Anı ve İnsan Hakları Müzesi, Santiago/Şili

Metin: Joachim Ritter

Fotoğraf: Alfredo Cacciani

Şili’nin başkentinde geçmi! zamanın sisi biraz hafifledi. 40.000 insanın hapsedildişi, iğkenceye maruz bırakıldışı, tehdit edildiği ve 4.000’den fazla insanın öldürüldüşü Pinochet diktatörlük rejiminin sona ermesinden bu güne kadar 20 yıldan fazla geçti.

Anı ve İnsan Hakları Müzesi, tüm bu kurbanları anıyor ve aynı zamanda bu tür korkunç suçların tekrarlanmamasına yönelik ¡Nunca más! Bir daha asla ! diyerek hatırlatma yapıyor. Burada yalın bilgi değil, duygular yansıtılıyor. LLD Limari Lighting Design ekibi aydınlatma tasarımcıları bu çalışmanın !artlarının bir kısmını saşlayabildi. Ancak zorluklar kaçınılmazdı.

Anı ve İnsan Hakları Müzesi’nin görünümünü, bina cephesi belirliyor. Tasarım, özgürlük ve tutsaklığın üst üste gelmesine dayanıyor. Bu şekilde cephe bir yandan şeffaflığı ve geçirgenliği diğer yandan ise bir hapishaneyi andırıyor.

1973’deki askeri darbeden başlayarak Şili’yi 1988’de tekrar demokrasiye döndüren referanduma kadar saatlerce sergi alanlarında gezilebiliyor ve tarihin sonuçları hissediliyor. Gazete ilanları, resimler, çocuk çizimleri, kurbanlar ile görüşmeler, giyisiler, günlük kayıtlar diktatörlük tarihini adım adım işliyor. Kurbanların yakınları nerdeyse her gün müzeye bu zamanı hatırlatan eşyaları getiriyor.

“Museo de la Memoria y de los Derechos Humanos” 11 Ocak 2010 tarihinde Pinochet diktatörlüğünün bizzat bir kurbanı olan ve Şili’nin Cumhurbaşkanı olan Michelle Bachelet tarafından hizmete açıldı. Ancak; proje, açılış öncesi karmaşık “Latin-Amerikan” tarzı bir süreçten geçti. Bu süreci anlayabilmek için öncellikle projenin hikayesine bakmak gerekiyor.

Şili Hükümeti İmar Bakanlığı aracılığı ile (Ministerio de Obras Públicas) Haziran 2007 yılında Anı ve İnsan Hakları Müzesi için uluslararası mimari bir proje yarışması düzenledi ancak; bu yarışma müzeografik bir bölümü içermemekteydi. İhale Sao Paulo’daki Brazilyalı ekip “Estudio América” ya verildi. Fakat Nisan 2009 yılında bina inşaatı başladığında, sergi tasarımı için bir tasarım ekibi arandı. Son olarak kurum, projesinin mevcut ışıklandırma konseptinin değerlendirilmesi ve analiz edilmesiyle ilgili olarak ışık tasarım ofisi LLD Limari Lighting Design’ın görevlendirdiği Árbol de Color Mimarlık Bürosu’nda karar kıldı.

Aydınlatma tasarımcıları çözümlerini, mimar, işveren (Başbakanlık İnsan Hakları Komisyonu) ve İmar Bakanlığı’nın çeşitli danışman ve temsilcilerinden oluşan ve tasarım ile inşaat sektörünün multidisipliner ekibine sundular. İncelemeler mevcut ışıklandırma konseptinin, istenen konsept ile ve müzenin amaçlarıyla ne mimari ne de müze açısından hiçbir şekilde örtüşmediğini; aksine, birçok eksikliklerin ve tutarsızlıkların olduğunu gösterdi.

İşveren, Pinochet diktatörlüğündeki olayların yansıtılmasını ve ışık tasarımı ile ortaya çıkartılması için uygun bir yerin yaratılmasını talep ediyordu.

