Aydınlatma tasarımcısının önemi

Metin: Joachim Ritter

Aydınlatma tasarımcısı, ışık sektörünün ümit taşıyıcısı. Sağlıklı ve kalıcı bir gelişim; bilinçli olarak tasarlanmı" ışık için eğitimli, nitelikli uzmana ihtiyaç duyar. Ancak gerçekler farklı. Herkes aydınlatma tasarımı hakkında konuşsa da, iyi ışığın piyasada yer bulması ve olması gerektiğine dair kanaat sadece yüzeysel. Bu olgu tamamen pazarlamanın bir eseri. Aydınlatma tasarımı ifadesi ışık planlaması ifadesine göre çok daha şık duruyor. Yine de gelecek, gelişim potansiyeli gösteriyor. Daha iyi ışık için gerekli gelişimin henüz başındayız...

Işık tasarımından sıklıkla bahsedildiği için artık sadece aydınlatma tasarımı, pazarda yer bulacak şekilde planlama yapıldığı anlamına gelmez. Prof. Dr. Heinrich Kramer’in tahminlerine göre 15 yıl önce aydınlatma tasarımı, pazardaki projelerin sadece yüzde üçünü teşkil ediyordu.

Bugün aydınlatma tasarımcıları bu oranını yüzde beş ile sekiz, belki yüzde on olarak tahmin ediyor. Geri kalan %90’ına ne oldu? Bu kısmı kim planlıyor? Ulaştığımız yüzde on ile gerçekten mutlu mu olmalıyız? Işık sektöründeki tartışma hacmine bakılırsa bu oran karşılaştırmaya dahi giremez. İletişimde her şey “tasarlanmış”. Ancak neredeyse kimse tasarımın planlamada ne kadar olduğunu bilmiyor. Işık planlaması ve aydınlatma tasarımı arasındaki farkı bugün kim biliyor? İyi bir aydınlatma tasarımı parametresini kim biliyor? IALD’nin (International Association of Lighting Designers) daha bir kısa süre önce uluslararası bir anket ile aydınlatma tasarımcısının ne olduğunu, hangi bilgilere sahip olması gerektiğini ve hangi işlerin kendisinden beklenmekte olduğunu sorması bile bunun bir işareti değil mi? Dernek neredeyse 43 yıldır pazarda. Artık kendi anlayışı ile vizyon ve misyon beyanını gözden geçirme zamanı gelmedi mi?

Hala daha aydınlatma tasarımcısı olmak için kartvizit üzerine bir not ekleniyor. Daha çelişkili olan ise aydınlatma tasarımcısının ışık sanatçısına yükseltilmesi. Bununla birlikte iyi bir ışığın lüks bir ürün olduğu, sahipseniz ve herkes beğenmiş ise “çok iyi” olan ancak geniş kitlelerin görüşüne göre aslında tamamen vazgeçilesi birşeymiş etkisi bırakıyor. İtiraz edilmesi gereken büyük bir yanılgı. İyi ışığın toplum ekonomisinde önemi büyük. İyi ışığın sağlık politikası açısından da önemi var. İnsanlar için iyi ışık, iyi yemek kadar önemli.

Problem, bunu toplumumuzda çoğunun bilmemesi. Hala daha iyi ışığın değeri takdir edilmiyor. Sektörün de bunda katkısı var.

Light+Building 2012’nin ana konusu ve pazarı teşvik eden öge, enerji verimliliği. Kim ışık tasarımı ve insanlar üzerindeki etkisine gerçekten ilgi duyuyor? Ne ekonomi bakanı ne de fuar organizatörleri bu konulara ciddi ilgi gösterdiler. Tüm bu sorumlular, tasarımda kalıcılık konusunu acaba biliyorlar mı? Parlak broşürlerde sadece güzel projeler pazarlanıyor. Neden aydınlatma tasarımı projelerinin yüzde onu yayınların yüzde 90’ında yer alıyor? Kendi kendimizi yanıltmıyor muyuz ve tüm bunların doğru olduğuna inandırmıyor muyuz? Acaba aydınlatma tasarımcısının sektör için önemini fazla mı yükselttik? Light+Building 2012 fuarına 190.000 ziyaretçi katıldı. Bunların içinden kimler aydınlatma tasarımcısıydı? Yüzde onluk bir kısım olduğunu varsaysak, 19.000 ziyaretçi anlamına gelir. Aydınlatma tasarımcıları ortalama 3 gün fuarı ziyaret etmiş olsa bu hala daha 6.300 aydınlatma tasarımcısı anlamına gelir. Tüm tahminlere göre dünya çapında bu kadar aydınlatma tasarımcısı yok. Düzgün yapılmış değerlendirmelere göre 3.000 eğitilmiş ve deneyimli aydınlatma tasarımcısı bulunuyor. Sektörün algısında ise her şey ışıkla tasarlanıyor. Bunun adı muhteşem pazarlama! Aydınlatma tasarımcıları loncası ne kadar faal olursa, pazardaki algı o kadar büyük oluyor. İşte bu nedenle ABD’de IALD veya PLDA gibi gruplar, aydınlatma tasarımcılarının toplam pazarda payı yüzde ona yaklaşmamış olmasına rağmen son yıllarda başarılı oldular.

