Araştırmanın tasarımla buluşması

Metin: Dr. Amardeep M. Dugar

“Mükemmel bir dünyada ışık araştırmalarından elde edilen bilgi aydınlatma tasarımı dünyasına problemsiz ve doğal olarak geçiş yapardı. Araştırmacılar, her alanda bilgi ve deneyimlerin kaynağı olurdu ve tasarımcılar bu bilgiyi kullanırdı. Ama burası mükem­ mel bir dünya değil. Bugün aydınlatma planlamasında ışık ile ilgili nasıl çalışıldığına bakılırsa, ışık araştırmacıları ile aydınlatma tasarımcılarının farklı gezegenlerde yaşadığı düşünülebilir.”

Canlılar için hangi yaşam şartlarının iyi olduğunu biliyorsak, o zaman neden bu şartları bilim adına tasarlıyoruz. Modern terminolojide buna kanıt bazlı tasarım diyoruz. Sonuçları ispatlanmış bilimsel verilere dayanmayan tasarım. Aynı yaklaşım bir kümes tasarımında da ofis ortamlarında da kullanılıyor.

Hedef koyma Mimari aydınlatma konusunda giderek artan sayıda gerçekleştirilen yayınlar, ofis aydınlatması konusunda çeşitli araştırmaların olduğunu ve bu bilgilerin paylaşıldığını gösteriyor. Ancak bunlardan henüz çok azı ofis ortamının aydınlatma tasarımına katkı sağlıyor. Bu tür yayınların hedefi, güvenli araştırma sonuçlarını baz alarak aydınlatma tasarımcılarının ve planlamacılarının ofis mekanlarına yönelik iyi ışık konseptleri geliştirmelerini sağlamak için öneril­ erde bulunmak. Sözkonusu öneriler, konu ile ilgili mevcut literature, pratik deneyimler ile insanoğlunun aklına dayanıyor. Önerilen çerçeve çalışmasının görevi ofis aydınlatması için sistematik bir sınıflandırma veya tıklama listesi hazırlamak değil, daha çok bakış açıları getirmek, ışık ile tasarıma yönelik analiz ve ipuçlarına yönelik konular sunmak.

Asıl konu nedir?

Ofis aydınlatması alanında yapılan yayınları, ışık araştırma alanında elde edilen bilgileri ışık tasarım dünyasına aktarma konusunda eksiklikler açısından değerlendirirsek, aşağıdaki temel sorular karşımıza çıkıyor:

Birincisi: Boyce’ın (1987) da tespit etmiş olduğu gibi ofis mekanlarının ışık tasarımında tasarımcıların veya mevcut normlardaki aydınlatma tavsi­ yelerinin ötesine geçen ışık çözümle­ rine ihtiyaç var mı?

Bir tasarımcının ışık çözümü, bir planlamacının kişisel deneyimleri ve edindiği bilgilerine dayanarak geliştirdiği çalışmanın yaratılmasıdır. Tasarımcının bilgisine, tiyatroda sahne aydınlatmacısı olarak öğrendiği deneyimler eklenir. Işık ile resim yapma uzmanlığına sahiptir. Tasarım sürecinde araştırma önemli bir rol oy­ namaz ve hatta hiç rol almaz, çünkü tasarımcı kendi kabiliyetine, kendi yaratıcılığına ve karar verme yetilerine güvenir ve araştırma sonuçlarından gelecek ilhama çok fazla ihtiyaç duymaz. Araştırmanın daha çok geliştirme süreci üzerinde etkisi olabi­ lir ve tasarımda yepyeni yaklaşımlara götürebilir.

Mevcut normlar içindeki aydınlatma tavsiyelerinin de yaratıcılıkla hiç bir ilgisi yoktur. Bunlar daha çok aydınlatma uzmanlarından oluşan bir komitenin vardığı fikirlerden yola çıkan tavsiye ve metodlarla belirlenir. Önerilen aydınlatma talimatları “ışık” konusunda temel bilgisi olan nere­ deyse herkes tarafından uygulanabi­ lir. Bu tür fikir birliğine dayanan ışık çözümleri belli uygulamalar için gayet kabul edilebilir. Ancak duygusal anlamda, aydınlatma tasarımının bu şekli ne tasarımcıya ne de kullanıcıya etki eder. Bu haliyle de araştırma faaliyetlerinden etkilenmez.