Binanın alt kat inşaatı tamamlandığında ve ana binanın orta bölümü inşaa edilirken LLD Limari Lighting Design aydınlatma tasarımcıları, işveren tarafından mimari için yapılacak olan ışık tasarımında – mümkün ve gerekli olduğu kadar - değişikliklerin yapılabilmesi ve sergi alanlarındaki ışığın düzenlenmesi için Arbol de Color şirketi tarafından kontrat altına alındılar. Temel değişiklikler için çok az zaman kalmıştı çünkü; bu alanlarda sıhhi tesisat, ısıtma ve havalandırma için önceden döşenmiş elektrik ve boru hatlarında önemli değişiklerin yapılması gerekebilirdi. Böylece aydınlatma konseptini, ilgili inşaat safhasındaki değişikliklere bağlı kalarak, doğrudan inşaat şirketi ile işbirliği içinde geliştirmek zorunda kaldılar. Şartlar planların tasarımına etkili bir kısıtlama getirdi.

Yukarıda: Metrodan girişe kadar olan rampa. Duvar Şilili sanatçı Jorge Tacla tarafından tasarlandı. Aydınlatma planlamacıları lambaları tamamlanmış haliyle buldular ancak; ek işler yapabildiler. Rampa için kullanılan spotlar bu nedenle ahşap ve kaba görünümdeler.

Yansımaları engelleyen ve tamamen sınırlayabilen lensli lambaların kullanılması gerekiyordu. Ortada ve aşağıda:

Girişdeki büyük sergi duvarları çoğunlukla dikey aydınlatılmış. Görüntünün tamamı ve bakış açısı, sergilenen objelerin öne çıkarılmasından daha önemliydi.

Dış Cephe Aydınlatması Dış alan aydınlatmasıyla ilgili konseptin ana amacı, bina ortasındaki daha düşük seviyeli meydanın üzerindeki yapı için havada süzülür etkisi yaratmasıydı. Bu istek binanın çift duvarları içerisine konulan ve aynı zamanda girişi ve binayı aydınlatan lambalar aracılığı ile sağlandı.

Işıklandırmayla iç alanın görülmesi ve karşı ışıkla çapraz kolonlu taşıyıcılar ile yapının belirginleştirilmesi sağlandı. Bina, özgürlüğün ve tutsaklığın doğrudan yüzleştiği yaratıcı bir ifadesi. Yapı bir yandan şeffaflığı ve geçirgenliği, diğer yandan ise hapishaneyi yansıtıyor. Ne yazık ki binanın ışıklı görünümü geceleri etrafındaki yol adınlatmaları sebebiyle olumsuz etkileniyor.

Binanın ışık geçirgen olan beyaz kenarları zayıf bir ışık ile aydınlatılıyor. Meydan ve bina girişlerinin aydınlatması, balık sırtı pulu biçimli ışık konilerinin duvardan giriş merdivenlerine kadar yere monte edilmiş ışıklıklar ile aydınlatılması ve yayalara ışıkla müzeye girişin gösterilmesi amacıyla düşük tutuldu.

Elektrik bağlantıları, aydınlatma tasarımcıları projeye başlamadan önce belirlendi. Müze çıkışından metroya kadar giden yol Şilili sanatçı Jorge Tacla tarafından tasarlandı. Burada diktatörlük döneminde öldürülen müzisyen, şair ve tiyatro yönetmeni Victor Jara’yı hatırlatan bir duvar resmi yer alıyor. Bu bölümde de LLD Limari Lighting Design şirketinin aydınlatma tasarımcıları binadaki mevcut alanı kullanmak zorunda kaldılar. Elektrik rayları üzerine monte edilen koruma kapaklı halojen duvar aydınlatmaları kullanıldı. Önceden gömülü olarak monte edilmiş armatürler, bu mesafeden duvar resmini aydınlatabilecek alternatif ışık düzenekleri ile değiştirilemedi.

Müze girişininde bulunan holün aydınlatma konsepti, örneğin insan haklarına yönelik olan düşüncelerinin bulunduğu resimli dünya haritasında olduğu gibi, dikey alanların aydınlatılmasına dayanıyor. Dim edilebilir ve eklenebilir duvar armatürleriyle merkezdeki gardrop ile kasa alanı da aydınlatılıyor.

