Aydınlatma tasarımcısı için çizimin önemi

Metin: Anastasia Skipetari, Steffen Nijhuis

Bu makale, çizimin daha çok diğer görsel fonksiyonlarına odaklanıyor. Çizimi, mimari mekânların aydınlatma tasarımında analiz aracı ve de öngörülen tasarımın sınırlarını keşfetme aracı olarak işliyor. Mimari tasarım konseptlerinin gelişiminde gün ışığı her zaman önemli bir ilham kaynağı olmuştur. Çünkü bir mekâna özellik ve önem katar. Ya da tam aksi... Yapının özellikleri ve kullanılan malzeme mimariye, aydınlatma tasarımı çözümlerinin geliştirilmesinde önemli katkıda bulunur. Örneğin: Mimar binayı ufuğa göre belli bir rölasyonda inşa eder çünkü; bu konumda binanın ışık kalitesi konusunda bir vizyonu vardır ve buna göre açık veya kapalı bir yapıma karar verir.

Işık tamamen bina içinde gerçekleştirilecek faaliyetlerle ilişkilidir ve böylece yapı içindeki konumlandırmaları ve özellikleri etkiler. Yapı türü, malzeme seçimi ve renkler burada ihtiyaç duyulan ortama bağlıdır.

Söz konusu tasarım süreci için çizim, modern teknolojinin sunduğu diğer araçlara ek olarak temel yardımcı araçtır. Fish ve Scrivener (1990) hazırladıkları makalelerinde, tasarımcının tasarım sürecinin erken dönemlerinde birçok görsel seçenekten faydalanmak istediğini çünkü; yazılımın, konsept fikirlerini gerçeğe uygun olarak sunamadığını, bu nedenle ayrıntı gerektiren kararların çok erken alındığını, bunun da yaratıcılık ruhunu engellediğini belirtirler.

Buradan yola çıkarak “Çizimin görünen eylemine götüren, görünmeyen metal süreçlerin araştırılması” yönünde bir istek doğar (Fish ve Scrivener, 1990). Tasarımla ilgili farklı branşlarda yapılan bir araştırma, giderek daha fazla tasarımcının çizime yöneldiğini ve çalışmalarında çizimin değeri ve rolünü yeniden keşfettiklerini gösteriyor.

Peki, aydınlatma tasarımcısı için çizim ne kadar uygun bir yardımcı araç?

Mimari aydınlatmada çizim

Mimari aydınlatma tasarımında; anlamak, grafiklerle gösterim ve aydınlatma tasarım konseptinin uyarlaması ön planda. Grafik olarak gösterme ve özellikle çizim, aydınlatılmış bir ortamı anlamak ve uygulamasını görmek içindir. Tasarım sürecinde sadece görsel düşünceyi ve görsel iletişimi desteklemez, aynı zamanda konsept halindeki (planlama) ve algılanan (yapılandırılmış gerçeklik) mekân arasındaki iletişimi ortaya koyar (Nijhuis, 2009). Çizim, konsept ile gerçek arasındaki iletişimi destekler. Tasarımcı, mimarinin aydınlatması için belli bir ışık efekti düşünür ve bu sonradan uygulanır. Çizilen aydınlatılmış alana bakarak tasarımcıya yeni fikirler gelir.

Planlara, konsept fikrine ve gerçek duruma sürekli baktığında çizim, yeni bilgiye varmak ve bunları analiz etmek için aracılık eder.

