Lorenzo Lotto Sergisi, Roma/İtalya

Metin: Joachim Ritter

Fotoğraf: Alfredo Cacciani

Lorenzo Lotto’nun eserleri, yüzeysel ve eşit orantılı değil, renge göre noktasal olarak aydınlatıldı. Bu sadece ışığın hacmi değil, dalga boyları için de uygulandı.

Buna göre kontrastlar ve renkler öne çıkartıldı. İzleyici, motifleri üç boyutlu olarak algılıyor.

Sanatın iyi aydınlatılması konusundaki mevcut anlayış halen mümkün olduğu kadar eşit orantılı ve yaygın bir aydınlatmaya dayanıyor. Lamba üreticileri, tekniklerini bu uygulama yönünde mükemmelleştirdiler. Saygın üreticilerin firma broşürlerinde “iyi ve eşit orantılı” aydınlatma konusunda sayısız örnekler sunuluyor.

Kaliteli ışık ürünleri, üreticilerinin kendilerini iyi hissettikleri bir alan. İtalyan aydınlatma tasarımı bürosu Consuline’nin yeni aydınlatma felsefesi ise sadece mevcut olan şeyleri sorgulamıyor, bunların eskimiş ve iki boyutlu görünmesini de sağlıyor. Artık izleyen, uygulanmakta olan yaklaşımın aslında iki boyutlu bir aydınlatmadan öteye geçmediğini anlıyor. Bugüne kadar bu durumu kimse sorgulamadı çünkü, prensip olarak gerçeği yansıtıyor.

Büyük ressamların eserleri iki boyutlu. Halbuki günümüz modern dünyasında yeni bilgiler ışığında bu iki boyutluluğu sorgulama zamanı geldi. Sinema filmleri de bugüne kadar iki boyutlu değil miydi ve bizler bunu gözlük veya kaydırma gibi teknik ögeler ile değiştirmeye çalışmıyor muyuz? En azından bu araçlar ile beynimizin bir “ilişki” kurmasını ve gerçek üç boyutlu bir dünyadaymış duygusunu yaratmaya çalışıyoruz.

Bizler, algılar dünyasında hareket ediyoruz. Bu da aydınlatma tasarımının en eski ve tipik konusu. Consuline firmasından Serena Tellini ve Francesco Iannone, Rönesans Dönemi’ne ait tablolara beynimizde bir üç boyutluluk kazandırmış ise, bu nasıl oldu? Aydınlatma sektörü için gerçekten bu durum üç boyutlu sinema ve üç boyutlu TV’nin devreye girmesi gibi olurdu.

Sanatı başka bir şekilde, ressamların tablolarına yansıttıkları andaki duygularla hissetmemize olanak sağlardı. Aydınlatma tasarımcılarının görevi, tabloları, duyguları ve eserleri ressamın gördüğü şekilde aydınlatmak olurdu. Sanat yepyeni ve canlı bir öge kazanıyor.

Baştan söylemek gerekirse, Roma’daki Lorenzo Lotto sergisinin aydınlatması, aydınlatma alanında yepyeni bir kaliteye girişin simgesi. Artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacak. Sergi o kadar ikna ediciydi ki, sergiye 20 dakika süre ayıran AB Komisyon Başkanı Jose Emanuel Duao Baroso zamanını bir buçuk saat aştı. Kendisine bundan böyle Avrupa’daki tüm sergilerin bu şekilde aydınlatılacağı sözü verildi. Bu adamın isteği karşılanmalı.

Çünkü bu durumda, mevcut olan ve hazırlanmakta olan tüm ışık sistemlerinin geçmişte kaldığının bilinmesi ve her resmin tek tek analiz edilmesi gerekiyor. Burada, çok da azımsanmayacak ekonomik bir faktörden bahsediyoruz. Lotto sergisi de sadece sistemin bir kısmı ile donatıldı çünkü; serginin tamamiyle bu sisteme alınması bütçeyi çok aşacaktı. Bu örnek, daha fazla ışık kalitesinin çok daha fazla sergi kalitesi anlamına geldiğinin kanıtı. Ancak geleneksel aydınlatmaya göre çok daha pahalı. 3D sinemalar da 2D sinemalara göre daha pahalı değil mi?…

Lorenzo Lotto tarafından kullanılan renkler ve bunların bileşimi aydınlatma tasarımcıları tarafından detaylı olarak incelendi. Beyaz, tüm renklerin bütünü ancak; beyaz her zaman beyaz değil. Bu resimde taşlı alanın “kirli” beyazının ortaya çıkartılması istendi. Targetti Araştırma Merkezi, belli dalga boylarını baskılamak için LED lambalara yönelik her biri 42 Watt’lık holografik engelleme filtreli özel bir binoküler optik geliştirdi. Sanat eserlerini aydınlatmak ve renkleri öne çıkarmak için beyaz UV ve 3450K renk ısısına sahip enfraruj’suz LED’ler çok ince bir ayarla kumanda edildi.

