Işık içinde kentler

Metin: Katrin Strübe

Fotoğraf: Bernd Hutschenreuther

Dünya nüfusunun yaklaşık yarısı kentlerde yaşıyor. Sanayi toplumlarında bu oran dörtte üçün üzerinde ve giderek artıyor. Bu arada farklı kültür bölgelerine göre kentlerin fizyonomisi farklılıklar gösterebiliyor. Büyüme, yeniden yapılandırma ve kullanım biçimi kentleri sürekli değiştiriyor. Kent aydınlatmasının fonksiyonu ve görüntüsü konusunda da köklü gelişmeler gözlemleniyor.

1800’ lü yıllar civarında Almanya nüfusunun sadece bir çeyreği kent veya kentlere bitişik alanlarda yaşıyordu. Kent merkezleri buluşma noktaları, alışveriş meydanları ve trafik alanları olarak işlev görüyordu. Bu üç işlev arasında iyi bir denge oluşturulduğunda, her birinin aynı anda çalışması mümkündü. İnsanlar serbest ve engel olmaksızın hareket edebiliyor, birbirleri ile konuşabiliyor, ticaret yapabiliyor ve aynı anda kentteki atmosferi yaşayabiliyorlardı. Ancak karanlıkla birlikte tüm bu işlevler sona eriyordu. Aslında o tarihlerde büyük kentlerde yakıt, yağ veya hayvansal yağ ile sağlanan kent aydınlatması vardı. Ancak bu tür aydınlatma çok yaygın değildi ve öncelikle trafiği çok olan belli bölgelerin aydınlatması ve tehlikeli noktaların ve engellerin görülür hale getirilmesi için kullanılıyordu. Doğal olarak meydan ve ara sokaklar tamamen karanlığa gömülüyordu. Gece saatlerinde halkın yaşantısı, neredeyse duracak hale geliyordu. 1675 yılında Hamburg şehri için hazırlanan lamba yakma takvimine göre, sokak aydınlatması için yanma süresi, yıllık 1745,5 saat olarak kaydedildiği görülüyor. Bugün ise yaklaşık 4000 saat.

18. yüzyılda İngiltere’de başlayan ve hızla ilerleyen sanayileşme süreci 19. yüzyılda dünya çapında tüm sanayi ülkelerini kapsamış ve kentlerin fonksiyon ve görüntülerini etkilemişti.

Çalışmak için kırsal alandan kente gelen işçilerin artması ile ev ihtiyacı da arttı. Nufüs artışı ise kent içinde trafik sisteminin daha geliştirilmesini gerekli kıldı. O tarihlerde yaya trafiği yoğun olan geleneksel kent ve pazar, toplanma yerleri ve her türlü halka açık faaliyelerin yapıldığı birçok meydan, yeni katılan nüfusla birlikte fazlasıyla kullanılmaya başlandı. İstila edilen kent artık mekansal darlık, pislik ve gürültü gibi olumsuz özellikler gösteriyordu. Bu durum ve kentin büyüklüğü arasındaki ilişki ortadaydı. Sokak aydınlatması konusunda da temelden bir yenilik yapıldı. Sokak lambaları modern cam lambalar ile değiştirildi.

Sokaktaki lambalara gaz, merkezi bir boru sistemi üzerinden dağıtıldı.

Lambaları yakma görevlilerinin işine de artık otomatik bir yakma mekanizması sayesinde son verilmişti. Fakat gaz ile aydınlatma çok az ışık veriyordu. Ancak 19. yüzyılda Carl Auer von Welsbach tarafından geliştirilen lamba fitili sayesinde ışık verimi arttı.