Prensip olarak demek ki bu bir başarı ancak tüm bu faaliyetler, pazarı kalıcı ve derinlemesine değiştirmedi. Bu nedenle aydınlatma tasarımı loncasının gerçeği gözden kaçırmaması gerekiyor. Mesleğe pazar, sektör ve toplum tarafından fazla değer veriliyor. Bu, aydınlatma tasarımı için yanlış yol veya yanlış çıkış noktası anlamına gelmiyor. Sadece aydınlatma tasarımcılarının insana yönelik çalışmalar açısından anlamlı olacak kaliteyi henüz pazara getiremediklerini gösteriyor.

Buradaki soru bu seviyenin, kalıcı ve temeli olan bir yapıda pazara girişini sağlamak için nasıl yükseltilebileceği. Talepler ve gerçekler henüz birbirinden çok uzak. Henüz mimaride temelde herhangi bir şey değiştirilmedi. Henüz aydınlatma tasarımı topluluğunun önemi ve etkisi düşük. Bunun en iyi kanıtı akkor lambanın yasaklanmasında gösterilen çaresizlik. Yasaklamanın nedeni “tasarruflu lamba”nın hazır olmasından çok pazarın tekrar yapılandırılması isteği idi. Her yere uyan lambanın sözcülerinin, ki bunlar bilim adamları tarafından destekleniyordu, hiç bir argümanı kötü veya iyi değildi. Bugüne kadar sadece iyi fikirler üretenler olarak görülen aydınlatma tasarımcılarının konumu ve kabul etmeleri kötüydü. Artık LED’lerle yapılan tartışmalar çerçevesinde bunun herhangi bir rolü yok. LED’lerin sunduğu tasarım olanakları tüm aydınlatma tasarımcılarının gözünü neredeyse kör ediyor ve akkor lambanın kalite olarak bize neler verdiğini unutturuyor. Birden, “sanki ışınlanmış” gibi ve hafızalardan silinerek, Will Smith ve Tommy Lee Jones’un “Men in Black” sinema filminde olduğu gibi... Aydınlatma tasarımcıları neler elde etti? Elde edilenler her halde pazarı temel olarak değiştirecek kadar değildi. Ciddi kabul edilecek bir siyasi oy getirecek şekilde de değildi. Ve sadece bu da değil. Şu sıralar uluslararası bir dağılma süreci başladı. Uluslararası boyutta koordine edici bir güç oluşmadığı için ve internet ve yeni medya ortamlarına rağmen uluslararası iletişim ve koordinasyon çalışmadığı için, ulusal çapta aydınlatma tasarımcıları grupları oluşuyor. Laf arasında ve hiçbir sorumluluk taşımaksızın bir derneğin adını temsil eden gönüllü “temsilcilerin” veya “elçilerin” adını vermek yetmiyor.

Mesleğin siyasi içeriği üç veya dört harf ile geliştirilmiyor ve aktarılmıyor, aksine profesyonel yapılar, koordinasyon ve stratejik düşünme ve pazardaki diğer oyuncular ile sonuç odaklı işbirliği ve koordinasyon ile sağlanıyor. Bu oyuncular mimarlar, özel ve kamusal yapı sahipleri, bilim adamları, eğitmenler, siyasetçiler ve her şeyden önce sanayinin kendisi. Şu sıralar neredeyse hiç bir alan yeterli ölçüde gelişmiş ve koordineli değil. İçerde de iletişim çalışmıyor. Aydınlatma tasarımcıları ve aydınlatma teknisyenleri dahi aynı çizgide değiller. IALD ve PLDA bile 18 yıl içinde birbiri ile başarılı bir şekilde iletişim kurmayı beceremedi. Ortak ve verimli bir şekilde hareket etmekten dahi zaten hiç bahsedilemez. Tekrar tekrar deniyorlar, ki bu da takdir edilir. Artık Asya da kendi uluslararası derneğine sahip. Asian Association of Lighting Designers, ALDA’nın 2011 yılında kurulması, aydınlatma tasarımcılarını küresel boyutta koordine etmenin zorluğununun kanıtı. Ne IALD’nin finans gücü ne de PLDA’nın pazarlaması küresel anlamda bir liderlik rolü üstlenmeye yetmedi. Güvensiz pazarlar olmaya devam ediyor. Dernekler çok fazla kendileri ve konumları ile meşgul. Derneklerin uluslararası ve siyasi açıdan üstleneceği yüksek sorumluluğu görmek mümkün.

Aynı zamanda ışık toplumunun da bilgisini artırması gerekiyor. Zaten teknik alanda edinilen bilgiler geçmişte birçok planlamacıyı fazlasıyla meşgul etti ve sektörün

IALD’nin vizyonu “Aydınlatma tasarımında liderlik ve mükemmeliyet ile çok daha iyi bir dünya yaratmak; İnsan yaşamında ışığın gücünü evrensel kabullenme ve takdir ile çoğaltmak”

IALD’nin misyonu “Aydınlatma tasarımında uygulamalar yapan üyelerinin görülebilir başarısını teşvik ederek IALD’nin dünya çapındaki üyeliğine hizmet etmek.”

Mimariye hayat katıyoruz.

Dünya’yı değiştiriyoruz.

Biz IALD’yiz.

Dönüşmek için ışığın gücüne ihtiyaç olduğuna inanıyoruz.