Tarih açısından bakıldığında, çizim İtalyan Rönesansı’ndan itibaren mimaride tasarım süreci için önemli bir araç, geometrik bir enstrüman olmuştur. Bu tasarım çizimlerinde yer alan ışık için henüz söylenemez. Başlangıçta çizilen ışık, gölgeyi tamamlayıcı olarak gösterilir. Bakış açılarını sergilemek için yaratılan bir mekanizmaya rağmen Alberti (1404 -1472), örneğin gölge projeksiyonları ile optiğin prensipleri arasında herhangi bir ilişki ortaya koymadı. Da Vinci (1452-1519) ve Dürer (1471-1528) gölgeleri yansıtmak için bir metod keşfettiler. Ancak onlar; güneşle oluşan gölgeler ve noktasal ışık kaynakları ile oluşan gölgeler arasında fark gözetmediler. Güneşle ortaya çıkan gölge projeksiyonunu yapan Desargues (1591-1661) oldu. Modern çağlarda ışık, bilimsel gelişmeler (foton olarak ışık), en son teknolojiler (cam, çelik) ve modern düşüncelerin ışığı anlama gayreti ile hem sanatta hem de mimaride kilit konu haline geldi. Aynı zaman içinde mimar, tüm yapı süreci üzerindeki kontrolü kaybetti ve çizim, yapıya dahil olan herkese planlama ile ilgili ipuçlarını göstermek için önemli bir rol üstlendi. Son yüzyıl içinde yaşanan değişiklikler, uygulanan tasarımın kalitesini büyük ölçüde etkiledi. Tasarım sürecine digital medya hakim. Aydınlatma tasarımı alanında yeni teknoloji ve kurallar, tasarımsal problemlerin çözümünde alternatif düşünme şekli istiyor. Bu da mimaride, mekânın algılanmasına dikkat edileceğine ışık miktarının kontrolü üzerinde zaman geçirilmesine neden oluyor.

Aydınlatma tasarımcıları için çizimler önemli araçlardır. Sadece görsel iletişimi kurmaz aynı zamanda mekânın anlaşılır !ekilde gösterilmesini sağlarlar. Burada ağırlık, çoğunlukla sunum amaçlı yapılan çizimlerdedir. Bu tarz çizimler fikirleri aktarmak için kullanılan araçlardır. Teknik tasarım unsurlarının çalışılmasına veya planlanan görsel etkiyi öne çıkarmaya yararlar.

Liljefors, (1999) ışığı anlamak için algıya dayanan bir yaklaşım çerçevesinde aydınlatma durumlarının iki kademede değerlendirilmesini önerdi:

Bir ortamın tamamının görsel olarak nasıl deneyimlendiği ile ilgili mekânın yansıttığı etki: Mekân (yer, atmosfer, görülebilirlik), biçim, yüzey, doku, renk ve ışık...

Mekânda mevcut olan ışık ile ilgili görsel etkiler: aydınlık, aydınlığın mekânda dağılımı, gölgeler, yansımalar, kamaşma, ışık renkleri ve renkli yüzeyler...

Aydınlatma tasarımcısının elinde işini çok rahatlatan sayısız digital medyanın olması nedeniyle, çizim konusunda konuşmak çağ dışı görülebilir. Bir aydınlatma tasarımı yazılımı ile tasarımcının gerçekçi bir model geliştirmesinin mümkün olduğu, model içinde tüm odanın yapısının görülebileceği veya bir mekân içindeki ışığın belli veriler girildikten sonra hesaplanabilir olduğu savunması da getirilebilir. Yine de aydınlatma tasarımında konunun sadece hassas veri veya yanıltabilecek 3 boyutlu çizimlerden oluşmadığını, ışık ve mekânı inovatif bir şekilde değerlendiren orijinal fikirler olduğunu göz ardı etmemeliyiz. Yazılım kullanımı bu potansiyeli kısıtlayabilir ve tasarımcının ışığı tasarlarken konsept kapasitesini geliştirmesine engel olabilir.

