Mühleholz II okul binası, Liechtenstein

Metin: David Müller

Fotoğraf: Rainer Wührer

Küçük, resimlerde tasvir edildiği gibi ve sakin. Batı Alplerin eteğindeki küçük ülke Liechtenstein işte böyle tanınıyor. Başkenti Vaduz sadece 5000 nüfusa sahip. Buradaki halk genelde turizmle uğraşıyor veya bankalarda çalışıyor. Kısa bir süre önce Günther Domenig ve Peter Kaschnig adlı mimarlar lise öğrencileri için bir okul öğrenim merkezi inşa ettiler. Yeni bina için öngörülen çelik konstrüksiyonların yerini, yörenin mimari dokusuna uyumlu olması için görüntüye hâkim olan kapalı beton duvarlar aldı. Enerjiyi verimli kullanma talebine cevap vermek için ve doğal ışığın öğrencilerin öğrenme davranışı üzerinde olumlu etki yaratması özelliğini dikkate alarak mimarlar İsviçreli aydınlatma bürosu Art Light GmbH ile, daha fazla doğal ışığın kullanıldığı bir konsept geliştirdiler. Öğrenciler artık sınıflarının her gün doğal ışık ile aydınlatılmasının keyfini çıkartıyorlar.

Mühleholz okulu, Alplerin tam ortasında büyük mısır tarlaları ile çevrili bölgede yer sakin ve resimsel bir ormanın hemen kenarında alıyor. Mimar Gisel’in binası, meskun bölge ile meskun olmayan bölge arasında bir merkez oluşturuyor ve öğrenci ve öğretmenlere, doğada eğlenme, spor ve eğlence için çeşitli olanaklar sunuyor. Ancak bina küçük olduğu için 12 ile 16 yaş arasında orta öğrenim görecek yaklaşık 200 öğrenci için bir ek bina inşa edilmesi gerekli görülmüş. Oysa “Mühleholz II” binası eski binanın hemen yanına inşa edilecekti. Aralarında sadece spor alanı olacaktı.

Belediye 1998 yılında ihaleye çıktı ve ihaleyi Avusturyalı mimarlar Günther Domenig ve Peter Kaschnig kazandılar. Konsept için “yerden yukarı doğru büyüyen” bir binanın tasarlanması öngörüldü. Giriş ve bina içindeki alanlar üç alanlı bir spor salonunun hemen üzerinde olacak, yapının yukarı doğru yüzde dört eğimle artan bir yüzeyi olacaktı. Bunun üzerindeki alanlar ise sınıflara ve koridorlara ayrılacak ve bu alanlar eğim üzerinde, Kaestner’in klasik yapıtı “Uçan sınıf” a atıf yaparcasına sanki havada “süzülürmüş” görüntüsü yaratacaktı.

Mimari proje için ihale kapandıktan sonra, uzman planlamacılardan oluşan ekip bir araya çağrıldı. Toplantıda günışığı ve suni ışık için bir aydınlatma planlamacısının görevlendirilmesi kararlaştırıldı. Liechtenstein Prensliğinde tüm kamu binalarında olduğu gibi bu da “Minergiestandard” yani enerji tasarruflu bir bina olacak şekilde inşa edileceği için, bu konuya planlamanın başında büyük ilgi göstermek gerekecekti. Çalışmaları üstlenen Art Light planlamacıları mimarlar ile birlikte konsept çerçevesinde gün ışığının nasıl alındığını kanıtlamalı ve yapı sahiplerini uygulamalarının önemi konusunda ikna etmeliydiler.

Mimar ekibi çok esnekti ve yapı sahibi, mimari fikirleri ve tasarımı, tüm bütçesel sıkışıklara rağmen gerçekleştirmeyi kabul etti. Bu şekilde, iç ve dış alandaki tutarlı değişime dayalı konsept fikri mimariye entegre edilebildi. Sonuç olarak ortaya, mimarinin bir parçası olan ve gün ışığını en iyi şekilde tamamlayan suni ışıkla aydınlatılan bir bina çıktı.

