Mağaza Aydınlatması

Fotoğraf: Zumtobel

Algılama ve kendini iyi hissetmenin insan davranışını önemli ölçüde değiştirebileceği genel olarak bilinir. Bu durum özellikle mağaza alanında müşteri davranışı için geçerlidir. İsveç’in Stockholm kentinin Haninge semtin­ de yer alan Royal Institute of Technology (KTH)’nın ışık laboratuvarı yöneticisi Prof. Jan Ejhed, Xu Haoming adlı öğrenci, Fachhochschule Hamburg (HAW)’den Prof. Dr. Roland Greule ve Zumtobel’in desteği ile Felsch Lighting Design’ın iş birliğinde halen yürütülmekte olan bir araştırma ve mağaza aydınlatması ortamında müşteri davranışlarının yapısal analizini içeriyor.

Işık rengi, ışık dağılımı ve yoğunluğu gibi her aydınlatma faktörünü tek tek incelemek için KTH ekibi ile internet üze­ rinden cevaplanacak bir anket hazırlandı. Anket, görseller ile farklı aydınlatma faktörlerinin temel etkilerini sorguluyor.

Sonuçlar ikinci bir kısmi araştırmada karşılaştırılıyor. Buna göre tercihlerin, ilgi ve alışveriş isteği ile doğrudan ilişkisi olup olmadığı ve varsa hangi ilişki içinde olduğu inceleni­ yor. Buradaki bağlantının nasıl tanımlanacağı araştırılıyor. Sonuçlar profesyonel aydınlatma tasarımcılarının günlük çalışmalarına ciddi katkı sağlayacak.

Tüm aydınlatma faktörlerinin ortak etkisini bir dinamik ışık çözümü içinde incelemek için HAW Hamburg ve Felsch Lighting Design uzmanları Inovatif Eye-Tracking tekniğini kullanıyor. Modern ölçüm cihazları ile deneğin göz hareketi ve bakış yönleri kaydediliyor. Böylece, farklı aydınlatma konseptlerine olan tepkisi tespit ediliyor.

Peki, o zaman ışık müşterinin bakışını nasıl etkiliyor? Test tabloları yardımıyla... Örneğin; kontrast algılama gibi görsel efektler ölçülüyor. Sonra laboratuvar sonuçları, Eye-tracking sistemi ile tespit edilen gerçek mekân durumuna olan tepki belirleniyor ve karşılaştırılıyor. Buradan, satış mekânları için ışığa bağlı temel tasarım prensipleri geliştirilebiliyor.

“Kanıtlar baz alındığında” ifadesi sadece iş dünyasında kullanılan bir moda ifadesi değil. Aydınlatma planlaması ile ilişkili düşünüldüğünde bu ifade çok daha büyük önem taşıyor. Çünkü anlamı, ışığı planlayan insanlar ile iç ve dış alanlarda insana yönelik ışık yaratma niteliğine sahip “profesyonel aydınlatma tasarımcıları” ile ışık planlaması yapanlar arasında bir fark yaratmaya imkan tanıyor.

Özetlenirse, kontrast aydınlıkla doğru bir ilişki içinde. Aydınlatma gücünü sürekli artırmak yerine kontrast zengin bir aydınlatma ile daha fazla ilgi çekiliyor (Resim 1). Ortam ne kadar aydınlık ise, daha karanlık bir çevreye göre daha güçlü bir kontrast gerekiyor. Çoğu mağaza alanında giysiler veya ürünler duvar boyunca veya başka dikey yüzey­ lerin üzerine yerleştirmek suretiyle sergileniyor (Resim 2). Ürünün geniş alanlar üzerinde daha alçak bölüm­ lerde sergilenmesi söz konusu ise, alt üçte bir alanının ışık tekniği ile vurgulanması ve böylece izleyicinin dikkatinin buraya çekilmesi avantajlı olacaktır.

Yapısı çok açık olan, bilinçli bir aydınlatma tasarımı ilgiyi ürüne çekebilir (Resim 3). Tutarsız bir aydınlatma planlaması veya beklen­ medik bir yerleşim düzeni algı tekniği açısından şaşırtıcı etki yaratacak ve bu şekilde ilgiyi çekecektir. Ancak bu olumlu bir duygu oluşturmayacaktır. Hatta “görüntü kirliliği” aşırı rahatsız edici olabilir. Genel olarak, yerine göre aydınlatma ihtiyacının kişinin yaşına, cinsiyetine ve alışveriş niyetine göre değişebildiği gözlem­ lenebilir. Bu bağlamda da algılama prensiplerini buna göre uyumlu hale getirmek anlamlı olur.

Dinamik ışık bir satış mekânını çekici yapabilir; ancak ölçülü olarak kullanılmalı ve gün ışığı, mevsimlere ve kültürel etkinliklere ilişki kurabil­ melidir (Resim 4). Işık sekanslarının zamanlaması, müşterilerin bir üründe geçirdiği ortalama zamana uyumlu hale getirilmelidir. Mekânın atmos­ ferinde yapılan aşırı değişiklikler sadece satış alanlarında değil her yerde daha çok rahatsızlık duygusu verir (Resim 5).

Renk ısısı ve renk kontrastları bir mekâna olan subjektif duyguları destekler. Renk ısısının uygulandığı yere göre biraz değiştirilmesi ile otomatik olarak gözle algılanabilir bir kontrast oluştuğu tespit edilir (Resim 6).