Targetti, Consuline firmasının aydınlatma tasarımcıları ile birlikte, en modern LED teknolojisi ile optik ve nöro bilim alanında elde edilen son verileri birleştiren bir sistem geliştirdi. Targetti tarafından geliştirilen “LED projektörleri” kromatik değerleri ve tablolarda kullanılan resim tekniklerini inceliyor ve izleyiciye en mükemmel şekilde sunuyor. Renk paletinin derinliği tekrar keşfediliyor ve hatta tablonun üç boyutluluk özellikleri algılanıyor. Tüm bu eşsiz sonuçlar, “ayna nöronları” teorisinin uygulanması ile elde ediliyor.

Peki, Consuline ekibi ne yaptı?

Lorenzo Lotto’nun sergi aydınlatması nöro biliminin bilgilerine dayanıyor. Tellini ve Iannone’nin konu ile ilk tanışması Deborah Burnett’in PLDC 2009 etkinliğinde yaptığı ışığa giriş ile nöro bilimi arasındaki ilişki üzerine olan sunumla oldu. Bir sonraki adım ise bugün Parma Üniversitesi’nde profesör olarak görev yapan ve ayna nöronu üzerine bir araştırma grubunu yöneten İtalyan nörofizyolog Giacomo Rizzolatti’nin çalışmalarından elde ettiği bilgiler oldu. Ayna nöronları, memelilerin beyninde, bir işlemi izlerlerken, bu işlemi sanki izliyormuş (pasif) gibi değil de bizzat yapıyormuş (aktif) benzeri impulsler üreten sinir hücreleridir. 1995 yılında keşfedildiklerinden beri, memelilerde empati ve taklit etme kapasitesine ne kadar katkı sağladığı konusunda tartışmalar sürüyor. Empati terimi bir taraftan, başka bir kişinin veya hayvanın yeteneklerini, düşünce, duygu, niyet ve kişilik özelliklerini anlamayı ve diğer taraftan başkalarının üzüntü, yas, acı veya yardım dürtüsünü tarif eder. Hepimiz birinin gülmesinin bizi de gülümsettiğini bilir veya acıma hissimizi tanırız. Empati birçok bilim dalında önemli bir rol oynar. Örneğin; suç biliminden psikolojiye, fizyolojiye, pedagoji, felsefe ve psikiyatriden yönetim veya pazarlamaya kadar geniş bir alanı etkiler.

Şimdi sıra tabloların aydınlatılmasında... Consuline firması eserleri, izleyicinin empati kurmasını, ressam ve resim içindeki figürlerin duygularını anlamamızı sağlayan bir kalitede aydınlattı.

Aydınlatma için önem taşıyan bir başka güncel alan ise nöro estetik alanı. Nöro estetik yepyeni bir araştırma alanı. Bugüne kadar ya da çok uzun bir süredir, hem sanatçılar hem de bilim adamları söz konusu fenomenlere ilgi duydular. Ancak tüm bunları, birbirinden ayrı ve her birini kendi perspektifinden incelediler. Sanatçılar duygu ve güzellikleri sanata çeviriyor. Nöro bilimciler ise, bu etkileri beyinde düzenleyen mesajları oluşturan maddeye odaklanıyor. Acaba sanatçı ve bilim adamları birbirinden bir şeyler öğrenebilir mi?

Doğal bilimler ile sosyal bilimler arasındaki sert ayrım, bilimsel ve toplumsal gelişim için giderek daha fazla bir dezavantaj olarak ortaya çıkıyor. Her iki alanı yakınlaştırma girişimi 1970’li yıllarda Ernst Pöppel tarafından başlatıldı. Bir anda sorular ortaya çıktı. Beyin araştırmacıları olarak sanatsal eserlere nasıl yaklaşılmalı? Araştırmacı olarak sanattan ya da sanat için ne öğrenilebilir?

Özel geliştirilmiş LED projektörleri, boyama tekniği ile Lotto’nun estetiğe olan hassasiyetini ortaya çıkartıyor. Scuderie del Quirinale’de sergilenen 57 eseri aydınlatıyorlar. Burada ışık, eserleri izleyicinin, nöron seviyesinde üç boyutlu olarak algılamasını sağlamak için kullanılıyor.