Yeni okul merkezinin ziyaretçileri okula etkileyici bir sağlayan bir yeraltı garajı bulunuyor. Bu alanın tavanına da, dış duvara paralel giden gün ışığı alan aralıklar açıldı. Aralıkların üzeri ızgara ile kapatılmış ve ışık buradan giriyor. Ayrıca doğal havalandırma işlevi de görüyor. Tavandaki aralıklar, yukarıdan güneş ışığının göz kamaştırmadan girmesini sağlayacak şekilde oluşturuldu. Suni ışık kaynakları olarak, sıva üstüne monte edilebilen, flüoresan ile çalışan ve üzeri sarı-turuncu renkli filtre ile donanımlı koruma borulu lambalar kullanıldı. Turuncu renk, gece ortamına geçiş için kullanıldı. Art Light’ın aydınlatma tasarımcısı ve Genel Müdürü Mario Rechsteiner: “Çevrede, turuncu renkte bir ortam yaratan birçok sodyum buhar ampullü sokak lambası var. Yeraltındaki otoparkda da bu renk tonunu kullanarak iç alanlardan dış alana rahat bir geçiş yaratmış olmamıza rağmen çevre ve çevre aydınlatmasını değiştirmedik. “ diyor. Tasarım açısından, binanın tamamında hedeflenen fikre uygun ve ilginç bir düşünce. Ancak çoğu ışık sever için korkunç bir durum, çünkü sokak lambalarının kalitesiz sodyum buharlı ampulleri, bilinçsiz yetkililerin üzücü bir ürünü. Bu kişiler, bu lambaları kullanırken büyük olasılıkla sadece enerji verimliliği unsurunu gözetiyorlar. Çünkü bu malzemenin doğru bir aydınlatma tasarımında yeri yok ve olmamalı da. Okulun mimarisinin merkezî ögesi spor salonu. Bu alan, binanın dışarı doğru büyüdüğü “yerde” alt katın merkezinde bulunuyor ve öğrenci ve öğretmenlerin girdiği giriş katına doğru yükseliyor. Spor salonunun tavanında dört büyük pencere bulunuyor. Bu pencereler aynı zamanda sınıfların bulunduğu ana binanın avlusunu oluşturuyor ve avlunun yan kenarlarındaki dikey cam kaplamaları doğrudan gün ışığı ile besliyor. Enerji verimli bir binada istenilen gün ışığı miktarına bu şekilde ulaşılmış oluyor.

Mühleholz II okul binası.

Gün içinde toplam 35 aralıktan günışığı dikey olarak zemin katındaki alanlara giriyor. Bu aralıklara ayrıca flüoresanlar yerleştirildi. Karanlık olduğunda konsept aksi yönde çalışıyor. Aralıklardan dışarı ışık saçıyor ve zeminde mistik ışık alanları oluşuyor.

Daha binaya girmeden, zemin katında iç ve dış alanları tanımlayan “eğimli plaka” göze çarpıyor. Burada toplam 35 adet uzunlamasına oluşturulmuş gün ışığı aralığı daha alt katlardaki mekânları aydınlatıyor. Aralıklara, tribünün altındaki cam yapı taşlarında katlar arasında değişimi oluşturan düz flüoresanlar yerleştirilmiş. Spor salonunun hemen üzerinde yaklaşık 64 metre karelik alanı olan dört iç avlu bulunuyor. Gün ışığını, kamaşmaya neden olmadan ve mümkün olduğu kadar fazla almak için bu alanlara sekiz çarpı sekiz metre boyutlarında izole edilmiş camdan yapı taşları yerleştirilmiş.

Binanın birinci ve ikinci katında sınıflar, konferans salonu ve öğretmen odaları bulunuyor. Her iki katta uzun koridorlar var. Mimarların hazırladığı ilk konsepte göre bu alanlar, tavan pencereleri veya tavana yakın uygulanan cam kaplamalar ile aydınlatılacaktı. Ancak maliyetler dikkate alınarak, proje farklı çalışıldı.

Araştırmalara göre okullarda özellikle bu kısımlar enerji üzerinde büyük etki yaratan alanlar. Bu nedenle Art Light’ın konseptinde, ikinci katın koridorunda, yani binanın aynı zamanda çatısını oluşturan tavanda, rasgele ışık kubbelerinin oluşturulması ve buradan alanın gün ışığı ile aydınlatılması öngörüldü. Bu şekilde alanlarda 543 Lux gücünde ışık sağlanıyor. Gün ışığı katsayısı ise 4,0. “Eğimli plaka” da oluşturulan gün ışığı alan aralıklar gibi bunlar da, 840’lık ışık rengine sahip düz flüoresanlarla donatılmış sıva üstü koruma borulu görünüm veren, aynı zamanda oturma olanağı sunan ve hemen binanın önündeki spor alanının tribünü olarak da hizmet eden basamaklardan oluşan bir merdivenden ulaşıyor. Basamakları çıkar çıkmaz, Liechtenstein Alplerinin görülmeye değer kulisinin önünde sade ancak zarif ve samimi görünen okul binası beliriyor. Böylesine bir çevrede binanın dışa bağlantı kurması çok anlamlı. Çünkü gün ışığı, doğal ışık, enerji tasarrufundan çok daha fazla şeyler getiriyor. Dışarıda olup bitene olan bağlantı sayesinde genç öğrenciler, bedensel ve sezgisel olarak iklim ile günün saatleri ve mevsimleri algılıyorlar.