Tasarım süreci ve çizimin rolü

Çizime, mimaride aydınlatma tasarımının önemli bir yardımcı aracı olarak bakıldığında, şu soru akla geliyor: Tasarım süreci için hangi avantajı var? Yirminci yüzyılın bazı mimarları için ışığın çok önemli bir rolü vardı: Jørn Utzon, Sverre Fehn, Steven Holl, Campo Baeza ve Peter Zumthor... Bu mimarlar bazı vaka araştırmaları yaptılar. Araştırmalar, çizim ve mimari aydınlatmaya yönelik beş ön şarta dayandı:

Çizimin yapısı, çizimin kendi, çizimin amacı, öngörülen ışık efekti ile gerçekleştirilen yapı projesindeki ışığın karşılaştırılması. Lawson’a (1980) göre tasarım süreci eğer; analiz, sentez ve değerlendirme şeklinde “yineleyen bir akış” ve farklı bilgi parçalarını “gelişimden çözüme kadar ve problemin yeniden tanımlanmasını” yapan bir “düşünce yolu” olarak görülebilirse bu araştırmanın hedefi, çizimin fonksiyonunu mimaride aydınlatma süreçlerinin her bir fazında incelemek olacaktı.

Analiz

Lawson’a (1980) göre analiz aşaması “problemin düzenlenmesi ve yapılandırılması”. Daha ayrıntılı bir inceleme, bu aşamada yapılan bir çizimin iki açıdan önem taşıdığını gösteriyor: Analiz etme ve tasarım incelemesi. Mimar, belli bir probleme harici veya dahili kısıtlamalara odaklanarak tepki gösteriyor. Tabii ki her şey kendi kişisel tasarım fikri ile uyumlu olacak şekilde.

Mimar Sverre Fehn, Norveç Glasiyer Müzesi için yaptığı “Güneş ve Taş” (Resim 1) adlı çizimi sayesinde müzenin çevresi ile (harici kısıtlama) olan ilişkisini araştırdı. Verilen problemi en ilkel durumuna indirgeyerek sınırladı. Bunun için düz çizgi ve biçimlerden oluşan ışık yoğun bir küplü soyut bir çizim yaptı. Küpü, dağdan aşağı yuvarlanan ve sonra duran bir taş gibi dünyaya oturttu. Daha önce de belirtildiği gibi ışık, mekândan alınan etkiler, renk ve ışığı dikkate alan kapsamlı bilgiler ile bir görsel etki oluşturuyor. Duruma göre neyin önemli olduğunu göstermek için birkaç katman ile çalışmak mümkün. Fehn, mimarideki ışığa tepki gösteren mekân, bilim ve malzemeler ile çalışıyor. Eskiz üzerinde ışık, doğa ile karşılaşarak kendisini ifade ediyor. Mimar, güneşte duran bir küp (bir binanın en düz biçimi) çizdi. Işığın, kübün en dış yüzeyi üzerindeki etkisi dünyaya yansıttığı yoğun gölge ile sınırlı. Buna karşılık Jørn Utzon konseptini çizimlerin yardımı ile analiz aşamasında geliştiriyor. Çizimlerinde mekânda yaşanan görsel etkilere ağırlık veriyor.

Bir sahne yaratıyor ve buna, o mekânda yapılacak işlere uygun ışığı ekliyor. Bagsvaerd Kilisesi’ne (Resim 2) yaptığı çizim, kilise için tasarladığı ışık konseptini gösteriyor. Merkez perspektifteki çizimi için pastel renkler kullanmış. Çizimde bulutlar doğal bir tavan oluşturuyor ve ışık altar önündeki inananların üzerine yansıyor. Bu konsept eskiz projenin geliştirilmesine ve kilisenin içinde olması planlanan atmosferin gerçekleştirilmesine hizmet ediyor. Steven Holl’ün St. Ignatius Şapeli için yaptığı tasarım da benzer şekilde. Çizimi değerlendirildiğinde şu konsept ortaya çıkıyor: “Taş bir kutu (Resim 3) içinde ışık ile doldurulmuş farklı şişeler. Bunlar bir ayinin farklı evrelerini simgeliyor. Steven Holl, projeyi geliştirmek için bu sulu boya resmini yapmış. Resimde şapelin binası, ışık çözümleri, kullanılacak malzeme ve uygun renkler tanımlanmış.

