Frères-Charon Meydanı, Montreal/Kanada

Metin: Alison Ritter, FPLDA

Fotoğraf: Marc Cramer

Laurant Fachard, 1997 yılında parkları geniş alanda renkli olarak tasarlama tabusuna bir son verdiğinden beri -ki o tarihlerde LED’ler henüz çok dikkate alınacak bir araç olarak görülmüyordu- renkli aydınlatma, kentsel alanlardaki park, meydan ve bahçelerin tasarımında çok tercih edilen bir seçenek haline geldi.

Fachard bu şekilde Lyon’daki “de Gerlande” parkını, aydınlatma tasarımcıları ve kent planlamacılarının hac yerine dönüştürdü. Her ne kadar bu proje ile yeşil alanlarda renkli ışığın olabileceği kanıtlanmış olsa dahi -konseptin tamamı uyumlu ise- renkli aydınlatmanın bugün uygulanmasında büyük bir fark var. Fazla teknik bugün daha fazla olanak sunuyor. Özellikle renk dinamiği ve sürekli değişen ışık ortamları seçim yapmakta zorluk çıkartıyor ve karar verme sürecini paralize ediyor. Renkli yarı gölgeler neredeyse artık bir konsept olmadığı gibi tamamlanmamış işlem olarak kabul ediliyor. Böyle bir “etkinlik” küçücük bir bahçede sunulduğunda nasıl olur? Montreal denedi ve başarılı oldu.

Büyük şehir çiçeği: Renkli aydınlatma Frères-Charon Meydanının yeşil alanına çiçek tozu gibi yayılıyor ve renk değiştiren bir çiçek gibi varlığını sürdürüyor. Bu görsel şölen direklere yerleştirilen renk değiştirme özellikli LED’lerle sağlanıyor. Direkler meydanın köşe noktalarônda bulunuyor. Maalesef bazı yerlerde ışık kamaşması kaçınılmaz. LED’ler çevrede bulunan evlere yerleştirilmiş olsaydı, bu efekt asgariye inerdi. Ancak ışık tekniği, sözkonusu koşullarda uygulanacak mesafeyi kaldıracak güçlükte ve hassasiyette değil.

Montreal’in eski şehir merkezi, Faubourg des Récollets, Cité du Multimedia ve Quartier International de Montréal (QIM) semtlerinin modernizasyonu ile Frères- Charon Meydanı gibi halka açık alanların da yenilenme ihtiyacı ortaya çıktı. Meydan eski Montreal, Cité du Multimedia ve Faubourg des Récollets semtleri ile eski liman ve McGill sokağından, International de Montréal’e kadar bir alanı birbiri ile ilişkilendiriyor. Şehrin farklı özellikleri bu meydanda bir araya toplanıyor. Bu nedenle konumu, rolü, özelliği ve mekân anlamının tanımı yapılırken bir hayli zorlanıldı.

Frères-Charon Meydanı kendisini yaşanabilen, zamana uygun bir şehir bahçesi görüntüsünde muhafaza ediyor. Burası sulak bir bölge. 17. yüzyılda Charon Kardeşler buraya bir yel değirmeni kurmuşlar. Meydanın yeni tasarımı ise, artık çalışmayan bir sanayi bölgesinin yeniden canlandırılmasına tepki olarak tasarlanmış.

Proje sade, ancak ustaca ve minimalist bir mimari dile sahip. Yuvarlak ve silindir biçimler arasında iletişim kuruyor. Ayrıca yabani otların büyüdüğü bir bahçe, eski yel değirmeninin kalıntıları ve zarif yapılı bir park kulübesi de ifade buluyor. Bir sanatçı, bir mimar, bir peyzaj mimarı ve bir aydınlatma tasarımcısından oluşan tasarım ekibi Montreal Belediyesi tarafından görevlendirildi. Belediyenin hedefi, kamusal alanın mekânsal ve biçimsel tanımı için yepyeni fikirlerin bulunmasıydı. Ekibin hedefi ise geleneksel ve disipliner sınırları aşmak ve ortak bir tasarım konseptine gelmeye çalışmaktı. Kimse birbirinden ayrı hareket etmeyecek ve uzmanların çok tercih ettiği gibi sadece kendi işine odaklanmayacaktı.

Ekip kimlik konusunu -özellikle meydanı kullanacaklar (başlıca Montreal halkı) açısından- halka açık bir meydanın sosyal veya kültürel boyutları arasındaki bağlantıyı ve bunun kamu tarafından kabul edilmesini uzun uzun tartıştı. Montreal halkını bu tartışmalara dahil etmek ve onlara projenin tasarımına katkıda bulunmak için bir dizi iletişim araçları sunuldu. Yuvarlak masa toplantıları ve halka açık sunumlar gibi genelde yapılan forumların yanı sıra, Eski Şehir Montreal’in web sitesinde halkın rahatlıkla kullanılabileceği bir iletişim kanalı oluşturdu. Bu sayede kamu, tasarım ekibi ile ayrıntılı bilgi alışverişinde bulunacaktı. Planlamacılar, online konuşmalardan meydanın yeniden tasarlanmadan önce nasıl algılandığı ve kullanıldığı konusunda bilgi edindiler. Ayrıca Montreal halkının yeni meydan ile ilgili isteklerini ve beklentilerini öğrendiler. Projenin programı ve tasarımı bu sonuçlar üzerine kuruldu. Böylece halk da meydanın yeniden canlandırılmasına dahil edilmiş oldu. Frères-Charon Meydanı herkese açık, özellikle tekerlekli sandalye kullanıcıları tarafından da problemsiz ve güvenle kullanılacak şekilde tasarlandı. Kalıcı girişimler arasında, bölgede yetişen çim türlerinin ekilmesi -ki bu sayede kent sulama sistemi çok kullanılmamış oluyor-yollar ve park içindeki yapının duvarları için dayanıklı Quebec granitinin kullanılması yer aldı.

