Jan Van Lierde İle Yüz Yüze

Metin: Patrick Ledoux

Karşılaştığımızda, Belçikalı aydınlatma firması Kreon’un kurucusu ve birkaç yıl öncesine kadar tetikleyicisi olan Jan Van Lierde’nin keyfine diyecek yoktu. Şirketini tecrübeli ve ehil ellere bıraktıktan sonra, en nihayet, kendisini hiç bitmeyecek tutkusu aydınlatma ve mimariye adayabilecekti. Bir sanayici olarak üretim ve iletişim alanında edindiği tecrübe sayesinde, diğer yaratıcı beyinlerden bir adım öndeydi. Günümüzde, eskiden rakipleri olan firmalara ve birlikte çalışmaktan keyif aldığı meslektaşı mimarlara kendi tecrübesinden faydalanma imkanını veriyordu. Karşılaştığımız kişi, rahatlamış bir Jan Van Lierde idi.

Profesyonel kariyeriniz dönüşlerle dolu: Mimarlık diplomanızı aldıktan sonra, uluslararası alanda tanınan bir aydınlatma firması kuruyorsunuz ve sonunda da firmanızı elden çıkartıp tekrar eski mesleğinizi icra etmeye başlıyorsunuz. Mesleki öz geçmişinizi bize kısaca anlatabilir misiniz?

1954 doğumluyum, Gent Mimarlık Enstitüsü (het Gentse Stedelijk Hoger Instituut voor Architectuur) mezunuyum. Mezun olduktan sonra beş yıl boyunca bir büro çalıştırdım. Burada, bana verilen işlerde özgün bir şeyler yaratma fırsatını buldum. Çalışmalarımı yaparken hep ışık tarafından etkilenmişimdir. Bence ışık, mimarinin en önemli unsurlardan biri. Meslek hayatımın ilk basamaklarında, bu bana bir hobi gibi görünüyordu. Daha sonra bu konuda bir yeteneğe sahip olduğumu fark ettim. Bir dönem, uzun süren bir hastalıktan dolayı mesleğimi icra edemedim ve o sıralarda yavaş yavaş mimari aydınlatma üzerine çalışmaya başladım. Takriben bir yıl sonra tekrar işlerime döndüm ve 1982 yılında hobi olarak gördüğüm uğraşlarımı, asıl mesleğim olarak icra etmeye karar verdim. Mimarlara uzmanlık gerektiren konularda danışmanlık hizmetleri vermenin yanısıra Kreon, yabancı menşeili ürünler ithal etmeye ve Belçika’da üretim yapmaya başladı. Mimar olmanın faydalarını çok gördüm; mimarlarla aynı dili konuşuyordum ve kendimi çevrelerine kolaylıkla entegre edebiliyordum. Kreon böylece çok kısa bir zamanda mükemmel ve tanınan bir isim oldu.

Kreon’un geçirdiği evrimden dolayı, siz de yeni ürünler çıkarmaya başladınız. İçinizdeki mimar yeniden yaratıcı olmak mı istedi?

Gittikçe daha büyük projeler önümüze sunuldu. Bu durumlarda insan tabii ki kendi fikirlerini gerçekleştirmek ister. Kreon böylece ithalatçı olmaktan çıkıp, tamamen kendi tasarımları ile üretim yapacak duruma geldi. Geniş kapsamlı bir fikir üretme tabanından yola çıkarak, müşterinin mimari alanda eksikliğini hissettiği hususları karşılamak için aydınlatma uygulamaları tasarladım.

Böylece, gerek firmamızda, gerekse yenilikçi fikirlerimizden etkilenip de bizim çalışmalarımıza benzer yüzlerce oluşumla, yıllar geçtikçe kalitesini ispatlayan temel ürün aileleri ortaya çıktı.

Günümüzde Kreon, güçlü bir yapıya ve uluslararası deneyime sahip olan, komple bir işletme haline geldi. İşletmemiz 300 kişiye istihdam sağlıyordu. Belçika, Hollanda ve İstanbul’da üretim yerlerimiz vardı. Önde gelen borsalarda adımız mevcuttu, Brüksel’deki “Zuidstation”, Gent’teki “de Vooruit”, Sydney’deki “The Opera House” gibi çok güzel projelere katkıda bulunmak için görevlendirildik. “Paramount Hotel” projesini Philippe Starck ile ve “Tokyo Design Center” projesini Mario Bellini ile yaptık.

Niçin Kreon’u satmaya karar verdiniz?

