Işık İbadet İçin Dayanaktır!

Metin: Umut Kart

Carrara Katedrali, Grand Hotel des Iles Borromees cephesi veya geçen sene Milano Salone del Mobile kapsamında düzenlenen Euroluce’deki enstalasyonu... Paola Urbano denilince akla gelecek pek çok proje var. Ancak Urbano’nun ismi, tarihi ve dini yapılar söz konusu olduğunda daha da öne çıkıyor. “Işık metaforik olarak güçtür, eylemdir ve böylece dini ayinin işleyişi ve ibadet için büyük bir dayanaktır.” sözleriyle akıllarımıza kazınan tasarımcı ile ışıkla dinin buluşmasını konuştuk:

Sizce kutsal bir yapıyı aydınlatmakla sıradan bir yapıyı aydınlatmak arasında nasıl bir fark var?

Eğer iç mekan aydınlatmasından bahsediyorsak oldukça belirgin bir fark söz konusu. Dini bir yapının dış mekan aydınlatma yaklaşımı herhangi bir binaya benzetilebilir. Burada projenin amacı, yapının biçimsel ve estetik özelliklerinin değerlendirilmesine yöneliktir. Ancak iç mekan söz konusu olduğunda çok daha dikkatli ve dini açıdan duyarlı bir projelendirme gereklidir. Kutsal yapıların mekansal düzenlenişi ayin yapmaya yöneliktir; eğer yapay ışık doğru şekilde projelendirilirse, dua ve ışık ibadet için uygun atmosfer yaratabilir. Ayrıca, bazı dini ritüeller ışıkla doğrudan ilişkilendirilen sembolik referansların desteğiyle ifade edilmektedir.

Işık metaforik olarak güçtür, eylemdir ve böylece dini ayinin işleyişi ve ibadet için büyük bir dayanaktır. Dini ayin, inananların Tanrı’ya dualar, işaretler ve sembollerle yaklaşmasını sağlayan bir ritüeldir. Bu izlenen yolda ışık, bazı dinlerde metaforik olarak insanları karanlıktan doğru yola sevkeder. Fiziksel anlamda ise, ritüel eylemine ait olan kutsal işaretlere ve sembollere dikkati odaklamak için bir kılavuzdur. Ayrıca birçok dini yapı, değerli tarihi, sanatsal ve kültürel mirasıyla da geçmişe şahitlik etmekte, bu yönüyle turistleri ve araştırmacıları çekmektedir. Bu gibi durumlarda, aydınlatma projesi, yapının içinde yer alan sanat eserlerinin ve yapının mimarisini de dikkate almalıdır. Ayrıca şunu da unutmamalıyız; bazı dini yapılar zaman zaman enstrümantal ya da sözlü konserler gibi sanatsal niteliği olan bazı kültürel etkinliklere ev sahipliği yapabilir. Bu yüzden bir aydınlatma tesisatının, yapının kutsallığına saygı duyarak, maksimum esneklik sunacak şekilde yerleştirilmesi gerekir. Esnek ise farklı aydınlatma araçlarının organizasyonuna bağlıdır.

Dini yapıların aydınlatması söz konusu olduğunda geleneksel yöntemlerle çağdaş yöntemler arasında nasıl bir farklılıktan bahsedebiliriz?

Öncelikle kullanılacak teknolojiler değişmiştir. Yüzyıllar boyunca dini mekanlar mum ışığıyla ya da gaz yağıyla aydınlatılmıştır. Ancak 1910’lar civarında bazı kiliselerde ilk elektrik kaynaklarının kullanımına gidilmiştir. Bu durum, gelişen teknolojilerin eşliğinde, mekanların aydınlatılmasını da dini alanların gece saatlerinde algılanışını da değiştirmiştir. İçinde bulunduğumuz yüzyılda elektrik ışığı, mekanın en basit şekilde algılanmasına yönelik kullanılmıştır. Buna bağlı olarak da birçok durumda eskiden kullanılan mumların sunduğu rahatlık ve ibadet hislerinin kaybolmasına sebep olmuştur.

Işığın, renk ve dağılımının ruh halimizi etkilediği bilinci son zamanlarda anlamaya çalışıyorum.

Biraz da tasarım kriterlerinize değinelim dilerseniz…

Önce aydınlatacağım mekanın ‘özünü’

Oluşturulan mekan ile doğal ışığın günün farklı saatlerinde nasıl etkileşim içinde olduğunu görmek hoşuma gidiyor. Bu şekilde yapının kendisi bana bazı ipuçları sunuyor ve daha sonra ben nasıl aydınlatılması gerektiğini irdelemeye başlıyorum. Eğer tarihi bir yapı üzerinde çalışacaksam tarihçesini çok iyi araştırıyorum. Işık etkileri hiçbir zaman raslantısal olmamalıdır. Yapay ışığın kontrol edilmesi ve projelendirilmesi kadar önemli bir diğer husus da gölgelerdir. Kişisel olarak çok sahnesel, renkli ya da şiddetli aydınlatma efektlerinden çok hoşlanmıyorum. Çoğu zaman objenin özünü değiştirdiklerini düşünüyorum. Işığın insanların kendilerini rahat hissedecekleri mekanlar oluşturması gerektiğine inanıyorum. Her proje çok dikkatli bir şekilde fiziksel parametrelerin kontrolleri yapılarak gerçekleştirilmelidir ve her zaman algısal dinamiklerin bilgi birikimi ile kültürümüze dahil olan bir olgudur.

