Kutsal Mekanlarda Işık
Metin: Nergiz Arifoğlu
Yüzyıllardan beri insanlar, doğa üstü güçlere, çeşitli kutsal varlıklara, tanrıya inanmışlar. Ve din; inançları, kurallar, kurumlar, töreler ve semboller biçiminde toplayan ve sürdüren bir düzen olmuştur. Zamanla birçok din ortaya çıkmış ve ibadetin gerektirdiği koşulları yerine getirebilmek için genel olarak kapalı mekanlara
Kapalı mekanlar içinde yapılan ibadetlerin gerektirdiği şartları sağlamanın en önemli unsurlarından biri olan aydınlatma, ana ilkeler açısından benzerlik gösterse de her dinin kendine özgü inanç ve eylemlerine göre belli ayrımlar gösterir.
İç mekanlardaki aydınlık düzeyleri uluslararası kuruluşlarca belirlenir ve bu ölçüler idealdir. Ancak dini yapıların iç mekanlarında bu ideal ölçüler konum, zaman ve eyleme göre oldukça farklılıklar gösterir. Evet, temel amaç iyi görebilmektir her zaman, ancak bunun yanı sıra ışıkla ruhani duyguları etkilemek, güçlendirmekte çok önemlidir. Tüm bunları sağlayıp bir de içinde ibadet edilen mekanın, ışıkla mimari görkemini vurgulayıp, büyük, uluğ ve kutsallığın sembolleri kuvvetlendirildiğinde ideale yaklaşılır.
Günümüzde camiiler, Müslümanların toplu olarak ibadet ettikleri yerler olup, tarihte toplumsal görüşmelerin yapıldığı, önemli gereksinim doğmuş. Bu yapılar ibadet biçimine bağlı olarak şekillenip, farklılıklar göstermiştir.
Müslümanlar –camii-yi, Hıristiyanlar – kilise-yi, Yahudiler ise –sinagog-u kullanmışlar ve bunlar tarih boyunca en görkemli ve önemli yapı türleri olmuşlardır.
konukların ağırlandığı, adaletin dağıtıldığı kamu yapıları olarak da kullanılmışlardır. Toplu olarak ibadet edilmesi, okuma, vaizin ve imamın görülmesi kriterlerinin önem kazandığı bu mekanda genel aydınlatma pencerelerden süzülen doğal ışık, görsel algılama için gerekli aydınlığı sağlamanın yanı sıra bir kubbe altı da bütünlük sağlar. Doğal aydınlatmanın en çok kullanıldığı dini yapı türü olan camilerde, kubbeden alınan gün ışığının yanı sıra; döşemeye oldukça yakın bir kottan başlayan pencereler Kur’an okuma yerlerinde gerekli aydınlığı sağlarken, namaz v.s. eylemlerin gerçekleştiği döşemeyi de aydınlatarak genel aydınlatmaya katkıda bulunmaktadır. Caminin mihrap bölgesi doğrultusundaki pencereler o bölgeye dikkat çekilmesi ve imam için gerekli ışığın bölgesel olarak oluşmasını sağlar. Doğal ışığın yanı sıra, kubbeden sarkan çember şeklindeki ve eskiden içinde mum ve kandil kullanılan avizeler, günümüzde akkor lambalar ile kullanılarak ışığın yetersiz kaldığı durumlarda genel aydınlatma amaçlı kullanılır. Ancak günümüzde geleneksel mimarinin dışında modern tarzda inşa edilen camilerde kubbeden sarkan modernize edilen avizeler bulunurken, duvar aplikleri ile bölgesel aydınlatmalar, noktasal aydınlatma ile mihrap ve minber bölümüne vurgular, yapının mimari ve yapımsal özelliklerini ortaya çıkaran ışıklar, uplightlar armatürler ile kubbenin ihtişamı ve büyük kutsal mabed yapısı kuvvetlendirilmektedir.
Ancak, mistik bir ortam istenen bölgelerde mimari yapı elemanları ile bütünleşip şekillenen gizli ışıklar, hatta özel gün ve gecelere uygun olarak düzenlenen, farklı ışık senaryoları ile desteklenen ışık kontrol sistemleri kullanmak teknolojinin gelişmesi ile mümkündür. Aslında led teknolojisinin gelişmesi, avizelerin içinde kullanılan akkor lambalar ile yer değiştirmesi, hem enerji tasarrufu hem de ısı açısından artık uygulanması gereken bir detay değil midir?
Tarih diliminde cami dış aydınlatmasında, şerefelerin özel gecelerde aydınlatılması ve birden çok minaresi olan camilerde minareler arası mahya kurulması görülürken, günümüzde özellikle minarelerin aydınlatılmasının yani sıra tüm cephe ve kubbe aydınlatması, farklı renkte ışık kaynakları ile aydınlatılarak belirgin hale gelmesi söz konusudur. Dış aydınlatma konusu kentin bütününü ilgilendiren ve belirleyici bir kriter olduğu için her camiinin, kilise yada sinagog gibi dini yapının değil de, bir kent aydınlatma master plan çerçevesinde ortaya çıkan sonuçlarda uygulanacak bir sistem olması gerekmektedir.