Elektrikli ışığa olan tepkimiz, doğal ışıkla olan deneyimimize dayanıyor. Biz güneş ışığını seviyoruz, bu neden­ le genel olarak kontrast ve doğrudan ışığı seviyoruz; çünkü bu şekilde çevremizi çok iyi algılayabiliyoruz. Mağaza içinde yönlendirilmiş ışıktan difüz ışığa geçişi, mümkün olduğu ka­ dar akıcı yapmak gerekiyor. Böylece belli bir doğallık elde edilmiş oluyor (Resim 7 + 8).

Mağaza kapandıktan sonra satış mekânları ve alanlar çekici gö­ rünmeye ve ilgi çekmeye devam edebilir. Tabii ki vitrin tasarımı da buna katkıda bulunacaktır. Araştırma, renklerde yapılan zekice değişiklikler ile geniş aydınlatmanın gece de yoldan geçenleri, vitrini seyretmeye davet ettiği gözlemlendi (Resim 9). Araştırma çalışmasında iki vaka ince­ leniyor: Bir parfümeri ve bir kozmetik mağazası (Douglas) ile bir süper market (Spar).

Araştırma ekibi, ürün ve mimarinin sahneleştirilmesinin efektif satışın kilit faktörü olduğunu biliyordu. Işık ile tasarlanan mekân, yön tayinini kolaylaştırıyor. Boyutlar, yüzeyler, malzeme ve renkler hakında bilgi veriyor. Peki, müşteriler hangi ışığı tercih ediyor? Algılamamız ışıktan nasıl etkileniyor?

Douglas mağazasında yapılan saha deneyinde müşterilerin çoğunlukla iyi aydınlatılmış orta ile üst raflardaki ürünü inceledikleri (Resim 10) tespit edildi. Işık almayan raf alanlarının dikkat çekmediği fark edildi. Dinamik aydınlık değişimleri algılanıyor ve anlık değişiklikler önemli ölçüde müşterinin dikkatini dağıtıyor. Arka duvar aydınlatması mekânın derin­ liklerine kadar bakılmasını sağlıyor ve yön tayinine olumlu etki ediyor. Mağazaların arka bölümlerindeki geniş alan lambaları, genelde düşük olan gün ışığı oranını dengeliyor ve mekânın rahat algılanmasını sağlıyor. Temel ışıklandırmanın %30 daha az olması halinde dahi ürün sunumu etkilenmiyor. Spar Süpermarketi vakasında Eye-Tracking sistemi sunulan taze ürünlerin sadece çok az bir kısmının algılandığı belirlen­ di. Meyve ve sebze tezgahında, müşterinin ilgisini taze ürünlere yönlendirmek için ürün tezgâhlarının ışık tekniği ile vurgulanması he­ deflendi. Soğutucularda üst ve alt raflara bakılmadığı anlaşıldı. Müşteri soğutuculara eşit oranda bakıyor. Camlarda yansımalar olması engel­ leniyor.

Genelde ürünler iyi aydınlatılıyor. Ürünler arasında gölge oluşumu engellenecek şekilde aydınlatma yapılıyor. Müşteriye hizmet verilen tezgâhların üzerine yönlendirilen ışık olumlu etki yaratıyor. Ekmek tezgâhlarına uygulanan dinamik görüntüler veren ekranlar dikkat çekiyor.

Araştırma, internet üzerinden yapılan bir anket ile desteklenmeye devam ediyor. Anket ile müşterinin farklı ışık faktörlerine olan tercihi ve subjektif değerlendirilmesi ile tercihleri ve çekici olan alanlar arasındaki ilişki belirleniyor. Değerlendirme, sanal bir mağazanın üç farklı görüntüsü baz alınarak yapılıyor.

Kraliyet Teknoloji Enstitüsü - Stockholm (Prof. Jan Ejhed) Prof. Jan Ejhed, Kraliyet Tekno­ loji Enstitüsü Işık Laboratuvarının Direktörü. Aynı zamanda CIE, Division 3’ün Direktörü, Linnaeus Üniversitesi‘nin tasarım bölümünde profesör ve ayrıca kendi şirketi var. Ejhed araştırmasına Xu Haoming adlı öğrencisini de kattı.

HAW Hamburg (Prof. Dr. Roland Greule)

Prof. Dr. Roland Greule 1996 yılından beri Uygulamalı Bilimler Yüksekokulu’nun Işık ve Aydınlatma Tekniği Bölümü Profesörü ve ayrıca DMI (Tasarım, Medya ve Bilgi) Fakültesinde Dekan Yardımcısı.

Felsch Lighting Design (Markus Felsch)

Markus Felsch HAWK Hildesheim’da aydınlatma tasarımı eğitimi gördü. 2004 yılında kendi aydınlatma planlama ofisini kurdu. Halen -özellikle satış mekânlarına-algılama odaklı aydınlatma konsept­ leri tasarlıyor.

Avusturya’nın Oberwart kasabasında bulunan en yeni teknolojilere dayanarak üretilen gözlükleri satan Optik Achatz mağazasının temel ışıklandırması sıcak beyaz LED ışığı ile sağlandı. Seçkin koleksiyon parçaları bunlara yönelik tasarlanmış olan kaideler üzerinde sunularak, LED’li sarkıt lambalar ile öne çıkartıldı. Yönü belirlenmiş LED raylarıyla duvarlar aydınlatıldı.

Avusturya’nın Graz kentindeki geleneksel yapıya sahip Kastner & Öhler mağazası sahneleştirme amaçlı olarak yeniden yorumlandı. Işık testlerinden ve yapı sahibinin genelde konvansiyonel lambalar kullanma yönündeki isteği doğrultusunda metal buharlı ampuller ve yüksek basınçlı sodyum buharlı ampuller kullanıldı.

Metal buharlı lamba 35Watt sadece bazı reyonlarda (Genç modası) kullanıldı.

Dergide s. 50.