İkincisi: Karmaşık görsel ve görsel olmayan sistemlerin ofiste çalışanların sağlığı ve verimliliği üzerindeki etkileri nelerdir? Son yirmi yılda iş dünyasında görülen yeni medya teknolojileri, demografik trendler ve modern çalışma tarzları insanın görsel sistemden beklentilerini artırdı. Basılmış sayfaların okunması, bilgisayarda sayıların analizi, evraktan okuyarak ekrana yazma ve bilgisa­ yarda mektup yazma gibi işler için gereken görme görevleri gibi mesai arkadaşlarınızın yüz ifadelerini ve beden dilini anlayarak kelimelerinin gerçek anlamını kavramak için bir şirkette tipik ofis ortamlarının olması gerekir (Miller 2001).

Görsel olmayan system, iç saatimiz ile hormon ve bağışıklık sistemimizi de yönetir. Bedensel, ruhsal ve duygusal sağlığımızdan sorumludur. Işık bur­ ada yönlendirici rol üstlenir, çünkü bizim gün içinde güneşin hareketi (24 saat) ile senkronize olmamızı sağlar. Doğru zamanda doğru tayfda yeterli ışık almaz isek, iç saatimiz güneş zamanından sapar. Böyle bir sapma fizyolojik fonksiyonlarımızda azalma, sinir sistemimizin aşırı yüklenmesine ve uykusuzluklar yaşamamıza neden olur (Brainard, Rollag et al. 1997). Gün ışığı dinamiğinin bedensel ve rushal performansımız üzerinde etkisi olduğu ve vücudumuzun doğal biyo­ lojik ritmini çalıştırdığı ve desteklediği kanıtlanmıştır.

Çoğunlukla günümüzde tavsiye edilen aydınlık seviyelerinin üze­ rinde gün ışığına maruz kaldığımızı, özellikle bilgisayar başında iken bu tarz ortamlarda kaldığımızı tespit ediyoruz (Miller 2001). Duygusal şartlar bir durumu algılayışımızı etkiler. Sempatik ve parasempatik arasında bir dengesizlik önemli ipuçlarının yanlış yorumlanmasına ve aydınlatma tesisatının tamamen red­ dedilmesine götürebilir (Simeonova 2004). Uyarma ve tetikleme, uygun ışık ile karşılanabilecek psikolojik bir ihtiyaçtır. Uyarıcı bir ortam, ilgiyi artırmak ve yorgunluğu azaltmak su­ retiyle zamanı algılamayı değiştirerek ve çalışan kişiyi olumlu duygulara yerleştirerek göreceli olarak sıkıcı gö­ revlerin yapılmasını daha kaldırılabilir hale getirebilir veya ilginç kılabiliriz. (Winchip 2005). İnsan algı sistemi son derece karmaşık olduğu ve insani tepkilerin aşırı çeşitliliği ile hare­ kete geçtiği için henüz tam olarak anlaşılmış değildir (Boyce 2003).

Üçüncüsü: Willey de ofis çalışanlarının deneyimlediği ofis aydınlatması kalitesini artırmak için kalıcı bir aydınlatmanın daha geniş bir ilişki içinde görülmesi gerektiğine

(2006) işaret etmişti. Yapı sahipleri, ofis mekanlarının aydınlatmasında artan elektrik tüketiminin sonucu ile ortaya çıkan elektrik ve ekolojik masraflar konusunda giderek daha fazla endişe duyuyor. Avrupa’nın Işık konusunda “Yeşil Yapılar Üretme” programının ana fikri, konut olmayan yerlerde elektrikli aydınlatmanın enerji tüketimine önemli etki ettiğine dayanıyor. Enerji tüketiminin üçte biri ofis mekanlarında gerçekleşiyor. Giderek artan yük nedeniyle yapı sahipleri kalıcılık konusuna çok az ilgi gösteriyor.