GÖRÜŞ Aydınlatma tasarımı mesleğinin değeri planlama bölümleri ile daha sıkı bir işbirliği oluşamadı. Üreticilerin tahminine göre söz konusu aydınlatma tasarımcılarının %75’i, yaratıcı çözümleri uygulamaya almak için daha yoğun teknik bilgilendirmeye ihtiyaç duyacak. Tüm faaliyetlerde, eğer bir lisanslama yapısı uygulanmaz ve aydınlatma tasarımcısının bilgisini geliştirdiğine dair kanıtlar getirilmezse aydınlatma tasarımcısının değerlendirilmesinde temelde herhangi bir değişiklik olmayacaktır.

IALD şu sıralar “credentialing”

(kimliklendirme) konusunu tartışıyor. Ancak pazar, konuyu enine boyuna değerlendirmediği ve uygulamaya almadığı sürece aydınlatma tasarımcıları yüzde beş ile on arasında bir payda kalacaklar.

Işık ve aydınlatma tasarımcısına daha fazla değer katılması gerekiyor. Ancak bunun için planlamacıların çalışması ve talep etmesi gerekiyor. Araştırma ve bilimsel kanıtların getirilmesi ve topluma aktarılması gerekiyor. Uzman planlamacılardan beklenenlerin hızla tanımlanması, kanıtlanması ve denetlenmesi gerekiyor.

Pazarda aktif olma izni alabilmek için aydınlatma tasarımcılarına lisans ve yetki verilmeli. Aydınlatma tasarımı, planlamanın hilesi veya yan ürünü olarak görülmemeli, bilimsel temeli olan ciddiye alınması gereken bir disiplin olarak kendisini satabilmelidir. Işık kalitesi tanımlanabilir ve açıklanabilir.

Aydınlatma tasarımı kalitesi öğrenilebilir. Sorgulanamayacak biçimsel tasarım temeli ve kurallarına dayanır. Aydınlatma tasarımcısı kalitesi tanrının bir armağanı değildir, ciddiye alınması gereken bir ihtisas disiplinidir. Sektörün uzman planlamacılarının da “evet, ama” şeklinde ifadeler kullanmadan tanıması gerekir. Aslında niyet var. Aydınlatma tasarımı branşı modern ve profesyonel yapıların toplamı olarak sunulmalıdır. Sadece birkaç üreticinin normlara uyması yeterli değildir. Tüm alanlarda bağımsız bir değerlendirme ve kendi kendini kontrol etme olarak pazardaki katılımcıların değerlendirilmesine ihtiyacımız var. Bunun için araştırmadan başlamak, profesyonel temel eğitim ve ileri eğitimlerle devam etmek ve mesleğin temsili ve yasama safhasında lobby çalışmaları ile sona erdirmek gerekiyor. Işık sektörü mesleğin yer edinmesi için profesyonel yapılar geliştirmedikçe, aydınlatma tasarımı sübjektif değerlendirmelerin konusu olarak kalacak ve enerji verimliliği ve tekniğe göre her zaman bir alt rol üstlenecektir.

Tüm sektörün desteklenmesi için sektör içinde liderlik yapacaklara ve yatay (mimari ve toplum içinde çıkar grupları) olduğu kadar dikey seviyede (küresel pazarlara geçişli ülkeler) koordinasyona ihtiyaç var. Sektörün, öncülerin bugüne kadar elde etmiş olduklarını kabul etmesi ve başka nesillere aktarılmasını güven altına alması gerekir. Halen liderlik üstlenmiş olan planlamacıları gelişmelere dahil etmeli, sektörde çalışan gençleri eğitmeli ve şekilendirmelidir. Yeni nesillerden daha fazlasını istemeli ancak bunun yanı sıra gereken bilgiye sahip olan yeni aydınlatma tasarımcıları için pazarları da hazırlamalıdır.

Nitelikli mezuniyet derecelerine sahip iyi eğitilmiş planlamacıların da çalışmaları ve çalışmalarının kabul edilmesi için bir perspektife ihtiyaçları var. Bu perspektif ile ileri eğitimleri ve alanlarında uzmanlaşmaları sağlanmalı. Bu kişiler değerlendirilirken, bunların bulundukları seviye kendi kendilerini çekinmeden aydınlatma tasarımcıları olarak sınıflandıran planlamacılar ile aynı olmamalı.

Eğitim tedbirlerinin de sınıflandırılması ve çalışmalarının değerlendirilmesi gerekir.

Yüksekokulların da gelecekte kendi içeriği hakkında karar verebilmesi ve bağımsız tanımlar yapabilmesi gerek. Ancak bir pazar içindeki değerlendirme ve sınıflandırma sadece ve sadece bağımsız bir kuruluş tarafından yapılmalı. Ancak bu şekilde okullar, ileri eğitim ortamında nasıl bir konumda olabileceklerini görebilirler.

