Işığın öğrenme üzerinde etkisi

Metin: Tommy Govén

Bu yazı aydınlatılmış ortamların okul çocukları üzerindeki etkisini gösteren 12 aylık bir araştırmanın ilk sonuçları hakkında bilgi veriyor. Araştırma, dört ilkokul sınıfında öğrenim gören sekiz ile dokuz yaşlarındaki öğrenciler üzerinde yapıldı. İki sınıf kontrol amaçlı kullanılırken, diğer ikisinde aydınlatma tasarım konsepti uygulandı. Kontrol odası ve bir deney odası sadece tek bir taraftan gün ışığı aldı. Diğer iki odada günışığı iki yandan geliyordu. İlk sonuçlar değerlendirildi. Bu çalışma, enerji tüketimi, biyolojik ve fizyolojik parametreleri ve öğrencilerin bu ortamlarda gösterdikleri performansı (biyolojik veriler halen değerlendiriliyor ve bu çalışmadan sonra sunulacak) içeriyor.

Araştırmamızın kilit kelimeleri: Uyanıklık, Enerji, Hormonlar, İstek, Performans.

1 Giriş Okul hem çocukların hem de öğrencilerin çalışma yeri. Son günlerde okul ortamları konusunda tartışmalar arttı. Öğrencilerin, ortalamanın altında performans gösterdikleri, kötü davranışlar sergiledikleri ve yorgun oldukları konusunda artan sinyaller artık sorumlu departmanlara ulaştı.

Çevrenin bir parçası da fiziksel ortamlardır. Bazı araştırmalar, fiziksel ortamların belirtilen faktörler üzerinde etkisi olabileceğini gösteriyor (1). Işık ortamları fiziksel ortamın önemli bir parçasını teşkil ediyor (2). Bu çalışma, Ekim 2008 tarihi ile Nisan 2009 tarihine kadar yürüttüğümüz araştırmanın sonuçlarını gösteriyor. Araştırma sürüyor ve nihayi sonuçları kısa bir süre sonra yayınlanacak.

1.1 Durum tespiti Işığın fiziksel parametreleri ve çeşitli biyolojik ve psiko-fizyolojik etkileri arasında ilişki olması mümkün. Burada aydınlık, tayf yapısı ile mekânsal ve zamansal dağılım önemli olabilir. Sıçanlar ile yapılan bir araştırmada, Sirkadyan ritmini koordine etmek için ne koni ne de çubuk reseptörlerin gerekli olmadığı ortaya konularak bu yönde önemli bir adım (3) atıldı. Bunun yerine, nucleus surachiasmaticus’u (SCN) uyaran retinanın melanopsinli ganglion hücrelerinin gerçekten ışığa hassas oldukları tespit edildi. Geçen üç yıl içinde bazı ikna edici araştırmalarla, insan Sirkadian ritminin, bugün “üçüncü reseptör” olarak adlandırılan retinanın bu gangliyon hücreleri tarafından etkilendiği kanıtlandı (4, 5, 6, 7).

Sirkadian foto reseptörleri hakkında artık daha fazla çalışılmış bilgi ortaya çıktığı için araştırmalar, ışık tayfı içindeki belli dalga boylarının fizyolojik tepkileri üzerinde etkisini incelemeye odaklandı. Bazı dalga boylarının melatonin üst değerini baskıladığı (8, 9) kanıtlandı.

1.1.1 Çevre ışığı üzerine yapılan araştırmalar Yukarıda belirtilen araştırmalar laboratuvar ortamlarında yapılan çalışmalardır. Uygulama ve saha araştırmaları bugüne kadar çok az sonuç verdi. Sadece bir kaç araştırma görsel, biyolojik ve duygusal unsurları gözetiyor. Ancak, Küller ve

Lindsten (10) tarafından daha önce yapılmış bir araştırmada, gün ışığının sınıflarda öğrenim gören çocukların davranışları üzerindeki etkileri ve fizyolojik parametreler inceleniyor. Pencereleri olmayan sınıflarda okuyan öğrencilerin, pencereleri olan sınıflarda okuyanlara göre yıllık bazda kronobiyolojik kortisol değerlerinde sapma olduğu kanıtlanıyor. Bunun dışında çocukların davranışlarında da değişiklikler tespit ediliyor. Hershong et al (11)‘e göre günışığının çocukların performansı üzerinde önemli etkileri var. Matematik ve okuma testlerinde öğrencilerin gün ışığı ile performansı artıyor. Goven et al (12) tarafından kısa bir süre yapılan araştırma, ortam ışığının çok önemi olduğu gösteriliyor.

