Hoki Müzesi, Chiba/Japonya

Metin: Alison + Joachim Ritter

Fotoğraf: Toshio Kaneko

Masao Hoki alışıldık tarzda bir sanat koleksiyoncusu değil. Bir sanat sever, başarılı bir i! adamı, filantrop ve her !eyden önce bir realist. En sonuncu özelliği belki de sanat zevkini açıklıyor. Bu nedenle Hoki Müzesi için ortalama bir ışık çözümünün yeterli olmayacağı baştan belliydi.

Japon Masao Hoki ödüllü sanat eserleri koleksiyonuna erken dönemde başladı. Özel koleksiyonu göstermek için çoğu zaman en yakın arkadaşlarını davet ederdi. Zamanla ve koleksiyon arttıkça özel evinin yanına sergi alanına sahip bir depo inşa ettirdi. 2001 yılından itibaren sergi yılda bir iki kere kamuya açıldı. Özel sergiden giderek daha fazla özel kişinin haberi oldu. Böylece eserleri görmek için Chiba’ya gelen ziyaretçilerin sayısı artmaya başladı. Masao Hoki şöyle diyor: “1.000’e yakın ziyaretçinin olduğu günler oldu. Tüm bu kişiler tutkuyla tabloları görmek istiyorlardı. İşte o anda, modern realistlerin o mükemmel özelliklerinin daha fazla kişi tarafından görülmesini sağlamak için müze açma fikri akla geldi”.

Masao Hoki, özellikle mimarinin, sanat koleksiyonun bir parçası olmasını istiyordu. Bu zorlu görevi mimarlık ofisi Nikken Sekkei’den Mimar Tomohiko Yamanashi zevkle üstlendi. Sonu, Hoki müzesi sadece işverenin şart ve isteklerine hitap etmiyor, aynı zamanda örnek bir müze binası. Zekice tasarlanmış ve bir sanat müzesinden beklenen temel özellikleri sağlıyor. Sanat ile, bilinçli düşünme ve hissetme kabiliyeti olan varlıklar için bir kesişme noktası. Hedef, “müze ziyaretçileri ile sanat arasındaki ilişkiyi hiç bir şekilde yok etmeyecek bir şeyin” geliştirilmesiydi. Bunu sağlamak için aydınlatma konsepti ve aydınlatma tasarımı dahil en küçük ayrıntı da değerlendirildi. Müze Japonya’da sadece realism akımının eserlerine kendisini adamış tek yer olmakla kalmıyor, bu ölçeği ile dünyada da tek. Hiroshi Noda, Tadahiko Nakayama ve Kenichiro Ishiguro ve sanatçı Sosuke Morimoto’nun ülke çapındaki en büyük resim koleksiyonu dahil yaklaşık 40 Japon sanatçının 300 tablosu sergileniyor. Göze çarpan ancak, düzenli bir görüntü veren yapı, lens biçimli yerleşime sahip ve 100 metre uzunluğundaki bir arazinin üzerine inşa edilmiş. Tablolar 500 m’lik bir uzunluğa dağıtılabiliyor. Sergi alanı neredeyse baştan başa yürüyerek geçilebilen, üç katmanda “katlanmış” havası veren koridor biçiminde. Çıkış ise park yerine yakın.

Ana binanın üzerinden en üst kattan boş alana kadar çıkıntı yapan 30 m uzunluğundaki ön yapı, belki de dünyada türünün tek örneği. Bu yapının bazı cephelerinde, geleneksel Japon mimarisinde sıklıkla kullanılan bir tasarım ögesi olan içerlek yerleştirilmiş pencereler yer alıyor. Gün ışığı buralardan galeriye giriyor. Aydınlık, doğal ve dolaylı ışık ile çalışmak, aslında sergi mekânlarının tasarımında nadiren uygulanan bir çözüm. Pencerelerden Showa-no-Mori Parkı görülüyor. Böylece doğa, ziyaretçilerin yaşadığı deneyimin bir parçası oluyor.

Dev koridor ve Galeri 1 tamamen çelikten oluşan bir konstrüksiyon olmasına rağmen yine de ağır ve çekimsiz görünüyor. İşlevleri ve inovatif nedenlerden dolayı çelik tercih edilmiş. Müzenin tasarımında, duvar panelleri arasındaki fuga gibi, ziyaretçilerin, dikkatleri eserler dışında herhangi bir yere takılmadan izlemesine olanak sağlayacak bir tasarım yapılmış.

Bunun dışında tabloların, duvara askı sistemleri veya raylar üzerinde asılması istenmemiş. Galeri 1’in duvarları tek bir çelik levhadan oluşuyor. Bunlar kesintisiz ve mıknatıslı. Her bir tablo, özel yapım olan mıknatıslı ögeler ile duvara sabitleniyor. Burada geliştirilen çözümle, sanat, suni ışık ve gün ışığı dörtlü bir birliktelik ve her bir odadaki bileşimleri açısından çeşitlilik gösteriyor.