20. yüzyılda, nüfusu iyice artan kentin problemleri en üst noktaya vardı. Kente gelenlerin sayısındaki hızlı artış, kenti yaşanamaz hale getirmeye başladı. Kent içinde artan trafik eskiden kentlerde görülen geleneksel kamusal yaşamı olanaksız hale getirdi. ABD, Kanada ve Japonya gibi ülkelerin büyük şehirleri 20.

yüzyılın sonlarına doğru şehir merkezindeki alışveriş merkezlerini “Skywalk” olarak adlandırılan havai koridorlar ile bağlamaya ve böylece yayaları sokaklardan uzak tutmaya çalıştılar. Alışveriş alanlarının yerlerini değiştirdiler, bunları Toronto, Montreal ve Japonya’nın bazı büyük şehirlerinde olduğu gibi çoğu zaman yer altındaki metro sistemlerine bağladılar. Kentin görüntüsüne trafik hakimdi. Kent merkezleri terkedildi ve böylece sosyal etkinliklerin merkezi olma fonksiyonlarını kaybettiler. Kentte yaşayanlar çevre bölgelere veya kente sınır yapan daha küçük yerleşimlere taşındılar. Sokak aydınlatması tekniği temelden değiştirildi. Sıcak ve sürekli bir ışık tayfına sahip olan cam fenerler büyük ölçüde kaldırıldı ve yerine elektrikli lambalar takıldı. Gaz fenerinin enerji tüketimi elektrikli lambanın tüketimine göre yaklaşık 20 kat daha fazla, dolayısıyla enerji maliyetleri yaklaşık altı katı. Alman kentlerinin çoğu 1960’lı yıllarda gaz fenerlerini

1880 Erik Henningsen’in bir çiziminden Kopenhagen kentinin Noel döneminde ana caddesinden bir görüntü. Çizimde zamanın sosyal ve ekonomik gerçekleri yansıtılıyor. İhtiyaçtan dolayı cadde, mal satmak veya nakletmek için iş yeri olarak hizmet veriyordu. Caddeyi halk, öncelikli olarak alışveriş, gezinti, görmek ve görülmek için kullanırdı. 1960 Aynı cadde, yoğun araç trafiği içinde. Yayalar, sadece ilerlemek için dar iki kaldırım üzerinde sıkışık bir biçimde ilerliyorlar.

1968. Sadece yayalara açık bir bölge haline dönüştürüldükten beş yıl sonra. Gezmek, alışveriş yapmak ve vitrinleri izlemek için kullanılıyor. Görme ve görülmenin sosyal işlevi sokak yaşantısının hala daha ayrılmaz bir parçası.

2000. Güneşli bir günde aynı cadde. Yayalar için altı kat daha fazla alan ayrılmış. İnsanlar hala daha hareket halinde ancak artık başka opsiyonları var. Çoğu ayakta, kimileri oturuyor veya dışardaki sayısız cafelerden birine gidiyorlar.

terk etti. Yine de günümüzde 40 Alman kentinde her gece gaz ile çalışan yaklaşık 80.000 sokak lambası var. Bunlardan yaklaşık 44.000’i Berlin’de, 18.000’i Düsseldorf, 5.500’ü Frankfurt am Main , Mainz ve Dresden (2006 verileri) kentlerinde. Elektrikli sokak lambalarının büyük bir miktarı düşük ve yüksek basınç çeşitlerine göre sodyum buharlı lambalar ile donatıldı. Özellikle düşük basınçlı lambanın ışık verimi çok etkin ancak doğal olmayan sarı tonlarda bir ışık veriyor. Çok ışığın çok güvenlik sağladığı inancı ile bazı yerlere sayısız sokak lambası yerleştirildi. Burada kaliteden çok miktar dikkate alındı, lambaların yerleştirildiği yerin özelliği veya çevresel unsurlar değerlendirilmedi. Sadece

Kalite unsuru dikkate alınmaksızın gerçekleşen gelişim Danimarka’da 20.yüzyılın kent yaşantısının dramatik değişiminin grafik gösterimi. 1900’lü yıllar civarında çalışmaya yönelik faaliyetler hakim.

Sokaklar insanlarla dolu. Bunların çoğu günlük işlerini yapmak için kentsel alanları kullanıyor. 2000 yılında çok daha iyi bir ortam görülüyor. Mal değiş tokuşu, haberleşme ve nakliye gibi işleri daha çok iç mekanlara doğru kaydığından, sadece çok gerekli olan işlerle sınırlı bir rol oynuyor. Buna karşın, opsiyonel olan serbest zaman faaliyetleri daha artmış durumda. Önceleri çalışma hayatına yönelik bir çerçeve çizen kent, 2000 yılında artık tüketiciye yönelik ve boş vakitlerin geçirileceği faaliyetler için öne çıkıyor.