Birebir ölçülere göre yapılan bir laboratuvar araştırmasında, çevre ışığının üç farklı ışıma yoğunluk seviyesi (20, 100 ve 200 cd/m2) sabit 500 Lux ile çalışma yüzeyine yönlendirildi ve öğleden sonraki kortisol miktarı açısından incelendi. Kortisol değerleri ile ışıma yoğunluk seviyesinin doğrudan bir bağlantısı olduğunu gösterdi. Aslında, olumlu ve olumsuz duygular nedeniyle, biçimi ters bir “U” şeklindeydi ve 100 cd/m2 ile olumlu duygu seviyesi üst noktaya ulaşıyordu. Bundan bahsederken, başka bir araştırma hakkında da bilgi vermek gerekiyor. Yapılan söz konusu araştırmaya, katılanlardan, büyük bir ofis içinde lambaların endirekt ve direkt ışığını, kendilerini en iyi şekilde hissedecekleri gibi yerleştirmeleri istendi. Ortaya çıkan sonuca göre endirekt ışık dağılımı tercihi %55 oranında iken katılımcı, %45 oranında direkt ışığı tercih etmişti. Böylece tercih edilen ışıma yoğunluğu, çalışma seviyesinde 500 Luxlük sabit ve yatay bir aydınlatma gücünde 128 cd/m2 ile tavandan ve 78 cd/m2 ile duvardan sağlanıyordu.

1.2 Araştırmanın hedefi Araştırmanın hedefi ortam ışığının duygular üzerindeki etkisini ve gün ışığı ve suni ışığın, hem subjektif hem de fizyolojik açıdan çocukların performansı ve sağlığı üzerinde muhtemel etkilerini incelemekti. Bir başka hedef ise, ışık kumanda sistemleri kullanıldığında davranışları incelemekti.

Üçüncü hedef ise, farklı ışık kumanda sistemlerinin sınıflardaki enerji tüketimini nasıl etkilediğini görmekti. Sonuçların sunumu, VBE modelinin ilgili öğelerine göre farklı bölümlere ayrıldı ve görsel, biyolojik ve duygusal unsurlar gözetildi.

2. Araştırmanın yapılandırılması Araştırma Londra’nın güneyindeki bir ilkokulda yapıldı. Etik nedenlerden dolayı araştırmaya sadece katılımı onaylayan ailelerin çocukları katıldı. Yaş grubunun yaklaşık %50’si bu araştırmada yer aldı.

Aynı büyüklüğe sahip dört sınıf incelendi. İki deney odası (E1 ve E2) yeni bir aydınlatma ile donatıldı. Aydınlatma güçlü yatay konumlu ve ortam ışığına dayanan bir yapıya sahipti. İki kontrol odası (C1 ve C2) genel aydınlatmayı kontrol eden bir sistem ile donatılmıştı. Sınıflarda aynı ışık emisyonunu sağlamak için kontrol odalarındaki lambalara yüksek frekansta çalışan balastlı benzer versiyonda lambalar takıldı. Dört sınıfın tamamına aynı lambalar uygulandı (Trifosfor-flüoresan, 4000 Kelvinlik ren ısısı ve 80’lik renk verimi). E1 ve C1, zemin katında bulunan sınıflardı ve sadece güneyden gelen ışığı alıyordu. E2 ve C2 birinci kattaydı ve gün ışığını hem kuzey hem güneyden alıyordu. Resim 1’de sınıfların yerleşim planı gösteriliyor. Sadece güney tarafına bakan pencerelerde panjur bulunuyordu. İki deney sınıfının (E1-E2) genel aydınlatması, çalışma seviyesinde yaklaşık 500 Luxlük bir aydınlatma gücüne sahipti. Genel aydınlatma, tavana monte edilen direkt/endirekt lambalarla sağlandı. Ortam ışığı seviyesini yukarılara doğru çekmek için duvarlara ışıklıklar monte edildi. Sınıflarda ulaşılan ışıma yoğunluğu ve aydınlatma gücü değerleri Tablo 1’de gösterilmektedir. Ayrıca her iki deney odasına (E1 ve E2) ışığın ve gün ışığının olmadığı durumlarda devreye girecek bir kumanda sistemi yerleştirildi. Deney odalarından birine (E2) algoritmik bir programlama yapıldı. Böylece yılın her okul gününün ilk sabah saatlerinde ve öğle yemeği molasından sonra ilk saatlerde ışık gücü yükseltildi (Tablo 1).

