Işık Tasarımcısının Tuvali: Sahne

“Şov dünyası ile ışık tasarımının ne zaman tanıştığı hep tartışılan bir konudur. Kimisi çok geriye gitmeden otomotiv ışıklandırma ile eğlence sektörüne ışığın girdiğini söylerken; kimisi daha geriye giderek elektriğin insanla tanışmasından sonra, tiyatro veya diğer eğlence mekanlarına ışık tasarımının girdiğini savunmaktadır. Oysa daha da geriye giderek insanın sahne ile buluşmasına bakmak gerekir. Bir trajedyayı gün ışığında başlatıp en problematik anını güneşin battığı ana denk getirip seyircisini etkileyen, eğlence dünyasının ilk yaratıcılarına uzanmakta fayda var. Daha sonra, elindeki şu an ilkel saydığımız materyallerle binasının içini ve dışını aydınlatan, sahnede sihir yaratmaya çalışan ilk tasarımcılara uzanmalı. Geçmişe niye kısaca değindim? Çünkü ışık hep vardı! Ama onu kontrol eden insan eğlence için ışığı keşfetti. Işığı tasarlayarak eğlence dünyasına katkıda bulunmadı; onu tamamladı.

Tasarımın altını özellikle vurguluyorum çünkü eğlence için ışık dendiği zaman ışık ve ışık teknolojisinin yanlış kullanımı oldukça sık görülen bir durum. Bu durum, günümüz ışık teknolojisinin çok gelişmiş olmasına karşın, bu teknolojiyi doğru kullanıp tasarım kavramına uygun işler çıkartabilecek ışık tasarımcılarının az olmasından kaynaklanmakta.

Evet, bir ışık robotunun cazibesi oldukça yüksek. Renk değiştirme özelliği, şekillerle oynayabilmek, onu sağa sola hareket ettirmek avantaj gibi görünür. Ama bir eğlence mekanında kendi başına hareket eden birbirinden bağımsız robotlar, renk cümbüşleri ve şekilleri eldeki ışık materyallerinin bilinçsizce kullanıldığının göstergesidir. Bazı eğlence mekanlarını dikkatlice incelediğimiz ya da bir şovda yukarıdaki hareketli ışıklara baktığımızda, bu teknoloji harikalarının sadece renk değistirmede ya da sağa sola sallanmada kullanılmakta olduğunu; yani bu robotlar için tasarlanmış teknolojinin sadece %2’sinin aktif duruma getirildiğini görmekteyiz. Konuya daha fazla açıklık getirmek için bir mekan ya da bir şovun tasarımını ele almakta fayda var. Örnek olarak hayali bir mekan yaratalım: Okyanus temalı restoran-club tarzında bir mekan tasarlanıyor. Bu mekanın tasarımcısı mekanı bitirip ışık tasarımcısını çağırmıyor, proje daha kağıt üstündeyken ışık tasarımcısı her toplantıya ve her tartışmaya katılıyor. Çünkü daha önce de belirttiğim gibi ışık tasarımcısı bu mekana bir katkıda bulunmayacak onu tamamlayacak; ne mekanın önüne geçecek ne de arkada kalacak.

Şov dünyasında, ışık tasarımcısının duymak istediği “ışıklar çok güzeldi” cümlesi değildir. Bu durum, ışık tasarımı ile mekanın ya da ışık tasarımı ile şovun bütünleşemediği anlamına gelir. Genel memnuniyet, ışığın pasta içinde güzel karıştığı anda ortaya çıkar. Sonuç olarak pastanın tadı önemlidir. Onu oluşturan karışımların tek tek ortaya çıkmasında bir fayda yoktur.

Tekrar mekanımıza dönelim. Örneğin okyanus teması, mavi ışıkların sağa sola dansı anlamına gelmemeli. Mesela giriş nasıl tasarlanmış, girişin özel bir müziği olacak mı, girişte mimariyi tamamlayan ana figürler var mı, öncellikle bunlara bakar tasarımcı. Projenin başından beri işin içinde olan tasarımcı mimar ile anlaşarak ışıklarını saklayabileceği yeri önceden belirlemiştir. Tasarım ve matematiksel hesaplarını tamamladıktan sonra hangi tür ışığın isteklerini yerine getireceğini belirlenmiş ve yerlerine yerleştirilmiştir. Kontrol odasından programlamaya hazır durumdadır. Müşteriler içeri girerken verilen ambians müziği eşliğinde 10 robot ışık aynı anda 15 saniye süreyle %50 yoğunluğa ulaşır. Mavi renkte hafif bulandırılmış dalga şekilli 5 ışık yukarı doğru yavaşça ilerlerken öteki 5 tanesi uygun farklı renk, yoğunluk, büyüklük ve şekilde ters tarafa hareket etmektedir. Belki birkaç ışık mimari bazı şekiller üzerine doğru açıdan gelecek şekilde sabitlenmiş ve temayı tamamlamıştır. Bu verilen örneğin, şu an görsel olarak düşüncelerde bir şeyler canlandırması veya canlandırmaması mühim değil. Belirtmek istediğim konu bilinçsizce kullanılmış ışık ile tasarlanmış ışık arasındaki fark.