Işık endüstrisi kalıcılığı, enerji verimliliği ve hammadde tüketi­ mini miktarlarla gösterme olarak değerlendiriyor. Sanayinin bu ön yargısı kendisini, çok fazla ışık ve aydınlatma konuları ile uğraşmayan LEED sertifikasyon sisteminde de gösteriyor. (Fehrenbacher 2006). LEED-H, aydınlatmayı şu cümle ile toparlıyor: “Enerji tasarruflu lam­ balar veya bir Energy Star yüksek performanslı ışık paketi kullanarak, LEED noktalarına sahip olabilirsi­ niz.”

Metodoloji Önerilen çerçeve çalışması mevcut çerçeve çalışmalarına dayanıyor (Figueiro, Rea et al. 2002; Figuei­ ro 2003; Simeonova 2004; Dugar 2009). Ofislere yönelik iyi aydınlatma konseptleri oluşturmak için uygulana­ bilecek bir dizi iyi araştırılmış tavsiye­ ler verilmektedir. Buradaki hedef, ofis aydınlatmasının üç temel sorusu veya konusuna cevap verecek evrensel bir çözüm bulmaktır. Bu da tasarım çözümünden ve norm aydınlatması gibi dar bir sınıflandırmanın üzerine çıkmak, insanın görsel ve görsel olmayan sistemine hitap etmek ve her şeyi kapsayacak bir anlayış içinde kalıcı ışık çözümleri yaratmaktır. Çer­ çeve çalışması mimari aydınlatmasının evrensel olarak kabul edilen üç temel yönünü en basit şekli ile kullanıyor: Tasarımın estetiği, ergonomisi ve lojistik uygulaması. Estetik yönü, aydınlatmanın genel çekiciliğini kapsıyor. Burada duygusal etkiler de dikkate alınıyor. Ergonomi yönü, bir projenin fonksiyonları itibariyle, daha iyi görme ortamı yaratma ihtiyacını ve konfor ile rahatlık duygusunu da değerlendiriyor. Lojistik yönü ise, ışığın ve ışığın ihtiyaç duyduğu enerjinin aşırı aydınlatma ile harcanmamasını sağlıyor. Örneğin, kullanılmayan mekanların gereksiz yere aydınlatılması veya estetik veya görme açısından değerlendirildiğinde aşırı ışık alan mekanlar.

Estetik Uygulamalar Bu çerçeve çalışmasında yer alan estetik uygulamalar genede duygu­ larla ilgili, akıl gücüne (entelektüel düşünme) karşı saf duygulara yönelik. Estetik deneyimi, algılama sistemi ile doğrudan ilişkili olduğu için insanların aydınlatılmış bir mekana hangi tepkiler göstereceği öngö­ rülemiyor. Herkesin kendine göre tercihleri var.(Geyer 1983; Simeono­ va 2004).

Köklerini doğal ışık deneyimlerinden alan ışık çözümlerinin insanlarda rahatlık duygusu uyandırdığı gözlem­ leniyor. Eşit dağılımlı ışık monoton ve sıkıcı olarak değerlendirilirken, farklı aydınlatma gücü ile eşit olmayan düşük aydınlıklı ışık desenleri ve dışarı, doğaya bakışı olan pencereler ofis ortamlarında olumlu ve uyarıcı olarak algılanıyor. (Wilson 1999; Simeonova 2004; Winchip 2005). Hatta kalıcı ışık çözümlerine yöne­ lik konsept ve planlamalar, mimari projelerde daha fazla gün ışığı ile çalışıldığını, doğal ve uyarıcı ve de­ neyim sunan ortamlara geri dönüşün olduğunu gösteriyor. (Willey 2006).

Bazı araştırma çalışmaları kişinin ruh hali, cinsiyeti, ışık miktarı ve bir ışık kaynağının tayf dağılımı arasında bir bağlantı olduğunu ortaya koydu. Ofis aydınlatması erkek ve kadınlar üzerinde farklı etki yaratsa da, sıcak ışık her iki cins üzerinde olumlu etki bırakıyor. (Knez 1997; Knez 2001).