Duvarlarda herhangi bir ek donanım olmaksızın her iki kontrol odasının genel aydınlatmasında çalışma seviyesinde 300 Luxlük ışık gücü sağlandı. Tüm lambalar tavana monte edildi. Her iki kontrol odası elle kumanda edildi.

2.1. Gün ışığı kullanımı Birinci katta bulunan sınıflara (C2 ve E2) her iki tarafta pencere olduğu ve ağaçlar gölge yapmadığı için çok daha fazla ışık giriyor. Ayrıca kuzey tarafındaki pencerelerde panjur yok böylece gün ışığı yeterli derecede mevcut.

2.1.1 Diğer fiziksel ölçüm değerleri Tüm sınıflar iyi havalandırılıyor ve CO2 değerleri düzenli olarak kontrol edildiğinde 1.000 ile 1.200 PPM arasında bir değer alınıyor.

2.1.2 Aydınlatılan ortamın görsel olarak algılanması Aydınlatılmış sınıfların nasıl göründüğüne dair değerlendirmeler henüz sürüyor. Sonuçlar daha sonra sunulacak.

2.2 Birbirine bağlı ölçümler Birbirine bağlı ölçümler yıl içinde, tayin edilen altı tarihte yapılacaktı. Ölçümler Ekim 2008 (sonbahar geçişi) tarihinde alınmaya başladı ve Aralık ortasında (en karanlık dönem), Şubat ortasında ve Mart sonu (ilkbahara geçiş) gerçekleştirildi. Bunun dışında Mayıs sonu ve Haziran 2009 tarihinde (en aydınlık dönem) ölçüm yapıldı. Ayrıca belirtilen tarihlerin arasında da veriler alındı. Birbirine bağlı değerler, biyolojik ve duygusal unsurlarla örtüşüyor. Yıl boyunca enerji tüketimi ve kumanda kullanımı sürekli olarak ölçüldü.

2.2.1 Çocuklar Birbirine bağlı değişkenler çeşitli yöntemlerle incelendi:

Çocukların ruh hali: Çocukların ruh hali, daha önceden belirlenen dokuz ruh haline göre ölçüldü (14). Katılımcıların algıladığı uyku durumunu değerlendirmek için resimli bir gösterge çizelgesi (15) kullanıldı. Uyku kalitesi: Çocukların kendilerine göre ihtiyaçları olan uyku miktarını ve uykuya geçişte yaşadıkları sıkıntıları ve uyku hallerini değerlendirmek için, kişisel uyku raporunun (16) altı tanımı kullanıldı. Tanımlar üç noktalı bir değerlendirme tablosu üzerinde kişisel uyku raporu şeklinde değerlendirildi.

Okul performansı: Okuldaki ilerlemeyi anlamak için normal okul testlerinin sonuçları kullanıldı.

Hastalık durumu: Tüm sınıflarda katılımcıların okula gelmeme oranı ortalama ayda yarım günle hemen aynıydı.

Krono biyolojik göstergeler: Her gün üç kere (saat 9:50’de, 11:45’de ve 14:45’de) tükürük testleri yapıldı. Alınan örnekler kortisol miktarı açısından ve sadece saat 9:50’de alınan örnek melatonin miktarı açısından değerlendirildi.

2.2.2 Enerji ölçümleri Enerji tüketimi, gün ışığının yokluğu ve kullanımı ve kumanda sistemlerinin kullanımını ölçmek için okula bir ölçüm değerlerini kaydedici yerleştirildi. Tüm parametreler sürekli olarak eğitim yılı boyunca ölçüldü ve kaydedildi. Karanlık ve aydınlık dönemlerde görülen enerji tüketimi

Resim 2’de gösteriliyor.

C1 ve C2 sınıflarında aydınlatma elle kumanda edildi. Öğretmenler ışığın açık kalıp kalmayacağına karar verdi. C1 sınıfında haftalık enerji tüketim 13,7 kWH’dı. C2’de ise 9,5 kWh’dı. Buradaki farkın C2’de gün ışığının daha fazla olmasına ve öğretmenlerin ışığı sık sık kapattırdıkları varsayılıyor.

