü, Olot – İspanya

Bu yazıda
Köprüdeki ayna.
Köprüdeki ayna.

Algı oyunu Yüzünüze doğru bir ayna tuttuğunuzda çeşitli açılardan kendinizi izlersiniz. Kendinizde herhangi bir değişiklik yapmamış olmanıza rağmen yepyeni bir şey keşfedebilirsiniz. Bu da her şeyin bakış noktası ve görüş şekli ile ilgili olduğunu gösterir. Bir mekâna da ayna tutabilir, kendinizi keşfedebilirsiniz…

Yansıma yapan köprü.
Yansıma yapan köprü.

Mekân tasarımı veya genişletme için bilinçli olarak bir ayna kullanmak görme sistemimizin tüm kötülükleri ile oynamak veya uğraşmak anlamına gelir. Ayna her şeyin bir algı meselesi olduğunu, gördüğümüzü zannettiğimize inandığımızı kanıtlar.

Doğa da bize ayna yüzeyleri sunar. Burada da insan beyni algıya kapılma zorluğu ile karşı karşıya kalır ve güvenebileceği sadece deneyimleridir. Yine de izlerken büyülenir ve yansıma ile yepyeni bir mekân yapısı ortaya çıkar. Bu içine girilen ve deneyimlenen başka bir dünyadır. İnsan bilinci artar, görüntüye kapılır, mekân kazanılır, sınırlar ortadan kalkar. Özgürlüktür! Masallarda da aynalar bir tür kapı, başka dünyalara geçiştir.

Doğada ise ayna görüntülerini, duvardaki bir ayna gibi dikeyde değil yatay seviyede görüyoruz. Göl ve nehir suları bize doğanın görüntüsünü yansıtır ve bakış açımızı değiştirir. Sadece suyun hareketi bilincimizi gerçeklikte tutar. Bir gölün yansımaları ve sakinliği ise bizi bizden alır ve transa sokabilir. Her ne görüyorsak algı ile gerçeklik kaybolur. Ayna bize öyle olduğunu inandırdığı için ve bir alanın sınırları tam algılanmadığı zaman alan kazanılmaz. Ancak, bir ayna mekânın boyutlarına olan algıyı değiştirir. Algı genişlemesi mi? Sadece, iyice bu algıda kaybolduğunuzda bu durum oluşur. Bir uygulamada

Aynanın önünden görünen taş kemer ve yansıması.
Aynanın önünden görünen taş kemer ve yansıması.
Ayna; cazibesinden kaçınılmaz, etkileyici bir ışık haresi oluşturuyor.
Ayna; cazibesinden kaçınılmaz, etkileyici bir ışık haresi oluşturuyor.
Kemerden görünen ağaçlar taş duvar yüzeyiyle çevreleniyor.
Kemerden görünen ağaçlar taş duvar yüzeyiyle çevreleniyor.
Taş kemer gökyüzünü ve ağaçları çerçeveliyor.
Taş kemer gökyüzünü ve ağaçları çerçeveliyor.
Taş kemerden görünen yeşil manzara.
Taş kemerden görünen yeşil manzara.

VAV mimarları aynalar ile deneyler yaptı. Ayna ve ışık ile bir mekânın nasıl yepyeni deneyim ve etki yaratacağını incelediler.

Heyecan verici olan ise mekâna yerleştirilmiş aynanın sadece yansıma yapan bir alan göstermemesi aynı zamanda tasarımın bir parçası olan arka duvarına sahip olması. Bu durumda aynanın arkasında gerçek dünya ve aynanın içindeki şüpheli dünya arasında bir gerilim oluşuyor. Hatta VAV mimarları başka bakış açıları da getirdiler. Aynanın önünde duran izleyicinin dünyası, izleyicinin ayna içindeki dünyası, aynanın arkasında bir dünya ve hatta tüm dünyaların iç içe olduğu bir dünya oluştuğunu gösterdiler. Bugüne kadar doğanın bize hiç sunmadığı ve izleyiciler olarak bizlere o kadar büyüleyici gelen çok katmanlılık. Yanlış mıyım? Makalede yer alan projede bir köprünün altına bir ayna yerleştirildi. Arkadan/önden aydınlatma fikri ayna nedeniyle neredeyse tüm önemini kaybediyor; yeni yapıda yok oluyor. Ayna mekânı hissetme duygusunu güvensiz hale getiriyor, izleyicinin gördüğü resmi yapılandırıyor. Bu trans mı?! İzleyici gerçekliği, güveni ve ayaklarının altında zemin arıyor. Tünel çıkışları pencere aralıklarına dönüşüyor, yansımalar bu etkiyi değiştiriyor veya sorguluyor. Gerçeklik ve gerçekliğin yansıması! Veya bir fotomontaj mı?