Semir Zeki, bazı sanat eserlerinin nasıl o kadar çok insana hitap ettiğini, nöro biyolojik olarak araştırıyor. Örneğin; Leonardo da Vinci’nin Mona Lisa’sı. Anlaşılıyor ki sanatçılar, birçok izleyicinin eriştiği bir içeriği resmetme şekli buldular. Zeki, bunların iki şekilde yorumlanabilir olmasını, belirsizliğini ve yoruma açık halde olmalarını tespit etti. Yani, kitlelerde ulaşılan başarının sırrı.

Ancak Zeki bir şeyi daha keşfetti. Beyin, resmi algılarken pasif değil, aksine aktif olarak algılıyor. Hiç kimse başkası ile aynı şeyi görmüyor. “Bire bir gerçeğe uygun olan düz bir algı yok”. Böylece resim sanatını, beynin işleyişine bağlı olarak uygulamalı bir bilim olarak görüyor. Çağdaş ortamda farklı yön ve eğilimlerini fizyoloji ve psikoloji alanında buluyor. (2)

Consulines’in konsepti, gözle görmeyi, beyin ile algılama ve işleme düşüncesini de barındırıyor. Bu da bazı bilgilerin eksik kaldığı, beyin tarafından otomatik olarak tamamlandığı anlamına geliyor.

Tasarım, LED teknolojisinin bize sunduğu yeni olanaklarla uygulandı. Bu konuda Targetti’nin teknik departmanları ile yapılan iş birliği ve şeffaflık büyük önem taşıdı. Teori, tekniğe dönüştürüldü ve çalışan bir sisteme entegre edildi. Beyaz ışık LED’lerle oluşturuldu. Bu ışıkla tayf alanlarının daha hassas ayarı yapılıyor. Francesco Iannone bunu “eksik beyaz ışık” olarak tanımlıyor. Dalga boylarındaki bu eksik alan efekti, izleyicinin beyninin tepki göstermesi ve algıyı optimize etmek için karanlık yerleri eksik bilgi ile doldurması anlamına geliyor. Beyinde üç boyutlu bir görüntü ve ayrıntılar (bkz. Wolfgang Köhler’in tasarım teorisi) oluşuyor. Sanatın renklerini dışarı çıkarmak için tabloların pigmentleri tek tek incelendi, değerlendirildi ve renklerin en uygun şekilde ortaya çıkması için aydınlatmada hassas ayarlamalar yapıldı.

Targetti Roma’daki sergi için 168 özel aydınlatma sistemi geliştirdi ve sundu. Serginin kendisi Kuzey İtalya’dan getirilen birçok eserden oluşuyor. Tablolar sergi sonunda tekrar eski yerlerine geri gönderildi. İtalya Cumhurbaşkanı’nın isteğine göre artık kendi yerlerinde de bu sistemle aydınlatılacaklar.

Sistem öyle ikna edici ki, Agnolo Bronzino’nun freskleri gibi başka sanat objelerinin de bu sistemle aydınlatılması ve ressamın gördüğü şekilde renklerin vurgulanması hedefleniyor.

[1] J. A. Hall & F. J. Bernieri, Interpersonal Sensitivity, Theory and Measurement, London, 2001, S. 21 f. und P. Ekman, Gefühle lesen, München 2007, S. 249 [2] www.vislab.ucl.ac.uk/ kötü talih peşini bırakmayıp, fakir ve ilgiden yoksun kalmı! sanatçılardan biri. Genel olarak yanlı! zamanda yanlı! bir yerdeymi! hissi uyandıran bir ressam. Ancak böyle sanatçılar ölümlerinin ardından sanat tarihi kitaplarında hak ettikleri yeri alıyorlar. Aslında bu hikaye bir zaman mutlaka hak ettiği yeri bulacaktır hikayesi. Lorenzo Lotto’nun sergisi 2 Mart ile 12 Haziran 2011 tarihleri arasında Roma’da Scuderie del Quirinale’de hem teknik açıdan hem de içerik açısından yepyeni bir ışık felsefesi ile sunuldu. Uygulanan konsept, Rönesans Dönemi’nin büyük ressamlarının eserlerini ve aydınlatma algılayışını kalıcı bir !ekilde değiştirecek.

Planlamaya katılanlar

Müze: Scuderie del Quirinale Mimarlar: Emilio Alberti, Mauro Zocchetta Aydınlatma tasarımı: Consuline, Francesco Iannone, FPLDA, Serena Tellini, PLDA Uygulanan ürünler:

Targetti’nin 167 özel LED çözümü . Bir kumanda sistemi üzerinden ışığın dalga boylarının bazı kısımları ihtiyaca göre kullanılmadı.

Dergide s. 34.