Bu faktörler özellikle bu yaşta, sağlıklı ve doğal bir büyüme sürecinde çok önemli. Gün ışığının renk verimi de inanılmaz. Renkli bir okul günü için başka bir çözüm getirilemezdi! Doğal ışığın sağlık üzerindeki etkisi, hala daha sıklıkla küçümseniyor. Aslında, çoğunlukla suni ışıkta eğitim alan çocuklarda psikomotor etkilerin tespit edildiği bir gerçek.

İnşaat esnasında büyük zorluklardan biri, alt katta, dış tribüne geçişin hemen yakınında bulunan gardırop olarak ayrılan alana boydan boya yerleştirilecek cam cephe oldu. Mimarlar aydınlatma planlamacıları ile birlikte camdan oluşan yapı taşlarının kullanımı ile mekanlara değer katıldığı konusunda hemfikirdiler. Bu da hem öğrenci hem de öğretmenler için iyi haber anlamına geliyordu!

Gün içinde, yapının kuzey batısında bulunan tribünün oturma basamaklarının arasındaki alanlardan doğal ışık giriyor ve cam duvardan geçerek spor salonunun arka tarafındaki soyunma kabinlerini aydınlatıyor. Geceleri ise, bu cama paralel olarak yerleştirilen, düz flüoresanlardan bir “ışık bandı” hem mekânın içini hem de dışını aydınlatıyor. Böylece koridor alanında dıştan bir aydınlatma ihtiyacı tamamen ortadan kalkmış oldu. Yerden yukarı doğru gelişen bir yapıyı anımsatacak mimari tasarımın fikri burada işlendi ve izleyici için deneyimlenir hale getirildi.

Yine alt katta toplam 91 aracın park etmesine olanak lambalara entegre edildi. Alanın hemen altında, birinci kattaki koridorları da gün ışığı ile beslemek için burada da tavana pencereler açıldı.

Yatay kesit. Birinci ve ikinci kat koridorlarının tavanlarına gün ışığı almak için açılan aralıklar ve camla yapılandırılan dört avludan gün ışığı giriyor. Gün ışığını almak için zemin katında, binanın iç ve dışında 35 aralık daha var.

Yatay kesit. Aslında yapının beton duvarlarla örülmesi planlanmıştı. Geliştirilen yeni konsept doğal ışığın dikey ve yatay olarak girişini sağlıyor.

Mühleholz II Okul kompleksi, Liechtenstein Alplerinin muhteşem görüntüsünün önünde yer alıyor. Başlangıçta binanın çoğu cephesi betondan oluşacaktı. Ancak aydınlatma planlamacıları ve mimarlar konsepte gün ışığının binaya girmesini sağlayacak birçok aralığı eklediler.

Pencereler ikinci katın ışık kubbelerinin hemen altında ve aynı yapı ebatlarına sahip. Üzerinde gezilebilen, saten görünümlü kaymaz ve yangına dayanıklı koruma camları burada opak zar işlevi görüyor. Doğal ışık ile bu alanda 1,2’lik bir gün ışığı katsayısında 213 Luxlük bir aydınlatma gücü elde ediliyor.