Haftalık enerji tüketimi 10,7 kWh olan E1 sınıfında otomatik kumanda sisteminin avantajları görülebiliyor. E1 sınıfı C1 sınıfı ile aynı miktarda gün ışığı almasına rağmen, otomatik Dim sistemi ile gün ışığının tamamen kullanıldığı ve böylece aydınlatma gücünün düşürüldüğü görülüyor. Hareket sensörlerinin kullanımı da

Günışığı faktörü (TF) – perdesiz C1 E1 C2 E2 Ortalama yatay günışığı girişi 2.43 % 1.57 % 5.53 % 4.67 % Tablo 3: Sınıflarda günışığı girişi Günışığı faktörü (TF) – perdesiz C1 E1 C2 E2 Ortalama yatay günışığı girişi 0.06 % 0.04 % 1.73 % 1.71 % Aydınlatma gücü C1 E1 C2 E2 Standart

Ortalama dikey aydınlatma gücü - Ön duvar (Lux) 120 280 118 350 650 Ortalama dikey aydınlatma gücü - Arka duvar (Lux) 131 302 128 350 650 Tavandaki ortalama aydınlatma gücü (Lux) 98 321 84 297 347 Göz hizasında aydınlatma gücü (Odanın tam ortası) (Lux)

Tavandaki ortalama aydınlatma yoğunluğu (cdm2)

29 96 25 89 104 Tablo 1: Farklı sınıflarda ulaşılan aydınlatma yoğunlukları ve aydınlatma gücü değerleri -sadece elektrikli ışık.

Tablo 2: Farklı sınıflarda elde edilen gün ışığı faktörleri oranında daha fazla.

2.2 İstatistikler Verilerin ilk değerlendirmesi bir posthoc analizi olan basit bir sapma analizi ile yapıldı. Buradan çıkan sonuçlar bölüm 4.1.1’de gösteriliyor. Bazı analizler için t-testleri de kullanıldı. Diğer değerlendirmeler çoğunlukla tekrarlanan ölçüm boyutları ile yapılan sapma için, analizin ortalama değerleri baz alındı. Bunlar birbirinden bağımsız aşağıdaki dört faktörü olan etken boyut analizine dayanıyor:

1. Artan genel aydınlatma ve güçlendirilen ortam ışığı ile karşılaştırılan genel aydınlatma 2. Tek taraftan gelen gün ışığı ile iki taraftan gelen gün ışığının karşılaştırılması 3. Güçlendirilmiş ortam ışığının günün belli saatlerinde artan ışık miktarına göre güçlendirilmiş ortam sınıfta kimse kalmadığında ışığın kapatılmasını sağlıyor. E1 sınıfındaki aydınlatma sistemi C1’e göre iki katı ışık sunabildiği düşünülürse, bu çok önemli bir sonuç.

E2 sınıfı haftada 20,5 kWh tüketti. Bu odadaki ekstra tüketimin, deney için gereken seviyeye ulaşması için sistemin iki saat süreyle tam kapasite çalışmasından kaynaklandığı anlaşılıyor. Enerji tüketiminin ilkbahar haftası ile kış aylarında ortalama tüketiminin karşılaştırması Tablo 4’de gösteriliyor. E1 ve E2 odalarında lambalar kapalı olduğunda da lamba ve kumanda sistemi halen enerji tüketmeye devam ediyor. Bu tüketim sınıf başına ortalama 10,9 Watt ve haftada sınıf başına 1,3 kWh enerji kaybı anlamına geliyor. Karanlık dönemlerde suni ışık tüketimi yılın aydınlık dönemlerine göre %20 ışığının karşılaştırılması (algoritmik programlama)

4. Okul yılının aşamaları (dört kere). Çoğu analizde eğitim dönemi içinde yapılan dört ölçüm ile ilgili veriler altı gruba ayrıldı. Analiz için Statistik Software SPSS 15.0 programı kullanıldı.

3 Testlere katılanlar Araştırmaya sekiz ile dokuz yaş aralığında toplam 56 çocuk katıldı. Bunlar dört sınıfa dağıtıldı. Tüm çocuklar ilkokulun aynı eğitim planını takip ettiler. Dört sınıf arasında değerlendirilen performanslar bir önceki sınıfın notlarını da içeriyordu. Bu notlar ilgili sınıflara okul yönetimi tarafından sömestr başında dağıtıldı. Sınıf dağılımı ve cinsiyetler Tablo 5’de gösteriliyor.