Müze binası, Chiba kentinin en büyük parkı olan Showa-no-Mori-Parkı yanında yer alıyor ve bir yer üstü ve iki yer altı kattan oluşuyor. Galeriler koridorlar şeklinde tasarlanmış ve 500 m sergi alanı sunuyor.

Yerleşim planı görüntüsünü dahi kabul ediyor. Işığın gücü de eklendiğinde, görüntü daha kuvvetleniyor. Sanat eserleri noktasal ve tablonun alanını belirleyen bir ışık ile aydınlatılıyor. Ancak bir sonraki uygulama eşsiz kalitede. Gün ışığı kelimenin tam anlamıyla pastanın kremasını teşkil ediyor. Uygulama öyle güzel ki, suni ışıkla çalışılmış gibi. Mekânın kendisi eşsiz bir sanat eserine dönüşüyor. Spot aydınlatma ile resim sanatı mekânın merkezini oluşturuyor.

1. Bodrum katı: Galerilerdeki duvarlar çelikten yapılmış ve eserler, dikkatin dağılmasını engellemek için duvara mıknatıslı ögeler ile asılmış. Aydınlatma konseptine gün ışığı entegre edilmiş. Mavi saat çok özel bir atmosfer geliştiriyor (sağ taraf).

Tabloların formatları farklı, dolayısıyla bunlara uygun en iyi bakış mesafesi de farklı. Her bir tablo için aydınlatma tasarımcıları on ile 30 beyaz ve amber LED ile donatılmış lamba kullandılar. Lambalar sanatçı ile aydınlatma tasarımcısı tarafından yerleştirildi ve gerekli odaklama işlemi yapıldı. Aydınlatma tasarımcıları, sanatçının asıl niyetine uygun renkleri öne çıkartabildi.

Tüm bu işlemler esnasında ışığın sanat tabloları içindeki farklı aydınlık derecelerini nasıl çıkardığına, hatta siyahtan beyaza kadar tüm renk paleti içinde ışık ve gölgelerin gösterilmesine şaşırdılar. İşveren, ışığın sanatçının elinden sanat eserlerine en son noktayı koymaya yarayacak ek bir fırça olarak görülebileceği yorumunu yaptı. Soyut ve kesintisiz bir mekânı devam ettirmek, gerçekleştirmek ve tavanda rahatsız edici tavan plaka görüntülerini engellemek için, galerinin aydınlatması, optik açıdan belli bir sıra olmaksızın yerleştirildi. Tavana entegre edilmiş bir dizi aralık olarak görünüyorlar. Buradaki hedef, bir tür samanyolu görüntüsü oluşturmaktı. Elektrik kabloları ile klima işverenin sanat eserlerinin arka planını temiz ve gözü rahatsız etmeyecek şekilde yerleştirilmesine yönelik isteği karşılanmış oluyor. Bunun dışında sistem büyük bir esneklik sunuyor. Gelecekte yer alacak sergiler en kolay biçimde yeniden oluşturulabilecek.

Aydınlatma planlama ofisi Sawada Lighting Design & Analysis Inc. (SLDA)’nın aydınlatma tasarımcıları, projenin henüz erken bir tasarım ve yapı aşamasında göreve çağrıldılar. İşveren ile mimarlar, lambaların geri planda tutularak, görünmeyecek şekilde yerleştirilmesini ve mimariye entegre edilmesini istedi. Bu aydınlatma tasarımcıları için zor bir görevdi. LED teknolojisi açıkça ilk tercihti çünkü; lambaların küçük ve görünmeyen yerlerde olması gerekiyordu. Önce fiber optik kullanımı tasarlandı ancak; çözüm maliyet açısından kabul edilmedi.

SLDA’nın profesyonel aydınlatma tasarımcılarından oluşan ekibi, renk verimi, miktar ve bütçe belirleme gibi konulara baştan açıklık getirmek istedi. LED’lerin halojen lambalara göre kalitesi ve aydınlatma gücünü test etmek amacıyla bir maket hazırlandı. İşveren ve sanatçılar denemelere katılıp sonuçları birlikte değerlendirdi. Renk verimi, ışığın o güzel kalitesine tam uygun olmasa da, kalite ve verimlilik açısından aydınlatma tasarımcıları LED çözümüne karar verdi. Ayrıntılı bir analizden sonra, aydınlatma konseptinin tamamen LED’lerle yapılmasını onayladılar.

Dolayısıyla LED teknolojisi pratik ve işlevsel (uzun ömürlü, bakımı kolay) nedenlerle seçildi ancak; aydınlatma tasarımcılarının her tabloda en iyi aydınlatmayı elde etmesine olanak verdi. Halojen lamba kullanımında çerçevelerle oluşan gölgeler LED teknolojisiyle oluşmuyor.

Buna karşılık bodrum katında işler tamamen farklı. Duvarları siyah olan mekânlar ile çalışılmasının nasıl zor olduğunu biliriz. Burada başarılı bir örneğini görüyoruz. Yapının bodrum katında en değerli eserler yer alıyor. Sanat mekân düzeninin bir parçası ancak sanat olmayı sürdürüyor. Aydınlatmanın tablolara odaklanması ile mekânda aydınlık alanlar oluşuyor.