Bir anlamda kendi uğraşlarım, yaratıcı olmanın, yaratıcılık dürtüsünün özgünlüğünden gittikçe daha da uzaklaşmaya başladı. Nihayetinde 300 kişinin çalıştığı bir şirketin başında duran birisi olarak, daha çok günlük idareyle meşgul oluyordum ve yaratıcılık bekleyen müşteriye zaman ayırmam pek mümkün olmuyordu. Netice olarak güzel bir şirket oluşturdum ve onu yetkin ellere devrettim. Şirketin iyi ellere teslim edildiğini biliyorum ve artık kendimi mimariye, yaratıcılığa ve özellikle aydınlatmaya adayabilirim diye düşündüm.

Ama siz aydınlatma sektörüne sadık kaldınız!

O kadar çok uluslararası bağlantı varken tabii ki aydınlatma sektöründe kalıcı olursunuz. Aydınlatma sektöründe tanıdığım çok sayıda şirket sahibi vardı ama hepsi de rakip olarak kaldı. Bunlardan biri, Artemide’den Ernesto Gismondi idi. Kreon’u elden çıkarttığımda, onunla beraber pazar için birkaç yeni konsept çıkararak, birbirimizi daha iyi tanıma fırsatı bulmuştuk. Tasarlanan ürünler dizisi ortam belirleme açısından içerik olarak çok büyük bir esnekliğe sahiptir. Her aydınlatma ürününün birden fazla ayarı olan ışık kaynağı var, ki bunlar değişen ışık sahneleri ve ortam destekleyici unsurlar uygulaması için sigorta vazifesini görüyorlar. İspanya’daki B’lux ve

İtalyan Antonangeli şirketleriyle de çalışma keyfini yaşadım. 2003 yılında, Brüksel’de tanınmış tarihi bir binanın tadilatı için teklif getirildi. O sıralarda, çok güzel bir şehir olan Floransa’ya taşınmıştık. Kraliyete ait bir bina olan Stapelhuizen’in mimarisini yürütmek için Brüksel’e geri döndüm. Bu benim için gerçek bir meydan okuma niteliğini taşıyordu ve ben gerçekten mimarlık mesleğine bir geri dönüş yaptım. O zaman bir ekip oluşturdum ve bu eşsiz binanın tadilat çalışmasında Emre Arolat ile çalışma fırsatını bulmuştum. O iş benim için birçok yönden büyük bir prestij meselesiydi. Aydınlatmanın burada da önemli bir unsur olması işin cabasıydı. Mimari bilincim tekrar canlandı. Bu işten sonra İstanbul’a taşınmaya karar verdik. Kaliteyi yeni projelere entegre etmek söz konusu olunca, buradaki mimarlarla büyük bir tecrübe edinme şansı doğmuş oldu. Aydınlatma bu hususta daima önemli bir malzeme olarak baki kalır. Aydınlatma, gözümüzün gıdası gibidir, iletişim aygıtı ise etrafımızda olup biten ve beynimizde bununla algıladığımızla ilgili her şeydir.

Bir aydınlatma danışmanı olarak çalışırken sizin için en önemli kriter nedir?

Bütün kriterleri belirleyen gözlerimizdir.

Tasarımlarımı oluştururken, bilinçli olarak yararlandığım birçok unsur var. Örneğin gün ışığı! Güneş sabah doğup, akşam batarken ya da bulutların arkasında farklı renk spektrumları sergiler. Birkaç tane üretici firma ışık kaynaklarını gün ışığı olarak tanımlıyor. Birçok insan için ışık rengi bilinmeyen bir kalitededir ve uygunsuz bir şekilde, birlikte birbiriyle karıştırılarak kullanılır. Ayrıca ışık kaynağının konumlandırılması eşsizdir. Bir çok aydınlatma armatüründe ışık kaynakları, azami şekilde randıman almak için doğrudan monte edilmiştir. Burada ışık konforu tabiri doğrultusunda çalışılmıştır ve gözlerin mümkün olduğu kadarıyla az yorulması için tedbir almaya çalışılmıştır.

Türkiye’deki çalışmalarınızdan aldığınız dönüş nedir?

“Yakın tarihte birkaç büyük firma, şirketlerini pazarda daha iyi bir konuma getirmek için kültür kalitesini parametre olarak hedef aldılar. Eczacıbaşı’nın İstanbul Modern, Sabancı Müzesinin Picasso sergisi, Pera ve Koç Müzesi’ni kastediyorum. Ekonomik büyümenin en önemli hedef olduğu, bütün önceliğin hayattaki ekolojik, hümaniter ve diğer değerlere ait olan bir ülkede iyi aydınlatmadan bahsetmek zor bir olay. Günümüzde bu zihniyet yavaş yavaş değişiyor ve aydınlatmaya ilgi gösteren otoritelerin sayısı gittikçe artıyor. Burada dolaylı olarak büyümekte olan bir şeyden bahsediyoruz. Yalnız bu şimdilik sürekli değil çünkü yüksek maliyetler engelliyor. Genel olarak mimarinin kalitesi için de bu sorun ilk sırada. Mevcut kültüre dayalı olarak hareket eden bir otoritenin karar verme organı olarak hareket edebilme özelliğini anlayanların sayısı az.