3.1 Akış Ana ölçüm ve takibinde bir ölçüm olmak üzere iki ölçüm yapıldı. Ana ölçüm okulun eğitim akışına göre uygulandı.

(Tablo 6).

4 Sonuçlar Sonuçlar, görsel, biyolojik ve duygusal unsurları gözeten VBE modeline göre sunuldu.

4.1 Duygusal analiz İlk istatistiksel analizin sonuçları her ölçüm için sınıf odalarının karşılaştırmasına dayandırıldı. Burada gösterilen sonuçlar mevcut olan verilerin ilk analizinden oluştu.

4.1.1 Sınıflar arası duygusal unsurların karşılaştırılması – ilk analizler Verilerin ilk değerlendirmeleri önemli istatistiksel eğilimler gösterdi (p<05). Bu akımlar Tablo 8’de gösteriliyor. Tabloda “+” işareti yüksek bir değeri ve “-“ düşük bir değeri temsil ediyor. Alan boş ise, önemli bir sapma olmadığına işaret ediyor.

4.1.2 Farklı ayların karşılaştırması Saat 9:50’de genel ortamı değerlendirmek için yapılan ölçümlerin Aylık eğilim analizi, zemin katında olan sınıflar ile birinci katta olan sınıflar arasındaki önemli farkı ortaya koyuyor. Şekil 5 eğilimi gösteriyor.

4.1.3 Okul performansı Okuma, yazma ve matematik gibi derslerdeki performansı gösteren tüm testlerde, sabit bir gelişme görüldü. Deneme sınıflarında biraz daha fazla iyileşme oldu gibi görülüyor.

4.2 Biyolojik analiz Yıl boyunca yapılan altı ölçümün biyolojik verileri henüz değerlendirme aşamasında. Dört sınıftaki kortisol ve melatonin durumunun karşılaştırma sonuçları ileride sunulacak. Özellikle 9:50’de ve öğleden sonra saat 14:45’de yapılan kortisol ölçümleri merak ediliyor. Kortisol değerlerinin sonuçları daha sonra ruh hali (şekil 5’de gösterildiği gibi) sonuçları ile karşılaştırılarak, kortisol değeri ve ruh hali arasındaki ilişki incelenecek. Yılın farklı dönemlerinde tüm sınıflardaki melatonin miktarını baskılama durumunu görmek için melatonin değerleri de incelenecek.

Yazarın görüşleri Bu makalede sunulan sonuçların geçici sonuçlar olduğunu tekrar vurgulamak istiyorum. Veri analizi tamamlanır tamamlanmaz yayınlanacaktır.Deney sınıfları ile kontrol sınıfları arasında farklılıklar olduğuna dair genel bir eğilim var. İyileştirilmiş ortam ışığı hem okul performansının artmasına etki edebilir hem de çocukların ruh halini geliştirebilir. İyileştirilmiş ortam ışığı ile sabah saat 9:50 ‘de çocukların ruh hali olumlu olarak değişti. İyi ortam ışığına sahip sınıflarda hem zemin katında hem de birinci katta kortisol değerleri de çok daha yüksekti. Bunun dışında Şubat ayında dört sınıftan üçünde kortisol değerleri yüksekti ki bu durum önceki araştırmalar ile de sabitti. Özetle, iyileştirilmiş bir ortam ışığı ile algılama kapasitesi, duygusal ve biyolojik davranış ile kişilerin tepkilerinin etkilendiğine işaret eden bazı göstergelerin olduğunu tespit ettik. Araştırma ayrıca, aydınlatma kumanda sistemlerinin kullanımının, sınıflardaki ışık kalitesini azaltmadan enerji tüketimini etkilediğini gösteriyor.

Şekil 2: C2-E2 sınıfları ile C1-E1 sınıflarının eğitim yılının hem karanlık hem de aydınlık dönemlerinde tipik bir haftada ölçülen ortalama enerji tüketimi Mart/Nisan aylarında tipik bir hafta içinde farklı sınıflarda ölçülen ortalama enerji tüketimi

Kaynak 1. Bechtel, R. & Churchman, A. (2002). Handbookof environmental sychology. New York: Wiley.

2. Boyce, P. (2008). Human factors of lighting 2nd edition, Troy: CRC Press. 3. Berson, D.M. (2003). Strange vision: ganglion cells as circadian photoreceptors. Trends in Neurosci. 26: 314-320.