Işık konusu kontrolsüz gelişmeye bırakılmayacak kadar önemli. Işık sektörü artık uluslararası boyutta ikinci bir enerji tasarruflu lamba fiyaskosunu kaldıramaz. Aydınlatma tasarımcılarının artık karar vermeleri gerekiyor. İşleri akışına mı bırakacaklar yoksa profesyonel ve stratejik ileri görüş ile sorumluluk mu alacaklar. Hem enerji hem de insani boyutu ve sonuç olarak ışığın ekonomik önemi o kadar büyük ki, buna karşı koordinesiz devam etmemiz imkansız. Bu nedenle, pazarın tüm gücünü birleştirmesi (örneğin, ulusal temsilciliği olan aydınlatma tasarımcıları için küresel bir organizasyon gibi) ve finansal kaynakları efektif ve hedefli tedbirlere dayandırması gerek. Sadece bu şekilde ışık sektörü küresel ekonomi dünyasında kabul görmüş bir lokomotif endüstrisi haline gelecektir.

Acaba birileri bir ara biraz duraklayıp etrafına bakınıp neler olup bittiğini hiç sorguluyor mu? Eğer böyle bir şeyi yapan var ise, ışık sektöründe ciddi değişikliklerin olduğunu görecektir. Kendimize yönelik olsak da bu gerçeklerden etkileneceğiz. Ben, ABD’nin yaşam ve çalışma açısından en problemli yerlerinden biri olarak kabul edilen Kaliforniya Eyaletinde yaşıyorum. Bir zamanlar çok büyük bir güç ve ulusal ekonomimizin itici gücüydük. Artık değiliz! Giderek daha fazla çalkantılarla karşı karşıyayız ve herkes bir cevap arayışı içinde. Liderlik, vizyon ve kontrol, kısacası yönetim eksikliği var. Diğer sektörlerdeki birçok firma gibi ışık sanayisindeki üreticilerin nasıl bazı şüpheli uygulamalara başvurduğunu gördük. Sektörde var olma savaşı söz konusu. Çoğu kişinin sorduğu soru şu: “İşler daha iyi olacak mı? ve “Ne yapmalıyız?”.

Acaba birileri bir ara biraz duraklayıp etrafına bakınıp neler olup bittiğini hiç sorguluyor mu? Eğer böyle bir şeyi yapan var ise, ışık sektöründe ciddi değişikliklerin olduğunu görecektir. Kendimize yönelik olsak da bu gerçeklerden etkileneceğiz. Ben, ABD’nin yaşam ve çalışma açısından en problemli yerlerinden biri olarak kabul edilen Kaliforniya Eyaletinde yaşıyorum. Bir zamanlar çok büyük bir güç ve ulusal ekonomimizin itici gücüydük. Artık değiliz! Giderek daha fazla çalkantılarla karşı karşıyayız ve herkes bir cevap arayışı içinde. Liderlik, vizyon ve kontrol, kısacası yönetim eksikliği var. Diğer sektörlerdeki birçok firma gibi ışık sanayisindeki üreticilerin nasıl bazı şüpheli uygulamalara başvurduğunu gördük. Sektörde var olma savaşı söz konusu. Çoğu kişinin sorduğu soru şu: “İşler daha iyi olacak mı? ve “Ne yapmalıyız?”.

Giderek uygulamaya alınan ve artık geleceğin yönünü gösteren bir dizi gelişmeler var. Bu beni çok ürkütüyor, çünkü böylece son yirmi yılın gelişmeleri tamamen geriye atılıyor. Eli kolu bağlı olarak izleme zamanı bitti, artık hareket etmek gerekiyor.

Aslında ışık dernekleri, eylem ihtiyacını ele almalı ve tüm bu rahatsızlık veren gelişmelere karşı çıkarak herşeyi tekrar rayına oturtmalılar. Bu makale düşündürücü olmamalı, derin bir uykuda olanları uyandırmalı! Çaba göstermek ve aydınlatma tasarımcılığı mesleğini edinmek isteyenlere ümit vermek istiyorsak gereken değişiklikleri şimdi uygulamaya başlamalıyız. Bugün elimizdeki avantajların gelecek nesiller için de kullanışlı olup olmayacağını kendimize sormalıyız. Bugün yaptığımız, gelecek nesiller için ekonomik avantajlar getirecek mi?

Bu yazıyı yazmadan önce Joachim Ritter’in “Aydınlatma tasarımcılığı mesleğinin değeri” başlıklı makalesini okuma fırsatı bulduğum için şanslıyım. Makale benim için sadece cesaret verici değildi, kendisi ile benzer şekilde düşündüğümüzü de tespit etmiş oldum. Dünyada bu kadar ortak fikir olması ilginç değil mi?

Bu tür değişiklikler ortaya çıktığında ne kadar vizyon eksikliği olduğunu görmek veya kimsenin kendi düşüncesi veya planlama ofisinin düşüncesi ötesine geçememesi beni çok üzüyor. Çoğumuz bu meslekte takdir görmek için çok ama çok çalıştık.

Size, günümüz pazarlarında gözlemleyebileceğimiz bazı konu ve gelişmelerden bahsetmek istiyorum. Bunlar kısaca:

Üretici, toptancı ve yapı şirketleri arasındaki çalışmayan ağ yapıları/ ticaret yolları Aydınlatma tasarımcısının tam bir tanımı olmaması ve “profesyonel aydınlatma tasarımcısının” ne olduğunun bilinmemesi Tüm katılımcılar arasındaki akıl karıştıran satış uygulamaları Doğrudan satış/Online satışın dağıtım üzerinde etkisi Yapı marketleri Pazarın doyması – Ürünler ve Üreticiler Tüketici pazarı/yapı marketi pazarının eğitimi Eksik Kurallar/Belgelendirme/ Lisanslama

Bunlar, üzerine gitmemiz gereken konuların sadece bir kaçı. Çoğu, neredeyse kontrolümüz dışında ve kabul görmüş meslek dernekleri, buna karşılık hiç bir şey yapmamakta ısrarcı. Bazıları göz yummak ve eski bir deyim doğrultusunda hareket etmek istiyor: “Görmedim, duymadım, söylemedim”.