Bahçelerin yerleşimi ile farklı mevsimlerin kalitesi öne çıkartılacaktı. Gilles Arpin tarafından geliştirilen aydınlatma tasarımının ilhamı, belli ki Laurant Fachard’ın

Büyük şehrin ışıkları! Digitalleştirilmiş ışık, aydônlatmaya tamamen yeni bir boyut kazandırıyor. Aydınlatılan alanın mükemmel olmayan görüntüsü asıl çekiciliğini oluşturuyor. Tamamının değil ve sadece belli alanların aydınlatması, rüzgarda dalgalar şeklinde hareket eden bir çayırın doğal görüntüsünü andırıyor. Beyaz ışıklı geleneksel yaya yolu aydınlatması araç trafiğinin sınırlarında yeterli güvenliği sunuyor.

Lyon’daki Parc de Gerlande’daki “jarding chromatique”e dayanıyor.

Montreal’de ışık renkleri bitki örtüsüne uygun tutulmuş ve mevsimlere göre değişiyor. Işık sekiz farklı ortam yaratacak şekilde programlanmış. İlkbaharda yeşil ve sarı ışık renkleri, baharın ilk filiz ve çiçeklerini ortaya çıkartıyor. Işık, yazı turuncu ve mavi tonlarla karşılıyor. Sonbaharda daha çok kırmızı kullanılıyor ve mavi renk kayboluyor. Kış döneminde ise karla kaplı alan renkli ışıklarla aydınlatılıyor.

Planlamacılara göre bu, Kuzey Amerika’daki ilk “jardin chromatique”. Dünyanın başka yerlerinde benzer enstalasyonlar üzerinde çalıştılar. Muhtemelen onlar da

Lyon’dan ilham aldı. Şehir halkı meydanı beğendi. Bu alanı buluşma noktası olarak kullanıyor ya da arkadaşları ve konukları ile “renk oyunlarını” izlemeye geliyorlar. Ayrıca yeni Frères-Charon Meydanı, turizm açısından Montreal şehrinin marka politikası stratejisinde çok önemli bir rol oynuyor. Charon Kardeşler Meydanı’nın yapımı için yatırım yapılan 2,2 milyon Kanada Doları, şehrin stratejik bir adımı olarak kabul ediliyor. Yeni meydanın 2009 tarihinde tamamlanmasından kısa bir süre sonra proje üç ödül kazandı. Kanada, peyzaj mimarları tarafından onore edildi, Prix Aménagement les Arts et la Ville ödülünü ve Toronto da Design Exchange tarafından peyzaj tasarımı için gümüş madalya aldı.

Aslında bu küçük parkın birçok işlevi var: Bulunduğu semte tarihi ile yepyeni ve açık bir kimlik kazandırıyor. Halkın kalbinde gurur verici bir yere sahip ve aynı zamanda gerçek bir projenin modern tasarım süreçleri için nasıl platform olarak kullanılacağına dair iyi bir örnek. Burada kazanılan deneyimler ve bilgiler gelecekteki tasarım yöntemlerini etkileyebilir. Başka şehirler de

Rüzgarda sallanan çayır gibi dinamik olan renk dalgaları fikri ilginç. Yine de meydanı karanlık bina cepheleri sarıyor. Dikey konumlandırılmış hafif bir aydınlatma, projeye daha fazla değer katabilirdi. Ancak binalar özel mülk ve bu yönde bir koordinasyon çok işlem gerektirirdi. Bu nedenle bina sakinleri meydandaki hareketliliği locadan izler konumda.

Kulübe Silindir biçimli kulübenin içine kanalizasyonun teknik donanımı yerleştirilmiş. Çatısında, merdivenle ulaşılan halka açık bir teras bulunuyor. Kulübeden yerin altındaki bir merdivene giriş var. Yer altı kulesi Bu silindir biçimli bağlantı taşıyıcısı 20 m yerin altında ve ana kanalizasyon borusuna merdiven bağlantılı.

Kanalizasyon St. Jacques-Toplama havuzu, Montreal’in en önemli şebeke suyunu işleme noktalarından biri.

Geçişler Meydanın kuzeydoğu ve güneybatı köşeleri birbirine bir dış alan ile bağlantıda. İkinci bir dar geçiş ise güneydoğu ve kuzeybatı köşesinde.