Ayna ve çerçeve kemerin altında ikinci bir açıklık izlenimi veriyor.
Ayna ve çerçeve kemerin altında ikinci bir açıklık izlenimi veriyor.
Gökyüzü mü? Orman mı? Duvar mı? Açıya göre izleyicide köprü ile ilgili çok farklı etkiler oluşuyor.
Gökyüzü mü? Orman mı? Duvar mı? Açıya göre izleyicide köprü ile ilgili çok farklı etkiler oluşuyor.
Kemer içinde yansıyan duvar ve gökyüzü.
Kemer içinde yansıyan duvar ve gökyüzü.
Kemerin yanında aynanın taşıyıcı parçaları görülüyor.
Kemerin yanında aynanın taşıyıcı parçaları görülüyor.

Olay yeri: İspanya’da Olot kentinde Sant Roc’un eski köprüsü. VAV mimarlarının “Mirror lab” projesinin konseptinin ana fikri; bir aparat veya enstrüman ile çevreyi sürekli değiştirmeye, düzeltmeye, yeniden düzenlemeye ve aynı zamanda rahatlıkla aynı ortam ile iç içe geçmeye dayandı.

Ayna, araştırmak-anlamak istediğimiz, daha önceden var olan, kendi çevresinde kendini kaybettiren ve neredeyse görünmez olan bir araç. Ayna bir köprü kemerinin altına yerleştirildi. Böylece yepyeni ve heyecan verici bir boyut yarattı. Köprü kemeri içinde efektif olarak bakışı çoğaltıyor, mekânı döndürüyor. Bu arada aynı bakış ve görüntüleri kemerin dışında yakalıyor ve çevreliyor. İzleyici kemerin içinden geçerken uygulama ile etkileşimde. Bu şekilde hem gerçek hem de yansıtılan dünyaya girebiliyor.

Mirror Lab sürekli değişen senaryolu bir mucize dünya sunuyor. Sabit olan bukalemun gibi değişiyor ve aslında hareketsiz olan ancak sürekli değişen “sahneler” içinde hareket eden izleyiciye, eşsiz bir görsel deneyim sunuyor. “Ayna dünyasında” sürekli değişen gerçeküstü bir dünya algılıyoruz. Bu dünyada gözlerimiz, çevrenin güzelliğine ve onun nasıl geliştiğine şahit oluyor.

Eski köprünün taş kemerlerine dışarıdan bakış.
Eski köprünün taş kemerlerine dışarıdan bakış.
Kemerli geçidin içinden görünen aydınlık yol.
Kemerli geçidin içinden görünen aydınlık yol.
Ayna, kemerin içindeki manzarayı düşeyde bölüyor.
Ayna, kemerin içindeki manzarayı düşeyde bölüyor.

Işık planlaması uygulamasında bu deneyimin anlamı ne olabilir? Tasarım aracı olarak ayna kullanıldığında doğal olmayan, özellikle dikey, mekân yüksekliğinde kullanılan aynalarla gerçeklik ve görüntünün arasındaki sınırlar kalkıyor; tanımlanamaz hale geliyor. Bilimsel belgelerle kanıtlayamadığım sürece doğal argümanların eksik olmasının; dolayısıyla büyük alanlı aynaların kullanımının insan için görsel açıdan büyük zorluk teşkil edeceğini, insanların mekân içinde hareket ve oryantasyonunu zorlaştıracağını düşünüyorum. Bu tabii ki ayna kullanımının her zaman uygun olmayacağı anlamına gelmiyor ancak olası zorluklar konusunda da bilgi sahibi olmak gerekiyor.

Yine de aynalar dünyası ve tanımlanamaz olanın dünyasındaki deneyimler büyüleyici. Belki de insanın sürekli sınırları zorlaması ve bunları aşma isteği nedeniyle. Sonuç olarak şu soru aklıma geliyor: Resimler çekilirken aynada fotoğrafçının arkasındaki dünyayı gösteren fotoğrafçı ve kamera neden görünmüyor? İşte bu yüzden algı “görmek istediğimizi görmek” anlamına geliyor.

Yandan bakıldığında da ayna izleyicinin algısını şaşırtıyor.
Yandan bakıldığında da ayna izleyicinin algısını şaşırtıyor.
Köprü ve ayna yerleşimini gösteren iki çizim.
Köprü ve ayna yerleşimini gösteren iki çizim.
Ahşap çerçeve ve aynanın taş geçitteki konumu.
Ahşap çerçeve ve aynanın taş geçitteki konumu.
Ziyaretçi, aynalı geçitteki yansımaya bakıyor.
Ziyaretçi, aynalı geçitteki yansımaya bakıyor.
Kemerin içinde aynanın ince kenarı görünüyor.
Kemerin içinde aynanın ince kenarı görünüyor.
Kemer ve yansıyan taş yüzeyler siyah beyaz fotoğrafta birleşiyor.
Kemer ve yansıyan taş yüzeyler siyah beyaz fotoğrafta birleşiyor.

Dergide s. 56–61.

PLD Türkiye, sayı 58 (PDF)

Proje künyesi

Tasarım
Pablo Bolinches Vidal, Darragh Breathnach, Daria Leikina
Proje türü
Kamu/Şehir
Konum
Olot, İspanya