Hatta ben eskiden üye olduğum bir dernekten, anti-trust yasasına karşı gelmemek adına hiç bir şey yapılmayacağını duydum. Benim görüşüm şöyle: “Siz ciddi misiniz?”. Olayın ne olduğunu anlayamıyorlar. Bizler standartların, kuralların belirlenmesini ve profesyonel meslek uygulamalarının neyi getireceğini göstermek istiyoruz. Bir işletmenin nasıl yönetileceğini belirleyemeyeceğimizi anlıyorum ancak gelecek nesiler için kabul edilebilir meslek uygulamalarının ne olacağını tanımlayabiliriz. Acaba eski derneğim ve onun gibi birçok başka veya benzer organizasyon, zor olan veya sebep olan için olumsuz sonuçlar doğuracak herhangi bir şeyden kaçınıyor olabilir mi? Para prensipten daha mı değerli?

Sayın Ritter’in tekrarlanmayı hak eden iki ifadesi hakkında bir yorum yapmak istiyorum. Birincisi, ışık sektörünün başarılı olması için sahip olması gerekenler ile ilgili ve şöyle diyor: “Bir mesleği temsil etmek için gereken sorumluluğu almak ve de stratejik vizyon ile ileri görüşe sahip olmak.”

Kısa bir süre önce eski derneklerimden biri olan Association of Outdoor Lighting Professionals (AOLP)’de benzer bir problemle karşı karşıya kaldım. Dernek olarak bu gerçeklikten dolayı neler çektiğimizi görmek iç karartıcı idi. Bu sonuca, bir üretici üyemiz ile ilgili bir vakadan yola çıkarak geldik. Durum, montaj alanında faaliyet gösteren üyelerimiz için olumsuz sonuçlar doğurabilirdi. Ben vakanın herkesle paylaşılmasından yanaydım.

AOLP ve yönetimi problemi önemsiz olarak değerlendirdi ve herhangi bir şey yapmaktan kaçındı. Maalesef, açık tanımlı bir hedefi olan ancak herhangi bir şey yapma kapasitesi olmayan böylesine bir organizasyonun parçası olamam ve olmak istemiyorum. Bu nedenle on yıldır önemli görevler üstlenmiş olduğum ve üyesi olduğum dernekten istifa ettim. Zannedersem, kısıtlamalar olmaksızın sektörün tamamına çok daha iyi yardımcı olabilirim.

Büyük bir şansızlıktır ki, bir derneğin vizyon eksikliğini görmek için bu tür bir olayla karşılaşmak gerekiyormuş. Faaliyetlerinde gayet agresif de olsa, hiç bir zaman bir üreticiye zarar vermek istemedim. Ben gerçeğin aydınlığa kavuşmasını ve “herkes için ücretsiz hizmet” anlayışını sorgulamak istedim. Şansım vardı ve bu faaliyetleri durdurabildim. Bir internet forumu üzerinden ısrarcı sorularımla montajcıların, olayın farkında olmalarını sağladım. Tehdit olarak algılanmadan önce 130 kişi görüş bildirdi ve sadece 13 gün içinde 4000 kişi internet sitesini ziyaret etti. Evet, forumdaki mesajlar temizlendi ve tahmin edin kimin tarafından? Forum sayfasının ana sponsorlarından biri olan bir üretici tarafından temizlendi. Peki buna ne diyeceksiniz? Burada kontrol edilen dünyamızın bir başka problemi ile karşı karşıyayız – “Para güçtür”.

Mesleğimizin gelişimi açısından olumsuz olduğunu düşündüğüm birkaç problemi tartışmak isterim. Buradan stratejik vizyonun ve ileri görüşün neden eksik olduğu anlaşılacaktır.

Üretici vakası Yılın başında peyzaj aydınlatması için düşük voltaj ürünlerinin tanınmış bir üreticisi, işlerini genişletmek istediğini ve ürünlerini yapı marketleri üzerinden de satacağını duyurdu. Bu adım tamamen parasal nedenlerden dolayı ve başka benzer üreticilerin de pazardan bu şekilde pay almak istemesiyle atıldı. Dikkate almadıkları, bu hareketin bugüne kadar kendi müşterileri için hangi potansiyel sonuçlar doğuracağıydı. Üretici, montaj hizmetine dahil olarak gördüğü maliyetleri tanımlama ve sunmada dikkatsizce davrandı.