Kiliseler, Hıristiyanların ibadetlerini gerçekleştirdikleri yapılardır. Hıristiyan cemaati; dua etmek, günah çıkarmak, pazar ayini, vaftiz, paskalya, noel gibi özel günlerin dışında, düğün, cenaze törenleri için de kiliseye gelmektedir. Camilere benzer şekilde kiliselerde de önemli olan gün ışığı, kubbede bulunan pencerelerden içeri süzülür. Özellikle camların vitray olması, renkli ışıkların süzülerek mekanda hoş ve etkileyici bir aydınlatma elde edilmesini mümkün kılmış. Eski dönem bazı kiliselerin tepe pencerelerinin konumlarının çok iyi tasarlanması ile direkt gün ışığının doğrudan sunağa düşmesi sağlanarak oldukça mistik bir hava yakalanmış. Gökten süzülen kutsal ışık gibi... Pencere sayısının az olması yapay ışığın da kuvvetli olmasını gerekli hale getirmiş. Bunun için tonoz yada kubbeden sarkan avizeler ve yan duvarlarda aplikler ile, sıralarda oturarak yaptıkları okuma eylemini genel aydınlatma ile görünür hale getirmek mümkün.
Konuşmacının, din adamlarının ve koronun yer aldığı bölümler ise dikkat çekmesi ve odak oluşturması açısından bölgesel ve vurgulu aydınlatılmalıdır. Eylemlere yönelik aydınlatmanın yani sıra mekanın mimari ve yapısal özelliklerinin algılanması yönünde aydınlatmalar yapılabilir. Ayrıca islam dininin aksine duvarlarda, kubbe ve tonozlarda insan ve hayvan resim, mozaik, tasvir ile heykellerin vurgulanması ve ön plana çıkartılması özellikler arzu edilir. Bunlar için gözde kamaşma yapmayacak ve uygun açılarda yerleştirilen noktasal ışık kaynakları ile vurgu yapmak mümkündür. Düğün ve cenaze törenlerinin aydınlatma düzeni ile dua etme zamanlarındaki farklı ışık efektlerini ayarlamak senaryolar ile olabilir. Özel günlerde belli bazı obje ya da heykel üzerine günü ifade eden renkli bir ışık kullanmak bile olanaklı. Ancak tüm bunlar dengeli ve düzenli bir tasarım ile, yapının mistik ve ruhani kimliğinin önüne geçmeden iyi bir etüd ile uygulanmalıdır. Aksi taktirde istenmeyen etkiler yaratılabilir.
Yahudiler dini ibadetlerini sinagoglarda gerçekleştirirler. Yunanca “toplantı evi” anlamına gelen sinagoglar diğer adıyla “havra”lar, ibadetin yanı sıra cemaat toplantılarının düzenlenip, düğün ve sünnet gibi geleneksel törenlerini gerçekleştirdikleri, kültürel mirasın ve geleneklerin paylaşımı sözkonusu olduğu mekanlardır. Yahudilikte ışık önemli bir simgedir. Daimi ışığın simgesi Menora’nın birçok sembolik anlamı vardır ki, Yahudi inançların yaşamakta olduğu hemen her ülkede, her sinagogda bulunmaktadır. Sinagoglarda genel aydınlatmanın önemli olmasının yanı sıra bazı yer ve objelerin özellikle aydınlatılması istenir. Kudüs yönünde bulunan ve Kutsal Sandık adı verilen, içerisinde kutsal kitap Tevrat’ın bulunduğu dolap, aydınlatma elemanıyla sürekli olarak aydınlatılmakta, ibadet yönüne yönlendirme yapılmaktadır. Mekanda
GÖRÜFI TEMA Dini Yapılar İçin Işık doğa ve hayvan tasvirleri yer almamakla birlikte duvarlarda ve bazen de tavanda kutsal kitaptan yazılmış metinler, hat sanatıyla hazırlanmış bir takım semboller bulunmakta ve ışıkla bu simgeler vurgulanmaktadır. Tüm sinagog ve yahudi evlerinde sekiz gece boyunca yakılan dokuz kollu bir şamdan olan Hanukiye bulunmaktadır. “Işıklar Bayramı”da denen Hanuka boyunca yakılan kandiller, hafif ışıklarına rağmen Tanrı”nın Yahudileri yıkılıp, yok edilmekten kurtarışını simgelemektedir. Görüldüğü gibi sinagoglarda dini inanç ve geleneklere göre aydınlatılmaktadır.
Referans kaynaklar
* Yahudilikte kavram ve değerler- Gözlem Yayôn A.Ş. - 2001 - óstanbul * Tasarôm Dergisi - Aydônlatma ve Dini Yapôlar - Doç. Dr. Rengin Ünver - 2000 * Yard. Doç. Dr. ópek Fitoz - M.S.Ü. - óç Mimarlôk Bölümü
Dergide s. 52.