Ofis mekanlarında estetik uygu­ lamalar için aşağıdaki tavsiyeler verilmektedir:

Işık miktarı: Gün içinde görülen ışık miktarı kalite açısından gün ışığına benzer olmalı ve asgari görme ihtiyacını karşılayarak aydınlatmanın da estetik olarak çekici olmasını sağlamalıdır. Öğleden önce aydınlık veren, önceden programlanmış ışık ortamları gün içinde azaltılır, akşama doğru artırılır ve ışık algoritmasına uygun olarak ayarlanabilir.

Tayf: Her ne kadar gün ışığı her zaman beyaz olarak algılansa da, dalga uzunluklarına sahiptir ve ışık algoritmasına göre sıcak ve soğuk ışığın karışımıdır. Beyaz ışığı olmayan doygun ışık renkleri bize doğal gelmeyen ve bu nedenle kısa süreli özel efektler yaratmak üzere kullanılan renkli gölgeler oluşturur.

Renkli ışık gerektiren göreve yönelik uygulamalar doğal ve estetik görün­ mesi için beyaz ışık içinde olmalıdır.

Zamanlama: Her ne kadar algı, sabit kanunlar ve adaptasyonla belirleniyor ise, zamanın akışını hissedilebilir kılmak aynı zamanda görsel ve görsel olmayan sistemleri tatmin etmeyecektir. Zamanın akışı, sürekli ve peşpeşe ışık ortamı geçişleri veya duygu geçişleri ile gösterilebilir. Bu şekilde kişiye çevresini algılama ve alışma zamanı verilecek, ani değişiklikler engellenmiş olacaktır.

Süre: Her ışık ortamının süresi, kullanıcı için doğru duygu veya ortamı harekete geçirmek için yeterli uzunlukta olmalı. Geçişi görünür hale getirmek için her ışık ortamı değişimle birlikte anlaşılır ipuçlarını gösterebilir olmalı.

Işık dağılımı: Doğal ortamda mekanda yön tayinini yapabilmek için ışık ve gölgenin kompozisy­ onu, ışık kaynağı olarak güneşin konumu belirliyor. Bakış açıları farklı olsa dahi ofis aydınlatmasında, ışık ve gölgenin mantıksal deseni, doğadan tanıdığımız ışık kalitesini yansıtmalıdır. Başarılı, bilinçli olarak uygulanan, sağlıklı ışık çözümleri, örneğin renk, doku, biçimler ve semboller gibi doğada olan soyut hayallerin mevcudiyetine bağlı.

Ergonomik uygulamalar Bu çerçeve çalışmasının ergonomik uygulamaları, verimliliği azamiye çıkartacak tasarım ögelerini içeriyor, çalışanın hissettiği yorgunluk ve rahatsızlık azaltılıyor.

Görsel konfor doğrudan perfor­ mans ve verimliliği etkiliyor. (Boyce, Veitch et al. 2004). İnsanlar farklı ışık miktarı ve tayfına ihtiyaç duyuyor. Bu miktar yaşa, cinsiyete ve yapılan çalışmanın türüne bağlı. Yeterli ışık verimliliği destekliyor ve işin yapılışını etkiliyor. Yetersiz ışık ise verimliliğe olumsuz etki yaparak üretkenliği de olumsuz yönde etkiliyor. (DiLouie 2003). Kadınların problem çözme yetisi sıcak ışıkta azalırken soğuk beyaz ışıkta artıyor. Erkeklerde tam tersi oluyor. Erkekler sıcak ışıkta çok daha iyi problem çözüyor (Knez 1997). Görsel sistemlerin adaptasyon süreleri de dikkate alınmalı. Herkesin yeni aydınlatma yoğunluğu veya ortamlarına alışabilmesi için geçiş alanların ve zamanların da planlanması gerekiyor (Benya, He­ schong et al. 2003).