Bu davranış çok yanlış ve birçok açıdan kabul edilemezdi. Ancak işler bununla da bitmedi. Üretici kabul edilemez fiyatlar belirledi ve fiyatlar tüketici piyasasına yönelikti. Tüm bu kararları alırken dağıtıcılarına danışmış mıydı? Hayır. Attığı adımın nasıl bir etki yaratacağı konusunu iki kere değerlendirmiş miydi? Yine hayır! Sözde iş ortaklığı boyutundaki ilişkisine rağmen dağıtıcılarının bu veya başka zarar verici kararlarda hiç bir söz hakkı olmadı. Ve işte bu eylem, sektörümüzün temel problemlerinden birini ortaya koyuyor: İletişim eksikliği. Bir üretici her planladığı hareketi herkesle tek tek tartışmalı mı? Büyük bir olasılıkla hayır, ancak eylemi ve kararları başkalarının profesyonel gelişimini etkileyecek ise, o zaman yapmalı. Bunun dışında, eğer söz konusu üretici bu şekilde devam edecek olsa, tüketici, bir profesyonel planlamacının hizmetine ödeyeceği bedel konusunda çok daha farklı beklentiler içine girer. Sadece bu konu dahi, bir montajcının var olmasını anında tehdit altına sokacaktır.

Aynı üretici, üstüne üstlük tüketiciler için bir dizi “Nasıl yapılır” çekimleri hazırlamış, kendi internet sitesine yerleştirmişti. Bu bir problem mi?

GÖRÜŞ 75 Aydınlatma tasarımı mesleğinin değeri

Üretici “hayır” diyor ama ben ve başkaları kesinlikle “evet” diyoruz. Şimdi bu üretici için pazarın nelerden oluştuğuna yakından bir bakalım. Montaj görevlileri/dağıtıcılar ve sayısı giderek artan tüketicilerden oluşuyor. Üreticiye bu konuyu sorduğumda ve tüketicinin eğitiminin hangi etkiyi yaratacağını bilmek istediğimde, videoların yüzde 99 montaj elemanlarına yönelik yapıldığını söyledi. Gerçekten mi? O zaman videolar neden herkesin erişebildiği “Tüketici” sayfalarında?

Neyse ki bu üreticinin ilgisini çekebildim ve bazı şeyler ileri gitmeden önce bazı şeyleri düzelttirebildim. Üretici, internet üzerinden aktarılan bazı olumsuz görüşleri silmeye devam ediyor. “Nasıl yapılır” videolarını montaj elemanları ve dağıtımcıların erişebildiği şifre ile korumalı alana kaydırdı. Baştan beri amacımın sadece sektörün tamamının gelişmesine yönelik olduğunu anlattığım için artık AOLP Derneği ile birlikte çalışmaya da hazırım. Herkes gelecekte sınırları aşmama yönünde gayret gösterirse, tüm bunların olumlu bir etkisi olacaktır. Bunun neden büyük bir problem olduğunu birlikte tartışalım.

Üreticilere, tüketicilerin eğitimi ve bu alanda bir meslek edinmesini sağlamaya izni vermek sektörün çıkarına olacak mı? Bence hayır. Aynı üreticinin ışık sistemleri montajı hakkında ayrıntılı dersler verdiğini bir düşünün. Sizce bir sonraki adımı ne olacak? Diğer üreticiler de bu trende ayak uyduracak ve kısa bir süre içinde planlama çalışması standartları ve uygulamalarının kontrolünü her şekilde zayıflatmış olacağız. Üreticiler müşterilerine şöyle açıklamalarda bulunacak: “Işık sistemini, x- üreticisinin tarzına göre en iyisi şu şekilde monte edebilirsiniz!” Böylesine bir kuralsızlık kısa bir süre sonra tam bir kaos yaratırdı. Bunun ötesinde, acaba üreticiler bu tür çalışmalar yapmak için yeterli eğitim veya yetkinliğe sahip mi? Hiç zannetmiyorum! Tüm bunlar yanlış montaj ve büyük bir olasılıkla maddi hasarlara da neden olacaktır. Bu konuda bir sona gelmek için: Üretici hobi olarak yapı işleri ile uğraşanları bilgilendirmek ve montaj işlemlerinde başarılı olmaları için en iyi bilgiyi vermeye çalıştıklarını söylüyor. Yapılacak işlerin, nitelikli, yani lisanslı planlamacılara ihtiyaç olmadan kolayca yapılabileceğini iddia ediyor. Ürkütücü değil mi? Montaj çalışmalarında “elektrik” var ve elektrik zarar verebilir, yangın çıkabilir ve yanlış eller tarafından uygulandığında öldürebilir. Hiç bir şeyden haberi olmayan tüketicilerin böyle işleri yapmasını gerçekten istiyor muyuz? Aslında daha önce devlet tarafından onaylanmış uzman planlamacıların kötü uygulamalarını gördüm. Bu durumu kontrol altına almak istiyorsak mevcut eğitim ve sertifikasyon programlarını çok daha geliştirmeliyiz.

Faaliyette olan planlamacılar için bugün hangi eğitim ve geliştirme olanakları sunuluyor? İşletme ruhsatları dışında bu grubun büyük bir kısmının ileri eğitimi, üretici ve dağıtım seminerlerinin ötesine geçmiyor, ki bu durum çok çok üzücü. Bazı uzman planlamacılar hiç bir eğitime katılmıyor. Zaman zaman ışık sektörünün sundukları ile kalıyorlar.

