Karanlık, artık hiç olmadığı kadar önemli

Metin:

Araştırma

Meşhur sahne tasarımcısı Richard Pilbrow’dan alıntı yaparsak: “Işığı nerede kullandığınız değil, nerede kullanmadığınız önemlidir.” Tiyatroda olduğu kadar mimaride de çalışan bir aydınlatma tasarımcısı olarak, karanlığın ışık kadar önemli olduğunu biliyorum. Nasıl, bir oyuncu tiyatro oyunu öncesinde sakinliğe ihtiyaç duyuyor ise, ışık da tam heybetiyle ortaya çıkmadan önce karanlığa ihtiyaç duyuyor. Tiyatroda normlara bağlı değiliz; belli aydınlatma gücü kullanmak ve eşit düzeyli bir ışık ortamı yaratmak zorunda değiliz.

Sahnenin görüntüsü için aydınlatma tasarımındaki belli örneklere bağlı kalıyoruz. Görevimiz, sahnede olan hikâyeyi destekleyecek bir atmosfer yaratmak. Işığın, oyuncunun gözünü kamaştırması, gerçek olmayan bir şeyi izleyicilere gerçekmiş gibi göstermek, sahnenin yarısının görünüp görünmüyor olması veya metre kare başına kaç watt ışık olması gerektiği gibi konularla ilgilenmiyoruz. Bizim hedefimiz oyundaki duyguyu aktarmak.

Tiyatro aydınlatma tasarımcıları, ayrıcalıklı olan ve çoğu zaman mimariyi aydınlatan meslektaşları tarafından kıskanılır. Çünkü onlar ciddi kurallara uymalı, sıklıkla olmayacak hedefleri ve birbiri ile çelişen kuralları dikkate almalıdırlar. Sonuç aynıdır: Işıksız karanlık, gölgesiz yoğunluk, yüzeysiz doku olmaz.

Karanlık, artık hiç olmadığı kadar önemli. Zannedersem ben, ışık master planı değil, karanlık master planı konusunda, merhum Jonathan Speirs’ı ilk dinleyenlerdenim. Yaklaşık dört yıl önceydi. Çok etkilenmiştim ve düşünceleri hala zihnimde.

Kontrastlar mimaride çoğunlukla olumsuz olarak değerlendirilir. Tiyatroda kontrast elde etmek en büyük hedeftir. Nasıl ki bir tasarımcı çok güzel bir projenin eskizini hazırlamak için ilk fikirlerini aktarmak açısından boş kağıda ihtiyaç duyuyorsa, bir aydınlatma tasarımcısı da vizyonunu geliştirmek için karanlığa ihtiyaç duyar.

Hiçbir şey, tam karanlıkla başlamak ve sonra ışığın gücünü yavaşça artırarak o sevdiğimiz lambanın yumuşak ışığının canlandığını görmek kadar güzel değildir. En son yüzde beşlik kısımda ise büyü başlar…

Bu teoriyi uygulamada göstermek için iki örnek sunmak istiyorum: Singapur’daki gençlik olimpiyatlarının programlanması ve denemelerinde; rejisör Ivan Heng ile uzun, yoğun bir şekilde, meşale koşusunun son etabındaki ortam konusunda görüştüm. Ivan, koşu rotası boyunca çok sayıda insanın, trampetçilerin ve müzisyenlerin olmasını, etkinliği geniş çaplı kutlamak istiyordu. Benim tamamen farklı bir fikrim vardı. Bana göre gencin yalnız, müziksiz, herhangi bir ses çıkarmadan sudan geçmesi iyi olacaktı. Bence bu, sporcuların tarihçesine çok uygundu. Olimpiyat atletinin hedefe varmadan, olimpiyatlara katılmak için geçmesi gereken yalnız ve zorlu yol. Geçilecek yol benim için uzun mücadele, tüm engelleri aşmak için kendi bariyer ve korkularına karşı gelmek anlamındaydı. Bu genci tek başına sahnede gibi hayal ettim. Tamamen hedefine odaklanmıştı ve sadece sudaki ilerleme sesi duyuluyordu. Sonra iki far onun üzerine yönlendirilecek ve sahnenin diğer kısmı karanlık bırakılacaktı. İşte benim vizyonum buydu. Sahne üzerinde Ivan’a bir deneme koşusu yaptık ve filmle gösterdik. İvan ikna oldu. Müzisyenleri, trampetçileri, yandan sporculara bağıranları yok etti. Gencin tek bir ışık noktasına doğru tamamen karanlık sahnede koşmasını sağladı. Işık, gencin hedefi ve başarısı olacaktı.

İkinci örnek, kısa bir süre önce Nantes (Fransa) yakınlarındaki eğlence parkı Puy Du Fou ve Fransa’nın güney batısındaki Angers için tasarlanan bir şov hakkında. 35 yıldır CinéScénie adlı görülmeye değer bir etkinliği düzenliyorlar. Etkinlikte 1200 artist, 300 hayvan ve 60 at, Orta Çağ’dan kalma bir kule, kırsal alan, 300 m genişliğinde, 100 m uzunluğunda bir göl ve 220 m genişliğinde, 30 m derinlikli bir ön sahne.

Geleneksel Fransız tarzında gerçek bir ses ve ışık etkinliği. ACTLD’den şovun tamamı için yepyeni bir aydınlatma tasarlamaları istendi. Görülmeye değer etkinliği yeniden programlamak için neredeyse beş haftalık bir süreye ihtiyaç duyduk. Şov kısa bir giriş ile başlıyor. Sonra, sivil kıyafet içinde sahneyi boydan boya geçen bir adamla ara bölüm devam ediyor. Adam, sağdan sola 200 m yürüyor. Şovu dört sene önce görmüştüm. O sahne şöyle: Bir adam tek başına sahnede yürüyor. Muhteşem bir şov izleme hevesiyle gelen yaklaşık 14.000 kişi kendisini sessizce izliyor. Adam, mesafenin tamamını katetmek için yaklaşık dört dakikaya ihtiyaç duyuyor. Dört dakika boyunca hiçbir şey olmuyor, adam yavaş ve emin bir şekilde sahne üzerinde ilerliyor. İzleyicilerin tamamı bir sonraki adımda ne olacağını heyecanla bekliyor. Bu çalışmanın ışıklandırılması ile görevlendirildiğimde sahneyi tamamen boşalttım. Takip ışığını kaldırdım. Neredeyse sahnenin tüm aydınlatılması kaldırıldı. Sadece adamın eline bir adet fener verdim. Fener sanki içinde bir mum varmış gibi ışıldıyordu. Sonra adamın vücuduna ve kocaman bir şapka altında gizlenen yüzüne biraz ışık verdim. Adamın etrafını saran ek ışık, kapkaranlık ve boş olan sahneyi tek başına gideceği anlamına geliyordu ki bu da izleyiciler tarafından beklenti efektini güçlendirdi. Sonra, izleyicilere ilk defa hitap edeceği noktaya geldiğinde zaten hepimiz alkışlamaya başlamıştık. İzleyiciler dört uzun dakika boyunca nefeslerini tutmuş ve artık devam edeceği için mutluydu ve de karanlığın o etkileyici sanatına hayran kalmıştı…

Koert Vermeulen.
Koert Vermeulen.
Sahnedeki merdiveni ve kişi silüetini görünür kılan mavi ışık.
Sahnedeki merdiveni ve kişi silüetini görünür kılan mavi ışık.
Karanlıkta mavi ışık ve sahnedeki yansıma.
Karanlıkta mavi ışık ve sahnedeki yansıma.

Dergide s. 74–75.

PLD Türkiye, sayı 50 (PDF)