4. Hannibal J, Hindersson P, Ostergaard J, Georg B, Heegaard, S, Larsen PJ.

& Fahrenkrug J. (2004). Melanopsin is expressed in PACAP-containing retinal ganglion cells of the human retinohypothalamic, tract. Investigative Ophthalmological Visual Science, 45, 4202-4209.

5. Melyan Z, Tarttelin EE, Bellingham J, Lucas RJ, and Hankins, MW. (2005). Addition of human melanopsin renders mammalian cells photoresponsive. Nature, 433, 741-745. 6. Qiu X, Kumbalasiri T, Carlson SM, Wong KY, Krishna V,Provencio I, and Berson D. (2005). Induction of photosensitivity by heterologous expression of melatonin. Nature, 433, 745-749.

7. Panda S, Nayak SK, Campo B., Walker JR, Hogenesch JB, & Jegla T. (2005). Illumination of melatonin signalling pathway. Science, 307, 600-604.

8. Brainard, G.C. and J.P. Hanifin. (2005). Photons, clocks and consciousness. Journal of Biological Rhythms, 20(4):314-325. 9. Thapan K, Arendt J, and Skene DJ. (2001). Inaction spectrum for melatonin suppression: evidence for a novel non-rod, non-cone photoreceptor sys-tem in humans. Journal of Physiology, 535, 261-267.

10. Küller, R.; Lindsten, C. (1992). Health and behaviour of children in classrooms with and without win-dows. J. Environ. Psychol. 12, 305- 317 11. Hershong, L., Wright, RL. and Okura, S. (2002). Daylighting impacts on human performance in school. Journal of the Illuminating Engineering Society 12. Govén, T., Laike, T., Pendse and B. Sjöberg, K. (2007). The background luminance and colour temperatures influence on alertness and mental health. CIE 26 Beijing 13. Govén, T et al. (2002). Preferred luminance distribution within working areas. Right Light 5, Nice.

14. Derbaix, C. and Pecheux, C. (1999). Mood and children: proposition of a measurement scale, Journal of Economic Psychology, 20 (5), 571-591.

15. Maldonado, C.C., Bentley, A.J., Mitchell, D. (2003). A pictorial sleepiness scale based on cartoon faces, Sleep, 27 (3), 541-548. 16. Owens, J.A., Spirito, A., McGuinn, M., c) Yatmak zor mu geliyor?

Şekil 5: Saat 9:50’de ruh durumu değerlendirmesi. ANOVA ölçümleri tekrarladı. Genel efekt: F(3,33)=3,068, p=.031 Enerji kullanımı C1 E1 C2 E2 Tipik bir hafta, Kasım/Aralık başı 16.4 12.9 11.4 24.6 Tipik bir hafta, Mart/Nisan başı 13.7 10.7 9.5 20.5 Cinsiyet C1 E1 C2 E2 toplam Erkek 7 7 7 9 30 Kız 7 4 8 7 26 Toplam 14 11 15 16 56 Saat İşlem 8:30 - 8:50 Hazırlıklar 8:50 Okul günü başlıyor, öğrenciler kendi uykularını değerlendiriyor 9:50 Öğrenciler kendi ruh hallerini ve uyuklama durumlarını değerlendiriyor + sabahın erken saatinde tükürük numunesi alınması (Kortisol + Melatonin)

10:15 - 10:30 Ara 11:45 Öğrenciler kendi ruh hallerini ve uyuklama durumlarını değerlendiriyor + sabahın geç saatinde tükürük numunesi alınması (Kortisol+ Melatonin)

12:00 - 1:10 Öğle arası 2:45 Öğrenciler kendi ruh hallerini ve uyuklama durumlarını değerlendiriyor + öğleden sonra tükürük numunesi alınması (Kortisol + Melatonin)

3:20 Okul günü sonu Açıklama Ay Saat C1 E1 C2 E2 a) 20 dakika içinde uyur musun?

Ekim 08.50 + - + b) Gece uykusundan dinlenmiş olarak kalkar mısın?

Kasım 08.50 - - + d) 20 dakika içinde uyur musun? Aralık 08.50 - + e) 20 dakika içinde uyur musun? Şubat 08.50 - - + f) Şu anda mutluyum.

Şubat 11.45 + - + g) Hiç gülecek bir durumum yok. Mart 09.50 - - + h) Şu anda mutluyum.

Mart 09.50 - + +

Dergide s. 26.