Bir eğlence mekanında ışık tasarımı demek her zaman ışığın kendisini kullanmak demek değildir. Karanlığı kullanabilen tasarımcılara dikkat edin, oldukça azdır. Mimarideki dolu ve boşluk kavramları nasıl tasarımın iki önemli unsuruysa, ışık tasarımcısı için aydınlık ve karanlık aynı önemi taşır.

Şov dünyasına bir göz atalım: Bir müzikal seyrediyorsunuz. Sahnede 50 dansçı ve bir de asıl karakter duruyor. Tepedeki 500 ışığın kontrolü ışık tasarımcısının elinde. Bu ışıklar, doğru hesaplar yapılmadan tepeye bilinçsizce yerleştirilmiş ise, tasarımcıyı parmağında oynatmaktan başka bir işe yaramazlar. Tasarımcı bu ışıklara doğru yönü ve şekli verebilmiş ve bu ışıkları doğru hesaplara göre asmışsa, asıl karakteri aydınlatıp gerektiği saniyelerde 50 dansçıyı karanlıkta bırakabilme ya da farklı ışıkla boyayabilme yetisine sahiptir. Işığı kontrol edebilme gücü tasarımcının kuvvetini gösterir. Bu mekan, bir disko da olabilir; yine de 40-50 ışığın ne yapacağını bilmeden açılıp kapanması ya da sağa sola hareket etmesi kontrolsüz ışığın insan üzerindeki kötü örneklerinden biri. Müzik ise başka önemli bir faktör. Eğlence dediğimiz anda tüm duyular devreye girmekte. Evet, bir mekanın ya da bir oyunun ışıklandırması çoğunlukla müziksiz de yapılmakta. Ama ışık ve müziğin uyumu kadar insan doğasını etkileyen bir kombinasyonu bulmak oldukça zor. Işığın ritmi ile aynı anda hareket eden, bitiş ve başlangıcını sağlayan müzikler sayesinde mekanı farklı gözlerle görebiliyoruz. Bu durumda ses ve ışık tasarımcısının ya da dj ve ışık tasarımcısının ortak çalışması önem kazanmakta.

Sis ya da duman etkisine de kısaca değinmekte fayda var. Işık demetlerinin görülmesi bir mekan ya da bir şov için eğer temaya uygun ise oldukça etkileyici bir durum. Bu nedenle kapalı mekanlarda ışığın demetini ortaya çıkarmak için sis basımı sağlanabilir. Bu seyirciye çok belli etmeden hafif bir duman da olabilir, yine temaya göre rahatsız etmeyecek bir şekilde basılmış ağır bir sis de olabilir.

Sahne, ışık tasarımcısı için inanılmaz bir tuvaldir. Tasarımcı, doğru tekniklerle sahneyi renkten renge boyayabilir, şekilden şekle sokabilir ya da seyircisinin duygu akışını yönetmenin istediği yöne doğru yönlendirebilir. Bu duygu akışı her türlü eğlence mekanı için geçerli. Eğlence sektörü ve insan psikolojisinin arasındaki ilişkiyi göz önünde bulundurursak ışık tasarımının gücünü daha da iyi anlarız. Işık fazla geldiği için bazı restoranları tercih etmeyen müşterileri düşünün, ya da yanlış taraftan ışık geldiği için barda oturan herkesin korkunç bir şekil aldığını, sırf elindeki ışık bunu yapabiliyor diye eğlence merkezlerinde garip desenli ışıkların bir gözünüze bir duvara çarptığını, ya da her saniye bir mekanın renginin değiştiğini düşünün. Bütün bunlar insan duygularını oldukça etkileyen faktörlerdir.