Sergi Aydınlatması Aydınlatma konsepti geliştirilirken başta LED kullanımı düşünüldü. Mali sebeplerden ve planlama esnasında LED’lerin renk veriminin yetersiz kalacağı düşüncesi ile bu çözümden vazgeçildi.

Müzenin sergi alanları, merkez binanın ikinci, üçüncü ve dördüncü katlarında yer alıyor. Aydınlatma tasarımı projesi çalışması süresince, müzeografik proje sürekli geliştirildi. Tasarımı kesin olarak belirlenen yegane iki sergi alanı dev portre duvarıyla sembolik mumların bulunduğu odalardı.

Üç alanı kapsayan ve yaklaşık 15 m yüksekliğindeki portre duvarında, diktatörlük döneminde kaybolan ve tutuklanan tüm kişilerin portreleri yer alıyor. Doğrudan portre duvarının karşısında bulunan simge niteliği taşıyan mumlu odada ise geri çekilme ve hatırlama mekânı olarak belirlenmiş. Bu alanda kullanılan LED lambalarla donatılmış akril boru içindeki aydınlatma çubukları diktatörlük zamanında sokaklarda kaybolan kişilerin, arkadaşları, akrabaları ve komşuları adına saygı olarak halk tarafından dikilen beyaz mumları simgeliyor. Mumların rastgele yerleşimi sembolik mumların yerleşiminde de aynı şekilde düzenlendi.

Bir taraftan portrelerin iyi görünmesini sağlamak diğer taraftan ise duvardan yansıyan yumuşak ışığın vurgulanması için her iki sergi alanının dikey yüzeyinin aydınlatılması gerekti. Yatay alanın ışıklandırılması duvar aydınlatmalarını içeren bir sistem ile oluşturuldu. Mum alanının bu aydınlatma sistemi ve sembolik mum görüntüsü veren ışık ile aydınlatılması sayesinde düşünmeye yönlendiren bir ortam yaratıldı.

Her bir mumu, turuncu renk filtreli, LED ışığı ile aydınlatılan akril boru temsil ediyor.

Bir şalter sayesinde elektrik devresinin tekrarlamak suretiyle kesilmesi ile hz/saniye frekansı değişiyor ve mum ışığı etkisini yaratmak için bilinçli olarak bir ışık titreşimi yaratılıyor.

Çoğunlukla koridorlar veya bazı odalar gibi tüm diğer sergi alanları için hareketli bir aydınlatma sistemi geliştirildi. Aydınlatma tasarımcıların bunun bir geçici sergi olacağı ve ileride sürekli bir sergiye dönüştürülebileceği düşüncesi vardı.

Tüm alanların yüksekliği dört ile beş metre arasında. Yatay sergi alanlarının arkasında, grafiklerin ve sergi objelerinin büyük bir bölümünün bulunduğu camlar mevcut. Yatay alanlara monte edilen sergi objelerinin çoğu büyük boyutlu (fotoğraflar,metinler, posterler). Camlardan yansımayı engellemek için üst kısmındaki yatay alanların ışığının kontrol edilmesi çok önemliydi. Temel aydınlatma olarak dim edilebilen, montaj işlerinde, tuvalet temizliğinde, acil durumlarda ve ayrıca özel sergilerde alt alanların temel aydınlatmasını oluşturabilecek 2x26 Watt flüoresanlı tavan spotları kullanıldı.

Aynı aydınlatma sistemi trafiğe açık alanların aydınlatılmasında da kullanıldı.

15 metre yüksekliğindeki portre duvarı Pinochet diktatörlüğü esnasında kaybolan birçok insanın fotoğrafını gösteriyor. Aydınlatma öyle aydınlık olmalıydı ki uzaktan bakıldığında dahi motifler görünmeliydi. Sadece tavandan aydınlatma olanağı kalmıştı. Resimler, duvardan mesafeli olarak bir cama yerleştirildi. Aydınlatma açısı ile duvardaki sıkıntılı atmosferi yansıtan koyu gölgeler oluşturuldu.