Eğlence ve dinlenmeye yönelik aktiviteler şehir bölgesinin kalitesi için yüksek standartlar belirliyor. Bunlar kabaca iki kategoriye ayrılıyor: 1) bir merdiven basamağında, bank veya cafede oturarak izleme gibi pasif faaliyetler, 2) jogging veya paten gibi aktif sportif faaliyetler.

Grafik ayrıca 1950’li yılların ortasındaki araba istilası dönemini de gösteriyor. 1960’lı yıllarda görülen araç trafik yükü ve işlevsel planlama, kent alanının tekrar geri kazanılması için bir karşı hareketi tetikliyor. Takip eden 40 yıl süreyle bu hareket güçleniyor ve ulusal ve uluslararası boyutta devam eden bir süreç olarak geliştiriliyor.

aydınlık ile karanlık arasındaki farka bakıldı. Aşırı aydınlatılan alanların çok olmasından dolayı karanlıkta kalan kenar alanların görünmediği gerçeği tamamen gözardı edildi. Bundan dolayı, çok yüksek derecelerde aydınlatılan ve sessiz yerlerde bulunan parklar güvenlik riski dahi oluşturabilir. Yüzeye yansıyan yüksek aydınlatma seviyesi nedeniyle insan gözü karanlıkta kalan kenar alanları algılayamaz. Böyle bir ortamda ışıktaki kişi emniyet açısından tamamen risklere açıktır. Dolayısıyla, çok ışık her zaman daha fazla güvenlik anlamına gelmez, hatta güvenlik duygusu dahi yaratmaz.

Aydınlatma da kentin kullanımı ve yapısal ön koşullarına bağlıdır .

Teknik, sade ve işlevseldir ancak şehirde yaşayanların her ihtiyacını karşılamaz. Bu gelişimi görerek uyarı alan kent planlamacıları en sonunda terkedilen şehir merkezlerini kurtarmak için bir plan yapmaya başladılar. Kentin, içinde yaşayanların ihtiyaçlarına göre ayarlanması gerekiyordu. Özellikle Avrupa’nın bilinen bölgelerinde kentler sadece modernize edilmedi, ayrıca insancıllaştırıldı.

Yeniden fethedilen kentler, alışveriş merkezi olma prensibini benimsiyor ve kentlerin sosyal alanlar ve boş zaman geçirme alanları olarak yeniden kullanılmalarını sağlıyor. Daha geniş yaya kaldırımları, sokak mobilyaları, bitki ve ağaçlar ile bu alanların kalitesi artırılıyor.

Bu arada geleneksel türde kullanımına geri dönmeyi hedefleyen şehir, köklerini Avrupa’da bulan başlıca bir fenomen. Benzer eğilimler artık Kuzey ve Güney Amerika, Asya ve Avustralya’da da izleniyor. Yeni şehirlerde trafik, gürültü ve kirlilik büyük ölçüde azalmış durumda, yaya ve bisiklet trafiği daha arttı. Kent merkezi kamusal alan, forum ve buluşma noktası işlevlerini tekrar kazandı.

Meydan ve yaya alanlarının yeniden tasarlanmasında artık aydınlatma da dikkate alınıyor. Işık sadece daha iyi görmenin bir aracı olarak değil, kamusal alanların çekiciliğini ve canlandırılmasını