Peki ne sunuluyor? Tipik bir seminer sınıf düzeninde, ücretsiz kahve ve halka çörekler eşliğinde iki ile sekiz saat arasında oturmak anlamına geliyor. Seminer sonunda kendilerine bir hediye çanta ve belge veriliyor. Ve tekrarlıyorum: Kendimizi uzman planlamacılar olarak nitelendiriyor isek, sizce bu yeterli mi? Üretici ve toptancıdaki durum nasıl? En çok nerelere satış yapıyorlar? Peyzaj aydınlatması söz konusu olduğunda satışların çoğu yetersiz eğitim almış planlamacılar veya tamirat işleri ile uğraşanlara yapılıyor. Bu kişiler doğrudan raflardan (bir kerede 10 ile 15 lamba) satın alıyorlar. Peyzaj aydınlatma projelerinde düşük voltaj aydınlatması piyasası gelirlerinin %95’i bu şekilde elde ediliyor.

Eğer üretici ve toptancılar bu durumu biliyor iseler, kime odaklanacaklar? Küçük peyzaj yapımcısı bahçıvana mı yoksa profesyonel planlamacıya mı, yani aydınlatma tasarımcısına mı? Tabii ki peyzaj yapımcısı bahçıvana! Eğer durum böyle ise, sizce üreticiler, bir azınlık gruba ve bunların gelişimine yatırım yapmaya değer bulurlar mı? Aslında bulmazlar. Bahsedilen gruba sadece temel bilgilerin ötesine geçmeyen bir eğitim verilir. Bu grubun gelişmeye veya ileri eğitime ihtiyacı olmaz.

Tekrar Joachim Ritter’in yorumuna bakacak olursak, üretici bu durumda eylemi ile sorumluluk veya stratejik düşünme veya ileri görüş gösteriyor mu? Bence, göstermiyor. Yukarıda açıkladığım türde üretici ve birçok başka üretici rastgele hareket ediyor. Çoğu hemen para kazanmak istiyor.

Sektörün dağılması Şimdi Joachim Ritter’in bir başka ifadesine yorum yapmak istiyorum: “Şu sıralar uluslararası dağılma süreci başladı”..., çünkü “iletişim ve koordinasyon yok”. Yerden göğe kadar haklı.

Işık sektörünü ve sektör içinde olması gereken kural ve uygulamaları denetleyecek, uzman planlamacılar arasında profesyonel olarak sınıflandırma sağlayıp düzenli olarak bilgi ve becerileri açısından denetleyecek bir mekanizma ve tedbirlere ihtiyacımız mı var? Bence var. Bir derneğin kendi üyelerini ve temsil ettikleri fikirleri iyi denetleyebilmesi ve yönetmesi gerekir. Toplumumuzun belli bir düzende olması gerekir aksi takdirde sadece kaos olur.

Düzen isteği haklı bir istek. Sadece bu şekilde trendler bolluluğunu kontrol altına alabilir ve anlamlı bir şekilde koordine edebiliriz. Bir denetim mekanizması, makul bir yönetim olmadan dağılma süreci devam edecek, durumu düzeltme konusundaki her çaba zayıflayacaktır. Biraz dürüst olalım. Şimdi bile kendi derneklerimiz içinde birçok zorlukla karşı karşıyayız. Kişisel çatışmalar, para, ortak faydaya karşılık kazanca odaklanma, üye aidatları, finansal katkılar ve üye azlığı bunlardan birkaçı. Dağılma sadece daha da zayıflatır ve buradaki her kayıp her faktörü etkiler. Mesela ben eski derneğimden (AOLP) çıktım. Derneğin çalışmalarına inandığım için derneğin gelişimine birçok emek ve zaman ayırmış olan az sayıdaki kişilerden biriyim. Normalde bir derneğin üyelerinin sadece yüzde onu gerçekten yönetim ve gelişme faaliyetlerine katılır... Diğerleri sadece bakar veya üyeliğin “avantajlarından” faydalanır. Genel ortak fayda odaklı bir organizasyon olan AOLP’de tüm bunlar büyük sonuçlar doğurdu. Sonunda dernek tekrar toparlanmakta bir hayli zorlanıyor. Benim çıkışım da dağılımın bir başka şekliydi. Dağılmaya ne sebep olur? Benim çıkışımın nedeni derneğimin prensiplerini veya amacını açıkça tanımlayamaması oldu. Bazen bunların nedeni, devletin koyduğu sınırlar veya coğrafi mesafeler nedeniyle ortaya çıkabilecek problemlerle sorumsuz idarelerdir. Bazen bir gruplaşma olur ve grup inisiyatif kullanmaz ve sadece tepki gösterir. Nedenleri çoktur. Etkili iletişim ve koordinasyonun sadece ortak gayretle olabileceği açıktır.

Acil görevler Yukarıda bahsetmiş olduğum konuların dışında küresel boyutta da tartışmamız gereken konular da bulunuyor. Senelerdir üç öge canımızı yakıyor. Bunları tamamen anlamadan hiçbir değişiklik yapamayacağımızı anlamalıyız. -Kim olduğumuzu, ne yaptığımızı, ışık sektörümüzün belli alanlarında “uzman” olmanın ne ifade ettiğini anlamalıyız.

- Rollerimizi ve kamuda profesyonel bir planlamacı olarak değerimizi, planlamanın kendisini ve ışık sektöründe efektif iletişim kurmayı bilmeliyiz.