Uç noktalar yapan mavi tayf alanındaki çevre ışığında gözbebeğimiz küçülüyor. Mavi miktarı az olan çevre ışığında ise derinlik görme kapasitesi ve görme keskinliği artıyor. Bu da soğuk beyaz ışığın, daha fazla kontrastlar sunarak görme işleminin gerektiği görevlerde uygun olduğunu gösteriyor. (Navvab 2001; Powell ve Weinberg 2002; Benya, Heschong et al. 2003). Nasıl ışığın biyolojik etksi foto reseptörler aracılığı ile cilt üzerinden aktarılıyorsa, bir mekandaki görev tanımlanır tanımlanmaz, gözün olduğu yere bi­ yolojik aktiv ışık getirilmelidir (Veitch 2003). Ofis ortamlarında ergonomik uygulamalar açısından aşağıda belir­ tilen özellikler geçerlidir:

Işık miktarı : Aydınlık ışık hem görme fonksiyonlarının sağlanması hem de 24 saatlik ritmi harekete geçirmek için gerekli. Öte yandan aydınlık değişikliklerine uyum, bir görevden bir sonrakine geçerken doğrudan görme konforunu etkiliyor. Aşırı aydınlık veya görüş alanında ışığın dengesizce dağılmış olması gözün kamaşmasına neden oluyor. Bu ne­ denle, ofis mekanlarında aydınlatma gücünün en azından her bir çalışma ortamındaki aydınlık değişikliklerine uyum sağlayacak şekilde olması gerekir.

Tayf: Mavi miktarı çok olan çevre ışığı çalışma performansının artması ve 24 saatlik ritmin harekete geçirilmesi için önemli; çünkü tayfın kısa dalgalı alanına tepki gösteriyor. Sabah saatlerindeki enerji ile öğle yemeğinden sonraki enerji düşüşü, ışık algoritmasında olduğu gibi, tayfın içindeki mavi miktarı ile artan yüksek aydınlatma gücünü gerektirir.

Zamanlama ve süre: Gün ışığının problem haline geldiği alanlarda, dinamik aydınlatma sistemleri iç saati­ mizin faz kaymasını öne alabilir veya geri çekebilir ve ışık algoritmasını değerlendirerek melatonin hormo­ nunun salgılanmasını baskılar.

Işık dağılımı: Mekan içinde, özellikle mekan içindeki yüzeylerde­ ki ışıma yoğunlukları kullanıcının memnuniyeti açısından etki yaratan önemli faktörler gibi görünmektedir. Mekanın tamamında ışığı eşit oranda dağıtmak yerine, çalışma alanlarında veya trafik alanlarında aydınlık ve daha aydınlık bölgeler amacına yöne­ lik ve bilinçli olarak planlanabilir. Her iç mekanın yüksek aydınlatma gücü ile donatmak tavsiye edilmez. Görün­ tüde ön plana çıkan alanları biyolojik aktif ışık kombinasyonunda yüksek aydınlatma gücü ile aydınlatmak daha iyidir.

Lojistik uygulamalar Çerçeve çalışmasındaki lojistik uygulamalara ofis aydınlatmasının planlaması, gerçekleştirilmesi ve ko­ ordinasyonu dahildir. IESNA Lighting Handbook (Aydınlatma El Kitabı) 27. Bölüm, ışık kumanda sistemleri­ nin (Rea 2000) kullanımında üç ana hedef olarak normların sağlanmasına yönelik enerji yönetimi, estetik ile ilgili soru ve tedbirleri anlatmaktadır. Işık kumanda sistemleri ofis mekanlarında bu çerçeve çalışmasının estetik ve ergonomik uygulamalarının önemli bir parçasını oluşturabilir. Aydınlatma belli ölçüde kontrol altında tutuluğunda ışık kaynağı ve kullanıcı arasında bir ilişki kurula­ bilir (Powell ve Weinberg 2000); bireyler ışık kalitesi, ortam, renk ve ayarın değiştirilmesi ile, sübjektif ihtiyaçlarına göre duygusal bir çekime ulaşabilirler (Rea 2000); bu tarz bir ilişki de çalışma morali ve verimliliğe olumlu etki yapar (Miller 2001).