Sentez

Lawson’a (1980) göre “sentez işlemi, tasarım sürecini ilerletme ve probleme bir çözüm getirme denemesi ile” oluşuyor. Araştırma, mimarların çizimlerini bu evrede yaparak fikirlerini mimariye dönüştürdüklerini gösteriyor.

Aydınlatma konseptleri hazırlarken farklı türde çizimler inceleniyor ve analiz ediliyor. Çizimlerle çizim konseptinin temeli, farklı ışık efektleri, ışık durumlarının zaman içindeki görüntüsü, belli ışık etkilerini ve ortamlarını yaratmak üzere tasarlanan ışık dağılımı, mimari, yapı türü ve malzemeleri ile bir efektin görsel etkisi gösterilebiliyor. Vals’daki bir termal banyo için Zumthor, tasarım sürecine yukarıda açılandığı şekilde çizimleri dahil etti. Zumthor’un çalışmalarında ışık kalitesi, konseptin geliştirilmesi ile birçok katmanda ortaya çıkıyor. Zumthor taslağı sabit ve boş strüktürlerin soyut kompozisyonları olarak görüyor. Açıklık ve yoğunluk. Yapı malzemeleri, yüzeyler, dokular konsepte entegre oluyor ve konsepti güçlendiriyor. Renkler ilk evrelerde istenilen etkiyi destekliyor. Bir dizi kesit çizimi gelecekte bina içindeki akışları ve ışığın bunları nasıl desteklediğini ve mimariyi nasıl etkilediğini gösteriyor. Zumthor için bir tasarım sürecinin çizimlerle geliştirilmesi rasyonel ve sensörik unsurların karşılıklı bir oyunu, yani sürekli dönüşüme uğrayan bir sentez. Farklı ölçülerde farklı çizimleri, planları ve kesit çizimlerini, mekânın etkisini veya asıl ışık konseptini (Resim 5) kullanıyor. Tüm projelerde aynı teknikten yararlanıyor: Pastel renkli kalemler ve kurşun kalemler. Mimar her bir proje için bir renk kodu geliştirerek soyut kompozisyonlarını aktarmaya ve öngörülen malzemeler hakkında bilgi vermeye çalışıyor.

Bir diğer örnek ise İspanyol Mimar Capo Baeza’nın Alicante’deki üniversitenin merkez kütüphanesinin çizimi. Burada da elle yapılan çizimler ile okuma salonundaki (Resim 6) ışık dağılımı seçenekleri incelendi. Baeza çiziminde çerçeve tekniğini kullandı. Okuma salonu bağımsız olarak gösteriliyor.

Bunu yaparken geometrik bir sitem ekleniyor ve aynı ölçekte farklı versiyonlar yaratılıyor. Kesit çizimlerinden çıkan çözümler mekân biçimlerinin gelişim sürecini ortaya koyuyor. Çizimlerde ilk göze çarpan unsur, gün ışığı aralıklarının pozisyonu. Böylece okuma masalarının eşit oranda aydınlanması sağlanıyor.

Değerlendirme

Lawson’a (1980) tekrar geri dönecek olursa, değerlendirme süreci “analiz aşamasında konulan hedeflere karşı getirilen çözüm önerilerinin kritik değerlendirmesini” içeriyor. Deneyimler, çizimlerin tasarım taslaklarını kontrol etmek veya başkalarına göstermek için kullanıldığını gösteriyor.