Bu aydınlatmaya ek olarak üç kademeli bir elektrik rayı için karar alındı. Burada iki tür aydınlatma kullanıldı: dikey ve yatay alanları eşit şekilde aydınlatabilen halojen lambalar ile donatılmış koruma kapaklı armatürler. Bu şekilde camların üst bölümlerinin yansıma yapması engellendi. Diğer taraftan ise, rotasyon simetrik reflektörler, lensler ve koruma kapakları ile donatılmış, 10 ile 80 derecelik dönüş kapasitesi olan ve dar, epiletpik ışık dağılımlarını yönetebilen, daha belirgin bir aydınlatma sunan lambalar kullanıldı. Ayrıca tüm lambalar, entegre bir elektronik dimmere sahipti.

Işık Yönetimi Lutron’a ait “Homework” adlı işlemci tabanlı ve gün ışığının bina içine girişine bağlı olarak elektrikli ışık tüketimini yöneterek, doğal bir ışık oluşturan bir kumanda sistemi geliştirildi. Sistem, sergiye göre kullanılacak efektler ve objelerin ışık hassasiyetine bağlı olarak belli başlı statik sahnelerin ve dinamik dizilerin programlanmasını da sağlıyor. Kumanda sistemi her katta bulunan üç dokunmatik ekran aracılığı ile çalıştırılıyor. Ayrıca kablosuz bir ağ üzerinden işleyen ve sergi alanlarının ayrı ayrı aydınlatılmasını programlayabilen dokunmatik bir ekran da mevcut. Aynı sistem “mumların” dinamik dizilerini de programlıyor.

Anı ve İnsan Hakları Müzesi Humanos müzesine olan ilgi baştan beri olağanüstüydü. İlk altı hafta içerisinde nerdeyse 50.000 ziyaretçi kaydetti. Müze Müdürü Romy Schmidt: “Biz bu sergi ile ülkemizde olan bitenleri göstermek istiyoruz çünkü; birçok şey daha bilinmiyor. Bu niyetimizi, her gün çoğalan 40.000 sergi eşyası ve evrağı ile gerçekleştiriyoruz. Bu muazzam miktardaki bilginin duygusal anlamda da aktarılmasında, zor şartlara rağmen aydınlatma konsepti ile ziyaretçilere duygularını ve düşüncelerini yansıtabilen LLD Limari Lighting Design şirketinin de payı var.“ Serginin büyük bir bölümü 27 Şubat 2011 tarihinde Şili’deki büyük deprem esnasında maalesef hasar gördü. Birçok yardımcının desteği sayesinde 14 Ağustos 2011 tarihinde tekrar ziyarete açıldı.

Projeye katılanlar

İnşaat Şirketi, Presidencia de la Republica: Comisión de los Derechos Humanos, Ministerio de Obras Públicas, Dirección de Arquitectura. Mimarlar: Estudio América: Carlos Dias, Lucas Fehr y Mario Figueroa [Brazilya] + Roberto Ibieta [Şili’de sorumlu teknik yönetici ve mimar] Aydınlatma tasarımı: LLD Limarí Lighting Design Pascal Chautard, Francisca Nicoletti, Carolina Roese.

İnşaat şirketi: Comsa de Chile

Kullanılan ürünler

Dış Alan / Bina uçları:

Willy Meyer+Sohn, HID 150 Watt 3000K Dış alan yer ışıkları:

Ligman Rado Square 18Watt 3000K Dış alan yer: Supralight Soft 150 Watt HIT 3000K Alt kat duvar resmi aydınlatması: Erco Jilly QT-DE 150 Watt/220V Alt kat / Dünya haritası kasa alanı :

Targetti CCT Flash 2x26 Watt 3000K Duvar spotu portre duvarı:

Erco Lightcast HIT 150 Watt 3000K LED-Mumları: dim edilebilir master LED’leri7 Watt Philips E27 3000K Temel Aydınlatma: CCT Flash T54012D 2x26 Watt 3000K Ray Sistemi: Erco, Jilly, QT-DE 150 Watt / 220V; Mimari aydınlatma tasarımı: 64005 HAL 100 Watt / 12V, Vurgulama ışığı

Dergide s. 50.