Koridorlarda kullanılan sıva üstü koruma borulu lambalar ikinci kattaki uygulamalar ile aynı yerlere yerleştirildi. Sınıf duvarının bitiş noktalarına yerleştirilen kare biçimli pencereler, sınıf ile koridor arasında görsel bağlantıyı kuruyor. Suni ışık ise, sıva üstü monte edilen ve 35 Watt’lık flüoresanlar ile donatılmış ızgaralı lambalardan veriliyor. Burada elde edilen ışık rengi 840. Okul binası aydınlatması gün ışığına ve mekânlardaki kişilere göre kontrol ediliyor. Tüm lambalar ayarlanabilir ve çoğu zaman ayrı ayrı kumanda edilebiliyor. Çok fonksiyonlu bir Bus-Sistemi farklı ihtiyaçların uygulanmasını sağlıyor. Uygulamada olan aydınlatma 100 Luxlük aydınlatma gücünde metre kare başına 2,4 Watt tüketiyor. Binanın, aydınlatma ile ilgili ölçüm yapıldıktan sonra tespit edilen gerçek enerji ihtiyacı, 100 Lux’lük aydınlatma gücünde metre kare başına yaklaşık 1,9 Watt, ki bu da aydınlatma konusunda pasif bir standarda eşdeğer. Yardımcı okul müdürü Romeo Schenk şöyle diyor: “Okul binamız çok rahat ve güzel bir ortama sahip. Özelikle gün içinde bu mekanlarda dolaşmak çok zevkli, çünkü hemen o rahatlık duygusunu hissediyorsunuz. Okulumuz diğer bir çok okula kıyasla aydınlık ve havadar. Aydınlatma tasarımı herkes tarafından beğeniliyor”. Schenks’in görüşü herkesi memnun ediyor. Aslında bunda şaşırılacak bir durum yok. Araştırmacılar, aydınlatma tasarımcıları ve ışık konusuna çok önem veren mimarlar bu konulara giderek daha fazla eğiliyorlar. Doğal ışığın avantajları ile ilgili gerçekler ve bilgiler ortada. Kısa bir süre öncesine kadar gülümseyerek geçilen bu konu artık tüm planlamaların ayrılmaz bir parçası. Hedefinde ise bir tarafta enerji tasarrufu ve diğer tarafta doğal rahat ve insancıl ortamların tasarımı yatıyor.

İkinci kattaki tavanda oluşturulan ışık kubbelerinden odalara doğal ışık giriyor. 3,0’lık bir gün ışığı katsayısında 543 Luxlük ışık sağlanıyor. Karanlıkta aydınlatma düz flüoresanlar ile sağlanıyor. İkinci katın zemininde de gün ışığı alacak aralıklar var. Bunlar tavanın tam altında. Birinci kattaki ışık gücü, 1,2’ik gün ışığı katsayısında 213 Lux.

El işi odası: Işık rayları cepheye paralel konumda veya boylamasına yerleştirilmemiş. Flüoresanların yerleşim şekli dahi mekânda rahatlık hissi uyandırıyor. Lambalar genel bir yansıma yaptığı için konsept mükemmel şekilde çalışıyor. Burada sadece ızgaralı lambalar kullanılmış olsaydı, bölgesel bir sınırlama oluşacaktı. Ancak konsept, henüz planlama aşamasında en doğru kararın alınmasını gerektiriyordu. Elektrik tertibatında daha sonra değişiklik yapmak mümkün olmayacaktı.

Işık uzmanlarının sayısı bu kadar az olmamalı. Gün ışığı herkes için. Mühleholz II’nin öğrenci ve öğretmenleri bunun değerini çoktan biliyorlar.

Projeye katılanlar

Yapı sahibi: Liechtenstein Prensliği Hükümeti Proje yönetimi: Hochbauamt FL Land Liechtenstein Marion Risch Mimarlar: Arch. G. Domenig & Arch. P. Kaschnig Graz/Avusturya Aydınlatma tasarımı: Art Light GmbH, St. Gallen/İsviçre Yapı yönetimi: Bargetze und Partner Arch. Vaduz/Liechtenstein Prensliği Maliyet yönetimi/Proje kontratı:

Bau-Data AG Schaan Hr. De Sanctis Cesare Uygulanan ürünler:

Koridorlar/Sınıflar/Fuaye/Dış alan: Sıva üstü uygulanmak üzere 14, 28 veya 35 Watt’lık düz flüoresanlar ile donatılmış koruma borulu lamba; ışık rengi 840, EVG ayarlanabilir 1-10 Volt / Ludwig Sınıflar/Grup odaları, idari birimler: her biri iki düz, 35 Wattlık flüoresan alan ve sıva üstü uygulanabilen ızgaralı lamba, ışık rengi 840, EVG ayarlanabilir 1-10 Volt, Etki derecesi > 0,8 olarak optimize edilmiş ızgara, üretim Ludwig Yeraltı garajı: Her biri 80 Wattlık flüoresan ile donatılmış koruma borulu lamba; ışık rengi 830, renk filtreleri sarı/turuncu, EVG ayarlanabilir 1-10 Volt/ Üretim MWH Spor salonu: Sıva üstü uygulanabilir ızgara lamba 3x FD80W (darbe korumalı) / ışık rengi 840/ EVG ayarlanabilir 1-10 Volt/ Etki derecesi > 0,81 olarak optimize edilmiş, derin yansımalı ızgara, üretim Ludwig Koridorlar, açık geçişler: Her biri düz 35 Wattlık flüoresan ile donatılmış duvar içine yerleştirilebilen lamba, ışık rengi 840, EVG ayarlanabilir 1-10 Volt, Üretim iGuzzini

Dergide s. 38.