Bugün artık bir mekanı algılayışımızın o mekanın nasıl aydınlatıldığına bağlı olduğunun bilincindeyiz. Son olarak da, bugün tarihi yapıların korunmasına yönelik de bir duyarlılık söz konusudur. Daha önceleri aydınlatma tesisatları, uygulama aşamasında yapıya zarar verecek şekilde yerleştiriliyordu.

Geçirilen kablolarla sanat eserleri, freskler, rölyefler bozulma tehlikesi içinde idi.

desteklenmelidir. Bu bağlamda, hem ışık ile bağlantılı olarak fizyolojik görme eylemini, hem de ışığın ruh hallerimiz üzerindeki psikolojik etkilerinin irdelenmesini kastediyorum.

Aydınlatma eğitimi nasıl daha etkin hale gelebilir dersiniz?

Son zamanlarda, aydınlatmaya yönelik daha fazla duyarlılık olduğu kesin. Aydınlatma projesi, artık, mimari projenin temel ve tamamlayıcı bir bölümü olarak görülüyor. Ayrıca yerel yönetimler de, ışığın katkısı ile kentsel mekanların kalitelerinin yükseltilmesi konusunda daha bilinçliler. Bundan 20 sene önce, ben ışık projelendirmesi ile uğraşmaya başladığımda, piyasa böyle duyarlı değildi. Üniversitelerde aydınlatma teknolojilerine yönelik derslere de oldukça az rastlanırdı. Proje yaklaşımı, genellikle, kullanılacak aydınlatma elemanlarının boyutlandırılmasına yönelik hesaplamalardan ibaretti. Eğitim konusunda birçok şey yapıldığı kanaatindeyim ancak proje kültürü ile ilgili alınacak çok yol var. Örneğin, bir mekanın iyi aydınlatılması için çok ışıkla aydınlatılması gerekmediğinin aktarılması çok önemli. Hala enerji tasarrufu konusuna çok az dikkat edilmekte. Sonuç olarak; müşteriyi, yerel yönetimleri, son kullanıcıyı da aydınlatma projesinin önemini anlamaya yönelik eğitmek çok önemlidir.

Aydınlatmanın geleceğini masaya yatırsak…

Aydınlatmanın geleceğini öngörmek zor. Son senelerde olan olaylar bizi hızlı ve beklenmedik değişimler karşısında izleyici konumunda bıraktı. Yaygın bir enerji krizi ile karşı karşıyayız ve bunun dışında Çin pazarı gibi yeni piyasalar kültürel ve ekonomik dengeleri belirliyor. Hesaplar yapmamız gereken bu yeni senaryolar karşısında beklentilerimi dile getirebilirim.

Işığın daha bilinçli bir şekilde kullanılmasını umuyorum. Aydınlatma iyi projelendirildiği sürece enerji israfı da azaltılabilir. Genel olarak, bugün, projeden “tasarruf” edilmeye çalışılmakta ve sonuçta aşırı boyutlandırılan aydınlatma elemanları ve tüketimleri açısından harcamaların artması riski doğmaktadır. Bir proje sadece konforlu mekanlar yaratmaya yönelik olmamalı, aynı zamanda enerji ve bakım harcamalarını planlama, kontrol etmeye yönelik hizmet sunmalıdır. Yeni teknolojiler, tabii ki, bize yardımcı olabilir ancak bilinçli tercihler yapılmalı ve bunlar doğru şekilde uygulanmalıdır. Sonuç olarak, ışığın bir objeyi büyülü hale getirebilme, şaşırtma, ilgiyi üzerine çekme, büyüleme kapasitesi olduğu göz önünde bulundurulursa, hatırlatmak isterim ki bu sihiri takdir edebilmek için biraz da karanlığa ihtiyacımız var. Abartmamak ve onu iyi kullanmak için bir

TEMA Dini Yapılar İçin Işık Söyleşi 55 sebep daha...

Son dönem projelerinizden bahsedelim mi biraz da?

San Remo Ortodoks Rus kilisesinin dış mekan aydınlatma projesini tamamladım. Şu sıralarda bir başka Ortodoks kilisesinin iç ve dış mekan aydınlatma projesi üzerinde çalışıyorum. Dini ayinlere uygun ışık efektlerini yakalayabilmek için ortodoks ritüelleri üzerine araştırmalar yapıyorum.

Örneğin bu ayinler sırasında ayinin bir parçası olarak çok sayıda mum yakılıyor.

Tören, inananların katılımını sağlamaya yönelik olarak oldukça sade ilerliyor, ayrıca ifadeler de basit ve direkt. Yapının iç mekanı, altın varak ikonlara sahip olmasına rağmen mimari bezemeler açısında oldukça sınırlı. Duvarlar sade ve açık renkli. Bana kalırsa bu yapının iç mekanında çok güçlü ışık etkileri olmamalı, ışık narin olmalı, yoğun teatral efektlerden kaçınılmalı. Yapay ışığın rengi ise ayin sırasında kullanılan mumların alevi ile ahenk sağlaması açısında ‘sıcak’ olmalıdır.

Dergide s. 54.