Örneğin ekibe veya yapı sahibine. Gerçekleştirilecek projenin neye benzeyeceğini aktarmak için kullanılıyor. Steven Holl planlama yaparken tasarım aşamasında başlıca, bir kişinin projeyi nasıl deneyimlediğine odaklanıyor ve bu aşamada taslak planın yapısı ile pek fazla ilgilenmiyor. Holl, iç mekânı dış kaplamasından (Resim 7)önce veya aynı anda incelemek için çizimler kullanıyor. Biçim, mekân ve ışığın birbirine uyumu ile bir mekânı eşsiz hale getirmeye yönelik çalışıyor. Bu amaçla iki noktalı perspektifler çiziyor. İzleyici, mekânı resmin ortasındaymışcasına deneyimliyor. Çizimi izleyicinin gözünden algılıyor. Sulu boya renkleri soyut ortamların gösterimi için çok uygun çünkü; tasarımcıyı geçici tasarım aşamasında belli metrik kararlar almaya zorlamadan görsel etkiyi sağlayacak tüm parametrelere olanak veriyor. Buna karşılık Baeza, Casa Garcia

Marcos’un tasarımında çok daha az görseli olan bir teknik kullandı. Burada kurşun kalem ve renkli kalemlerle kabaca çizimler yaptı. Yerleşim planları ve kesit çizimleri kombine edilerek ışığın kalitesinin planlanan çözümde değer kazanması sağlandı. Çizimler öncelikle giriş alanındaki ışık dağılımını analiz etmeye (Resim 8) yaradı. Bir başka vaka araştırmasında, Caja, Geral de Ahorros Bankası’nın tasarımında, iç mekânın görsel etkisini ortaya çıkarmak için bir çizimden yararlandı. Çizim öncelikle sunum (Resim 9) amaçlı hizmet etti. Bu amaçla iki nokta perspektifli çizimler çok uygun çünkü; izleyici gerçekte neler yaşayacağını mekânın içinden görebiliyor. Diğer çizim teknikleri ile karşılaştırıldığında, açıklayıcı çizimler son derece güçlü bir ifadeye sahip. Mekândaki ışığın kalitesi ile ilgili olarak, renk dışında, görsel etkiyi oluşturan tüm parametreler çizimde gösterilen bilgiyi dikkate alıyor. Yine de çizim, gerçeğin abartılmış bir hali. Bu nedenle, asıl hedef nihai görüntünün son halinin bir kopyasını sunmak yerine bir sonuç vizyonu oluşturmak ve hatta müşteriyi ikna ederek kazanmak.

Sonuç

Çizimlerin yerine getirdiği araştırmayı desteklemek, analiz ve sunumdan oluşan üç görev, çizimin, tasarım sürecinin her ne kadar az kullanılsa da önemli bir unsuru olduğunu kanıtlıyor. Günümüz dünyasında mimaride aydınlatma tasarımcısının mesleğine digital medyalar hakim. Bir aydınlatma projesinin erken evrelerinde çizime ağırlık verilmesi mekâna ve ışığa ifade kazandıracak, izleyicinin deneyimlediği görsel etkiyi işleyen tüm unsurları gözeten fikirlerin geliştirilmesine olumlu katkı sağlayacaktır. Burada zorluk elle yapılan çizimleri ve digital görüntüleri birbiri ile ilişkilendirmededir. Her aracın kendine özgü güçlü ve zayıf tarafları vardır. Deneyimler, görsel düşünmeyi gerektiren tasarım süreçlerinin her bir aşaması için elle yapılan çizimlerin önemli olduğunu göstermektedir. Aydınlatma planlaması yazılımı analiz ve değerlendirmeyi kolaylaştırmak için kullanılabilir çünkü; bunlar aydınlatma tasarımcısını belli veriler ile desteklemektedir. Sonuç olarak, elle yapılan çizimler ile digital medya çizimleri arasındaki bağlantıyı sağlayacak en yeni teknolojik gelişmelerin de sürdürülmesi gerekir. Örneğin; grafik tabletleri (veya digital tabletler, digitizer, pen tablets olarak da bilinenler)... Bu tür araçlar ile elle yapılan çizimler yepyeni boyut kazanıyor.

Dergide s. 30.