Kent alanları Mineral yüzeyinde yuvarlak biçimli bir aralık bulunuyor. Çim, bunların arasından çıkıyor. Meydan için kullanılan gri granit kaldırımlar ve Montreal’in eski şehrindeki tüm halka açık alanlar ile uyumlu.

Çimenlik ve yel değirmeni Yeni tasarım, alanın eski görüntüsü ve doğal yapısı ile ilişki içinde.

Alanın durumu: açık çayırlık ve mevsimine göre çiçek açan yaban bitkileri ile kaplı. 17. yüzyıla ait bir yel değirmeninin kalıntıları hala daha görülüyor.

Projeye katılanlar

İşveren: Montreal Belediyesi, Grünflächenamt / Kanada Mimarlar: Affleck + de la Riva architects / Kanada Peyzaj mimarları: Robert Desjardins, Stadt Montreal / Kanada Sanatçılar: Raphaëlle de Groot / Kanada Aydınlatma tasarımı: Gilles Arpin / Kanada Bahçe yapımı: Sandra Barone / Kanada İnşaat yönetimi: Louis L’Espérance, Q.I.M. / Kanada İnşaat firması: Céleb Ltée et Terramex / Kanada Uygulanan ürünler:

4 direk Modulum, yapısı değiştirilmiş, Schréder 4 direk Patrimomial - kamaşmayı önleyici kapak, Lumec 28 ColorBlast, Philips 12 Powercore-Projektörleri, Philips Oturma bankları, Edge, iGuzzini Kumanda sistemi, Sunlite Toplam bütçe: 150.000.00 C$

Montreal’in örneğini takip edip, aydınlatma ekibinin bilinçli bir şekilde bir araya getirilmesi ve ortak çalışmaya teşvik etmesini sağlayarak, yeniden başka canlandırma projelerine olanak sağlayabilir. Aydınlatma konseptinin tüm çekiciliğine rağmen, karşımıza renk dinamiğinin tasarımının kullanıcı için ne kadar kalıcı olduğu veya zamanla bıkılan bir normalliğe ulaşılıp ulaşılmadığı gibi kilit sorular çıkıyor.

Araç trafiği ve hızla hareket eden yayalar şehir ortamına hakim görüntüler. Tüm bu görüntüler bizi psikolojik olarak sürekli rahatsız ediyor çünkü; bu süreç içinde sayısız etkileri değerlendirmek zorunda kalıyoruz. Aynı durum hızla değişen ışık ortamları için de geçerli. Doğal ışık, saniyeler içinde neredeyse algılayamayacağımız kadar yavaş geçişlerle değişiyor. Bunlara sürekli biyolojik tepki gösteriyoruz. Ruh ve beden sağlığımızı ışığın değişimi tanımlıyor. İngiltere’de yapılan geniş çaplı bir araştırma, gündüz saatlerinde doğada geçirdiğimiz beş dakikada kendimizi çok daha iyi hissettiğimizi gösterdi. Ancak günümüzün hızla büyüyen şehirlerinde ve günü geceye doğru uzatan ışık sanatı enstalasyonları çeşitliliğinde, bedenimizin ve ruhumuzun uyumlu olmasını sağlamak için gün akışımızı çok değiştirmemiz gerekecektir.

Montreal’deki enstalasyon başlı başına heyecan verici bir suni ışık uygulaması. Ancak her çalışmada olduğu gibi amaca hizmet edip etmediği, kentsel yapı içinde psikolojik bir işlevi olup olmadığı ve bu işlevi sağlayıp sağlamadığı değerlendirilmelidir. Sadece hissiyata dayanarak sanatsal anlamda izin verilen girişimler üzerinden tartışmamak için gelecekte güncel bilgi eksikliklerini psikolojik temel araştırmalar ve sosyal davranış araştırmaları ile doldurmak gerekiyor. Aydınlatma tasarımı prensip olarak temel bilgi ve kanıtlara dayanan tasarım gerektiriyor. Tabii sahibi kamusal alanda sanat istemiyorsa. Bu projede Charon Kardeşler Meydanı’nın yeniden tasarımı dışında, yapı sahibinin tasarımın işlevselliğine ve meydanın algılanmasının optimize edilmesine yönelik taleplerde bulunması ile kritik noktalarla karşı karşıya gelindi. Bu takdirde merkezdeki meydan sadece yatay değerlendirilmemeliydi. Çevredeki bina cepheleri de dikey olarak konseptin tamamına dahil edilmeliydi. Ancak bu yapıların çoğu özel mülktü ve sürecin bir parçası değildi. Cephelerin konsepte dahil edilmesi hem bütçeyi hem de işlemi en üst seviyeye çıkarmış olacaktı. Yine de bu günlük gerçeğin bir parçasıydı. Biz yine de projenin tamamına çok daha fazla kalite katmış olacağını söylemek istiyoruz.

Her şeye rağmen renk dinamiği büyüleyici. Belki de tüm bu tartışmalar aşırı ve gereksiz. Neden kendimizi sadece renklerin güzelliğine bırakmayalım?

Dergide s. 36.