Teknik açıdan bakıldığında, bunu dikey aydınlatma olarak tanımlayabiliriz. Zemine yansıyan serpme ışık mekânın sınırlarını tanımlıyor. Her tablo etki yaratabilmesi için gereken alana sahip oluyor. Bu amaçla tavana homojen gruplar şeklinde aralıklar açılmış. Aynı zamanda tavan alanı da öne çıkıyor ve sonsuzluk algısı yaratılmıyor.

Bir müze müzedir. Müzenin ve aydınlatma konseptinin eşsiz olduğu duygusu nadir yaşanır. Hoki Müzesi’nin konsepti, mükemmel bir çalışmanın örneği. Mimari, tekniği asma tavana monte edildi. İlk başlarda mimarlar en küçük aralığın çapını 30 ile 40 mm olarak belirlediler. Ancak daha sonra bu ölçünün çok pratik olmadığını gördüler. Kamaşmayı da ortadan kaldırmak için gerekli olan eğim açısı (450) bu şekilde sağlanamıyordu. Bu nedenle aydınlatma tasarımcıları, çapı 64 mm’ye çıkardılar.

Aydınlatma tasarımcıları Downlight’ları kullanırken tavanın perfore görünümü aldığını söylerler. Dolayısıyla yeşil acil durum lambaları kadar sıkıntı yaratabiliyorlar. Downlight’ların tavan ve mimarinin sert görüntüsünü yok ettiği söylenemez. Hoki Müzesi’nin mimar ve aydınlatma tasarımcıları bu sıkıntıyı kaliteye dönüştürmek istediler. Kulağa kolay geliyor ancak; genelde tasarım kalitesinin %95’inden memnun olmayan biri için zor bir görev.

Chiba’daki Hoki Müzesi’nde Downlight’lar bir problem değil, aksine kalitenin kendisi. Genelde tavana açılan delikler teknikle ilgili olduklarını düşündürseler de burada tasarımın entegre bir ögesini teşkil ediyorlar. Bazı yerlerde küçük gruplar şeklinde, başka yerlerde ise, neredeyse rastgele biraraya gelmiş küçük, uzunlamasına biçimler çizen gruplar şeklindeler. Biraz daha ilerde ise birkaç nokta görülüyor.

Ancak konsept her yerde çalışıyor. İzleyici, arkadan aydınlatılmış sayısız, sanki biraraya toplanmış ve tavana atılmış gibi duran deliklerle oluşan “perforasyon”

Bodrum katında siyah bir galeri (No.8) yer alıyor. Burada, “En iyi çalışmalarım” adlı seri için özel olarak on beş sanatçı tarafından yaratılan büyük boyutlu tablolar bulunuyor. Diğer galerilerde olan aynı teknik kullanılmış olsa da, buradaki atmosfer diğer yerlere göre çok farklı. Bu galeride tablolar çok daha fazla öne çıkıyor.

Zaman içinde birçok sanatsever Hoki Müzesi’ni ziyaret etti ve orada sergilenen sanat eserlerini izledi. Müze binasının ve galerilerin füturistik tasarımına şaşırmış olsalar da, müzenin sahibi ve direktörüne bunun hiçbir şekilde müze içindeki eserleri olumsuz etkilemediğini temin ettiler. Hatta aksi olduğunu, eserlerin sakin bir ortamda izlenebildiğini söylediler. Ayrıntıları algılayabilmek için 300 ile 400 Lux arasında bir aydınlatma gücü, yeterli bir aydınlık olarak kabul ediliyor. Ayrıca, ziyaretçilerin gölgelerinin tabloların üzerine yansımaması da bir avantaj olarak görülüyor.

Hogy Medical Co.’nun Genel Müdürü ve Hoki Müzesi’nin direktörü Masao Hoki, galerilerinden gurur duyuyor ve ziyaretçilerinden aldığı geri bildirim ve tepkilerden son derece memnun. İnsanların kendisini iyi hissetmesine yönelik ayrıntılara verdiği önem öyle ileri gitmiş ki, müzede kullanılan zemin lastikten yapılmış. Ziyaretçilerinin ayak ve dizlerine binen yükün azalması sağlanıyor.

“Hoki, müzenin ziyaretçilerinin kendilerine zaman ayırdıkları ve sanat eserlerini sakin bir ortamda gezebilecekleri “iyileştirici bir müze” olacağı ümidi ile yaşıyorum” diyor. Ümidinin yerine geleceği kesin.

Projeye katılanlar

İşveren: Masao Hoki; www.hoki-museum.jp Mimarlar: Nikken Sekkei; Tomohiko Yamanashi, Taro Nakamoto, Takashi Suzuki, Masanori Yano, Tokyo / Japonya; www.nikken.co.jp Aydınlatma tasarımı: SLDA Sawada Lighting Design & Analysis Inc., Tokyo / Japonya; www.slda.co.jp Taşıyıcı yapı planlama: Nikken Sekkei Makine ve elektronik donanım: Nikken Sekkei

Dergide s. 42.