İnsanoğlu aydınlatmayı bizzat kendisi kumanda etmeye özen gösterir. Bazı kişiler, tercih ettikleri ışık ortamlarını sağlamak, belirlemek ve sadece sevimsiz görme koşullarını ortadan kaldırmamak için ışık kumanda sistemini proaktif olarak kullanır (Moore, Carter et al. 2000). Bu tür hassas ayarlı ışık kumanda sistemleri de sağlıklı bir aydınlatma tasarımı konseptinin ayrılmaz parçası haline gelebilir (Simeonova 2004).

“Yeşil Işık” başlıklı Avrupa Programına göre normal bir ofis ortamında, mevcut lambalar daha verimli balastlar, ampuller ve reflektörler ile donatıldığında %30 - 50 arasında bir enerji tasarrufu sağlanacağını belirtmektedir. Mevcut aydınlatma tesisatları ve kumanda sistemleri tamamen yeni tasarlanırsa, çok daha fazla enerji tasarrufu sağlanacaktır. Lojistik bakış açısından ofis mekanlardına ışık kullanımı ile aşağıda belirtilen özellikler geçerlidir.

Işık miktarı ve tayfı: Ofis çalışanlarının kendi çalıştıkları alanlar­ da aydınlatmalarını kontrol edebilme­ leri gerekir. Işığı kapama, açma, dim etme ve de önceden ayarlanmış ışık ortamlarının mümkün olduğu kadar uygulanabilir olması gerekir. Ayrıca bu tür alanlara uygun ışık kaynakları ve balastların yerleştirilmesi ve ışık miktarı ile tayf dağılımının ayarlanması mümkün olmalıdır. Dimmer’ler ile kullanıcılar aydınlatma gücünü azaltabilir veya artırabilir. Aynı cihaz üzerinden daha önce ayarlanmış olan ışık sahnelerini değiştirerek çoklu ışık atmosferini veya ortamlarını yarata­ bilirler.

Zamanlama ve süre: Zaman anahtarlamalı aydınlatma sistemleri, her bir kişinin ihtiyacına göre farklı ortam veya sahneler oluşturmak veya gün içinde günışığının dinamik özelliklerine cevap vermek için zaman anahtarlamalı aydınlatma tesisleri kullanılabilir.

Ofis çalışanlar her sabah kendi iç saat­ lerinin faz kaymalarını ayarlayarak, güneşli güne senkronize olmalarını sağlayabilirler. Timer’lar enerji tasar­ rufuna da katkı sağlayabilir. İş günü sonunda, çalışanların binayı terket­ mesi ile ışığın tekrar geri alınmasını sağlayabilirler.

Işık dağılımı: İyi yapılandırılmış bir ışık dağıtım planı ile ışığın dağıtımı planlanarak her bir görsel ve görsel olmayan ihtiyaç karşılanabilir ve elektrik tüketimi engellenir. Herkesin değişik ışık koşullarına tepki göstere­ bilmesini sağlamak için yerine uygun olarak yerleştirilen, elle kumanda edi­ len ve önceden ayarlanmış kumanda sistemleri kullanılmalıdır. Gobo ve diğer lens tekniklerinin kullanımı iç alanda doğadan soyut görüntülerin oluşturulmasını sağlar.

Özet Önerilen çerçeve çalışması ofis alanında araştırma yapılması gerektiğini kabul ediyor ve tanımlıyor ve planlamacılar için gerekli çözüm­ leri geliştiriyor. Çerçeve çalışmasında sunulan çözümler aydınlatma tasarımın başka uygulama alanları için daha büyük olanaklar da sunabi­ liyordu. Örneğin restoran ve otel alanında ve sağlık bakımı alanında. “Olanaklarımız çoğaldıkça ve bilgimiz derinleştikçe taşıdığımız sorumluluk o denli artıyor” (Osterhaus ve Dugar 2009).

Dolayısıyla, çerçeve çalışmasında sayılan özelliklerin her biri, farklı alanlarda uygulamaya alınmadan önce açıkça tanımlanmalıdır. Daha geniş bir bağlamda bakıldığında, bu tür bir çarçeve çalışmasının gelişimi, araştırmacı, tasarımcı ve üreticiler­ den oluşan tüm aydınlatma tasarımı camiasını aynı gezegene getirmek için ilk adım olarak görülebilir!