Türk toplumunda sistematik altyapıya sahip olan biri olmadığımdan dolayı, ancak birkaç tane büyük projeye katkıda bulunmam için teklif geldiğinde sevinmekten başka bir şey yapamam.”

Bir binanın başarısında aydınlatma ne denli etkilidir?

Aydınlatma ya da ışık doğrudan algılandığından dolayı bunu anlamak basittir. Işık, mimaride, tarihi ya da güncel yapılarda mevcut olan kaliteyi çok iyi vurgular. Işığın bir değişme kalıbı olabilir, ortaya çıkan gücü gün ışığıyla nöbetleşe, istenilen bazı atmosfer görüntülerini ortaya çıkararak destekleyebilir. Bu tasarım uğraşı komple bir görevdir, bunu diğer insanlara aktarmak bir Allah vergisidir. Ortaya çıkan sonucun onaylanması bir zaferdir, gerçekte bunun yapılması ve ince işinin tamamlanması ise sonuç olarak değerli ve mutluluk getiren tecrübeler sınıfına girer. İyi bir aydınlatma planlamasının başarılı olmasını engellemek isteyen o kadar çok etken mevcut olunca, bunun gibi projeleri iyi bir şekilde sonuçlandırmanın zor bir şey olduğunu bu arada belirtmek istiyorum.

Az ilgi çeken icraatların sebebi kısıtlı bütçeler mi?

“Galiba Türkiye’de diğer Avrupa ülkelerine göre paranın önemi daha fazla. Yatırımcının girişiminin potansiyel sonucu hakkında bilgi sahibi olup olmadığı hususunu bir yana koyalım, ışık danışmanlarıyla çalışma tecrübesinin hiç ya da az olduğunu genel anlamda gözlemledim. İstanbul’da mimarların çok düşük ücretler karşılığında çalıştıklarını gördükten sonra, bir ışık danışmanını tutmanın çok lüks bir şey olduğunu anlayarak aradaki ücret farkının çok büyük bir dengesizlik yarattığını tespit ettim. Bende bir alışkanlık haline gelmiş bir disiplin açısından daima belli bir unsurun bulunmasını tekrarlarım; sözünü ettiğim unsur akustiktir. Bu konu bir çok insan için bilinmeyen bir alandır ve bu hususta en önemli kurallar sürekli olarak çiğnenir. Tasarı aşamasında bir akustik danışmanına başvurulan bir projenin varlığından haberim yok, belki bir projede sonradan bir yardım eli uzatan birileri bulunmuştur. Bir yapı projesinin matematiksel anlamda sistematik işlenişinde ışık ve akustiğin “ilhamı”ndan söz etmek Türkiye’de de zor. Bu iş daha ziyade öncülerin yapacağı türden bir iş. Yapım esnasında uygulanacak olan kalıp için, bir yüksek kapasiteli fikirler ürünü

GÜNCEL Söyleşi 59 elde etmek amacıyla kıstas olacak yeterli sayıda örneğin mevcut olacağı gün elbet gelecektir.

Kendi tasarım felsefenizi tanımlayabilir misiniz?

Geçmişte birçok kişi benden yüksek kaliteli ve iyi tasarım örnekleri istedi. Yaptığım bazı örneklerde insanlar o örneklerdeki katkılarımı fark edemediler. Bence bu iyi bir işarettir çünkü bütün parametreler birbirine ayarlandığında, bütünlüğün gücü ortaya çıkar ve parçaları sadece ayrıntı haline gelir. Bu anlamda, benim çabalarım etrafımızı saran ve sürekli farklı bakış açılarının ortaya çıkmasını sağlayan şeylere direnme gücünü vermek olduğundan dolayı, zaman öğesini ortadan kaldıran, çoğunlukla da çok basit olan çözüm yollarına girerim. Kreon’un ilk yıllarında geliştirdiğim bir duvar monte etme armatürü olan “Side” buna örnek. fiirketimi sattığım güne kadar bu seri toplam cironun %20’sini oluşturuyordu. Işık, aydınlatmadan daha önemli. Konutlar birer şekilcilik örneğidir, onun sağladığı iç ortamdan faydalanmak asıl önemli olan şeydir.

Dergide s. 58.