Opsiyonel faaliyetler (kent içinde yapılacak boş vakit geçirme faaliyetleri) Gerekli faaliyetler Araçların istilası Yeniden doğan bir kentin incelenmesi ve planlanması - Yaya bölgeleri - Kentsel yaşam ve faaliyetler - Bisikletin yeniden kentlerde kullanımı - Trafiğin rahatlatılması sağlayan yaratıcı bir araç olarak görülüyor. Böylece gündüzleri neredeyse belirsiz olan kent alanları, geceleri belli bir tarz ile sahneleştiriliyor, daha önce hiç görülmeyen mimari özellikler ışık ile öne çıkartılabiliyor. Aydınlatma yeni bir görüntü yaratıyor, mekana bir kişilik kazandırıyor ve şehrin silüeti, uzaktan bakıldığında yarattığı etki ile çekiciliğini artırıyor. Bu alandaki gelişme, sadece kent aydınlatma normlarına göre bir uygulama yapmak değil, aydınlatılacak alanın özelliklerine uygun bir ışık konsepti yaratma yönünde gerçekleşiyor . Çok hassas bir biçimde seçilen tasarım elemanlarından oluşan uyumlu bir mimari aydınlatma, tüm görüntünün kalitesini artırdığı gibi bazı noktalarda asıl meydan aydınlatmasının yerini alabiliyor ve çok da yüksek maliyetli olmayabiliyor. Bazı yerlerde aydınlatma tekniğinin yeniden tasarlanması ile enerji maliyetlerinin yarıdan fazlası tasarruf edilebiliyor.

Jan Gehl ve Lars Gemzoe’nun “New city spaces” başlıklı yayınlarında ikna edici biçimde açıkladıkları gibi, şehirlerde yaşam kalitesinin artırılması ile bu alanlarda yaşamak isteyenlerin sayısı giderek artıyor. Avustralya’nın Melbourne kentinde seçilen bir bölgede 1992 yılında sadece 738 apartman bulunuyordu. Kapsamlı kent yapı tedbirlerinden sonra bu sayı 2002 yılında 9.895e çıktı.

Benzer durum serbest zaman geçirme olanaklarında, özel yaya alanlarında ve dış alanda hizmet veren cafelerde de görüldü, ki bu durum ekonomik gelişmeler üzerinde olumlu etki yarattı. Ancak kentin yapısal anlamda değer kazanması için alınan tedbirler, Avrupa ve uluslararası kentlerde yaşam kalitesinin artırılması yolunda sadece bir başlangıç olabilir. Bunu Avusturya’nın Viyana, İngiltere’nin Liverpool, Danimarka’nın Kopenhagen ve Fransa’nın Lyon kentlerinde görmek mümkün. Profesyonel olarak uygulamaya alınan ışık master planı, bu kentlerde yaşayanların hem yaşam kalitesini belirgin bir ölçüde artırdı hem de kentin görüntüsü ve ekonomik pazar değerini yüksellti. Çünkü sadece iyi bir görüntüye sahip bir kent, yaratıcı ve ekonomik potansiyeli kendisine doğru çekebilir.

Görsel açıdan herkese hitap eden ve güvenlik ve rahatlık duyguları veren kentler çok daha fazla tercih ediliyor, böylece kamusal alan ve tesislerin daha verimli olması ve kullanımı sağlanıyor. Kamusal hayatın merkezi olan geleneksel kent yaşamı yeniden doğuyor.

Kent gelişimi konusu ile ilgili literatür önerisi:

Gehl, Jan und Gemzøe, Lars: New City Spaces , Strategies and Projects(Yeni Kent Alanları, Stratejiler ve Projeler). The Danish Architectural Press, Ocak 2001. www.lighting-gallery.net www.strassenbeleuchtung.de www.streetlightnews.com www.streetlightonline.co.uk www.umsl.edu/~sauterv/graphics/ streetlights

Çok ışığın çok güvenlik sağladığı ve güvenlik duygusuna eşit olduğu inancıyla, özellikle gece park yerlerindeki ışık altında kalan yayalar kolayca hedef olabiliyorlar. Yanlış yerde aşırı ışık ve karanlıkta yok olan bir çevre hedeflenen efektin tam aksini yaratıyor Fransa’nın Lyon kenti gibi kentler çoktan durumu anladı. Kamusal alanlar için uygun ve insan ihtiyaçlarını karşılayacak bir aydınlatma konsepti, sadece kentin yaşam kalitesini artırmıyor ayrıca ekonomik ve ekolojik faydaları da beraberinde getiriyor.

Dergide s. 46.