Boyce, P. R. (1987). Lighting Research and Lighting Design – Bridging the Gap. Lighting Design + Application. New York, USA, IES. 17: 38-44.

Boyce, P. R. (2003). Human Factors in Lighting. New York, NY, USA, Taylor & Francis.

Boyce, P. R., J. A. Veitch, et al. (2004). Lighting Quality and Office Work: A Field Simulation Study. U. S. D. o. Energy, National Research Council, Canada: 167. Brainard, G. C., M. D. Rollag, et al. (1997). “Photic Regulation of Melatonin in Humans: Ocular and Neural Signal Transduction.” Biological Rhythms 12(6): 537-546.

DiLouie, C. (2003). “Lighting Strategies – New Study Explores Lighting & Productivity Link.” Buildings Magazine December 2003. Retrieved 07 May, 2008, from http://www.buildings.com/articles/ detail.aspx?contentID=1710.

Dugar, A. M. (2009). “Applications of lighting for visual and non-visual systems.” Lighting India 4(2): 44-53.

Fehrenbacher, J. (2006) “Green Building 101: Environmentally Friendly Lighting.” Inhabitat – Green design will save the world. Figueiro, M. G. (2003). “Research Recap: Circadian Rhythm.” Lighting Design + Application (LD+A) 33(2): 17-19.

Figueiro, M. G., M. S. Rea, et al. (2002). Daylight and Productivity – A Possible Link to Circadian Regulation. Light and Human Health: EPRI/LRO 5th International Lighting Research Symposium. Palo Alto, CA, USA, The Lighting Research Office of the Electric Power Research Institute: 185-193.

Geyer, R. L. (1983, November 1988). “Perception and the Aesthetic Experience.” In Search of the Aesthetic: A Study of Relevant Detail in Art Retrieved 08 August, 2008, from http://www.aestheticendeavors.com/articles/Perception.pdf. Knez, I. (1997). Changes in Females’ and Males’ Positive and Negative Moods as a Result of Variations in CCT, CRI and

Illuminance Levels. Right Light 4.

Knez, I. (2001). “Effects of color of light on nonvisual psychological processes.” Journal of Environmental Psychology 21: 201-208.

Miller, H. (2001). “Lighting in the Workplace.”

Retrieved September 2007, from http://www.hermanmiller.com.mx/pdf/ wp_lighting_in_wkpl.pdf.

Moore, T., D. J. Carter, et al. (2002). “User attitudes toward occupant controlled office lighting.” Lighting Research and Technology 34(3): 207-216.

Navvab, M. (2001). Visual Performance Analysis of Office Occupants Working Under Realistic Luminous Environment Conditions. Full Spectrum Solutions.

Osterhaus, W. and A. M. Dugar (2009). The weight of research in disseminating light: Defining research in architectural lighting design education. Professional Lighting Design Convention: 2nd Global Lighting Design Conference. J. Ritter. Berlin, Germany, VIA-Verlag.

Powell, B. J. and L. Weinberg. (2002). “The Ergonomics of Light.” Buildings Magazine October 2002. Retrieved 06 May, 2008, from http://www.buildings.com/ articles/detail.aspx?contentID=1070. Rea, M. S., Ed. (2000). The IESNA lighting handbook : reference & application. New York, USA, Illuminating Engineering Society of North America.

Simeonova, M. (2004). “Healthy Lighting for the Visual, Circadian and Perceptual Sys-tems.” Business Briefing: Hospital Engineering & Facilities Management: 99-102.

Veitch, J. A. (2003). “Principles of healthy lighting: a role for daylight.” International Daylighting RD+A 5( March): 5-6.

Willey, H. (2006). “Sustainable Lighting and Sense-Rich Environments.” Journal of Light & Visual Environment 30(2): 68-73. Wilson, M. (1999). Visual Comfort and Energy Saving, University of North London: 11.

Winchip, S. M. (2005). Designing a Quality Lighting Environment. New York, USA, Fairchild Publications.

Dergide s. 68.