Eğlence mekanlarının ışıklarını tasarlarken insan doğasına bakmak çok önemli. Nasıl ki güneş doğuşu ve batışı insan psikolojisi üzerinde değişik etkiler yaratıyor, bu yavaş ve renkli değişimin tersinin neler yapabileceğini de düşünmek gerekiyor. Hızla batan bir güneşin etkisini düşünelim ya da güneş tutulması ile bir anda her yerin kararmasını, farklı bir psikoloji yaratmak için oldukça elverişli bir durum. Kırmızının tonları ile mavinin tonları insanı oldukça farklı dünyalara götürebilir. Her bir rengin yarattığı duygu her insan için farklı şeyler ifade eder. Evrenselliği yakalamak bu noktada çok önemli.

Bu etkileri ışık ile eğlence dünyasında kullanmak kesinlikle yaratılmak istenen temayla ilgilidir. Amaç mekandakileri ara ara rahatsız etmek ara ara rahatlatmaksa ışık pekala size yardım edebilir. Örnek olarak, okyanus temalı restoranımıza dönersek, ara ara Jaws’ın yaklaştığını müşteriye hissettirmek için ses ve ışığın kuvvetini kullanmak eğlenceli olabilir. Ama bu etkiyi hoş ve duru bir mekanda durup dururken yapmak insanlara hiç bir şey ifade etmez, tersine karışıklık yaratır.

Sahne için yapılan ışık ile eğlence mekanları için yapılan ışık arasında çok büyük bir fark yok. İkisi de bir tema üzerine kurulu, ikisi de insanı etkilemek ve mekanın farklılığını insana yansıtmak için yapılmış tasarımlar.

Işık, bir yüzeyde çoğu zaman kendi başına değil; bir kombinasyon içerisinde yer almalıdır. Bir heykeli aydınlatırken nasıl değişik tonları, değişik yönlerden farklı yoğunlukta açıyoruz ve onun üçüncü boyutunu desteklemeye çalışıyorsak, eğlence için yapılan ışık da seyircisini iki boyutlu bir nesneye değil bir heykele bakıyormuşçasına etkilemelidir. Bir sahne üç boyutlu görülmeli, bir dansçının kasları ortaya çıkarılmalıdır. Tabii bu durum eğlencenin türü gereği şov ya da mekanın ikinci boyutta görülmesini gerektirmiyorsa geçerlidir. Örneğin bir tasarımcı sahnede eski bir fotoğrafı yaratmak isteyebilir, o zaman iki boyutlu bir ışık tasarımı uygun görülecektir. Aydınlatılan yer, belli bir teması olan bir otel bile olsa, ışık tasarımı ile kolonlara, kirişlere, duvarlara ve yerlere ayrı bir boyut kazandırılabilir. Boş bir duvar, ışık desenleri kullanılarak hoş bir resim haline getirilebilir. Görüldüğü üzere ışığın eğlence sektöründeki yeri çok büyük. Tasarımcıların bir arada çalışması sayesinde belli bir tasarım konusu ışığında etkileyici mekan ve sahne tasarımları gerçekleşmektedir. Teknoloji doğru insan ve beyin gücünün elinde olduğu sürece ışığın yapabilecekleri sonsuzdur. Işığın takılabileceği tek sınır insanın düşünce gücüdür. Bu güç her geçen gün kuvvetlenip bilinçlendiği ve aslında hiç bir sınırı olmadığı için eğlence dünyasındaki ışık tasarımının da yeri ve etkileri şimdi ve gelecek için oldukça derin olacaktır.

Burcu Aydınalp Egel Aydınlatma Tasarımcısı

GÖRÜŞ TEMA Eğlence için Işık

Burcu Aydınalp Egel; 1997 yılında İç Mimari ve Çevre Tasarmndan mezun oldu. Amerika da Florida Üniversitesinde Sahne Işık tasarm ve Sahne Prodüksiyonluğu üzerine PostLisans ve ardından Master’nı tamamladı. Sahne Işk tasarmında çeşitli projelere imza attıktan sonra New York da Fisher Marantz Stone ışık firmasnda mimari ışık tasarım üzerine stajını tamamladı ve 2002 yılında Türkiye’ye döndü. Anadolu Ateşi, Magic You Ney, Shaman Dans ve Ritim Grubu, Tiyatro İstanbul, Anatolia Showland gibi yerlerde sahne ışık tasarımı, dış ilişkiler sorumlusu, genel koordinatörlük gibi görevler üstlendi. Halen Bilkent Üniversitesinde Öğretim Görevlisi olup, İç Mimari ve Çevre Tasarım bölümünde Sahne Işık ve Set Tasarımına Giriş dersi vermektedir.

Dergide s. 56.