- Profesyonel aydınlatma tasarımcılarını tanımlayabilmek için açıkça nitelik ve kriterleri belirlemeliyiz ki bu gruba ışık uzmanları da dahil edilmelidir. Şahsen, karşılaştığımız gelişmelerin, bu üç öge ile ilgilenmediğimiz için ortaya çıktığına eminim.

Hemen inisiyatif almaz ve durumu değiştirmez isek her şey çok daha kötü olacak.

Bir alanda uzman veya profesyonel olmak ne demek? Neden bu soruya ilgi duymuyoruz ve bu terim sektör içinde özgürce kullanılıyor? Her planlamacı veya montajcı kendisine ışık profesyoneli diyebilir ancak bunu neye dayanarak söylüyorlar? Bana göre, bunu söyleyebilmek için belli bir eğitim ve birkaç yıl deneyim gerekir. Professional Lighting Design Dergisinin Ekim 2011 sayısında Howard Brandston’un yorumlarını çok ilginç buldum ve burada da tekrarlamak isterim.

Howard, aydınlatma tasarımcılarını üç farklı kategoride tanımlıyor. Temel kademede “makul sayıda proje planlamış ve uygulamış olan bir aydınlatma tasarımcısı” yer alıyor. Bir sonraki performans kademesinde “mesleğin gelişimine katkıda bulunan” aydınlatma tasarımcısı yer alıyor. “Takdirin uzman meslektaşları tarafından gelmesi gerekiyor” diyor. Sonra, aydınlatma tasarımının gerçek sanatçısını tarif ediyor: “Aydınlatma tasarımcısı, çalışması uzmanlığı olduğu alanın dışından takdir edildiğinde sanatçı olur” diyor.

Burada Howard’a katılıyorum ancak gereken yetkinlikleri ayrıntılı bir şekilde açıklamamız gerektiğini düşünüyorum. Teknik yetenek ve eğitim derecesini de eklemek gerekiyor. Aydınlatma tasarımcısı olarak sınıflandırılmak isteniliyorsa, mesleğin asgari beklentilerini sağlamak gerekir. Tüm tanımlar yapıldığında, özel alanlar dahil, tanımların ışık sektöründeki oyuncular tarafından kabul edilmesi ve kararlaştırılması gerekiyor. Herkesin belirlenen “standartlara” bağlı kalması ve söz konusu standartların yayınlanması gerekiyor. Meslek dernekleri ve kollarının birlikte çalışması gerekiyor. Tüm bunları başarana kadar büyük bir okyanusta, üstelik de pusulasız bir şekilde kaybolmuş olacağız.

Tüm dernek ve meslek grupları arasında pazarlama faaliyetleri belirlenmeli, faaliyetlerin içeriği topluma ve hükümetlere ve de ilgili derneklere ve çalışma gruplarına dağıtılmalı. Bunların bir gecede yapılamayacağı ortada. İstenen noktalara ulaşmak için belki az belki çok sene geçecek. Ancak, şimdi başlamalıyız.

Ve son olarak, bu üç ögenin bir parçası olarak bu mesleği gerçekten ve kalıcı olarak icra etmek için hangi yetkinliklerin gerektiğine karar vermeliyiz. Konu ruhsat verme mi? Profesyonel aydınlatma tasarımcıları olarak kabul görmek adına mesleğimizi düzenlemeli miyiz? Bence hedef olarak koyabiliriz, çünkü kendi sınırlarımızı oluşturmalıyız, özellikle hiç düşünmeden kendilerini “aydınlatma tasarımcıları” olarak adlandırılanlardan ayırt edilmek için. Şöyle bir düşünün... Kaç defa, hiç bir eğitimi olmayan ve kendini aydınlatma tasarımcısı olarak adlandıran montaj görevlilerine rastlıyorsunuz? Bunların gidişatına dur diyecek herhangi bir idare, çatı organizasyonu, kural yok.

Akıl karıştıran uygulamalar Günümüzde gerçeklerle hiç bir bağlantısı olmayan bir illüzyon oluşturmak için kafa karıştıran kelime veya terimler kullanılıyor. Bunlar sadece gün be gün rastladığımız meslek adları değil, ışık tekniği ürünlerinin üretiminde de karşımıza çıkıyor. Bazı üreticiler, ürünlerinin “Made in USA” olduğunu söylüyor. Aslında ürünler gerçekten yurt dışında üretiliyor. Sonra öyle firmalar var ki kendilerine üretici diyor ancak her şeyi ithal ediyorlar. Kimse bunların kullandıkları kelimeleri sorgulamadığı için istediklerini yapabiliyorlar. Çoğunluk her şeyi kabul etmeyi veya bununla yaşamayı tercih ediyor. Ancak, eğer bu tür uygulamaları göz ardı eder ve bu şekilde devam etmesine izin verirsek, bunu kabul ediyor oluruz. “Her şey yolunda, istediğinizi yapabilirsiniz!” gibi. Tüm bunları bu şekilde sorgusuz sualsiz devam ettirirsek, arabamızın yan basamağında gitmeye odaklı şirketlerin sayısı artar ve adil ve yasal davranan, profesyonelce faaliyetlerini yürüten şirketlerin doğrudan darbe almasını sağlarız. Bunun dışında bu tür alışkanlıklar, profesyonelliğimizi zedeler, çünkü bu tür şirketler kârlarını zayıflardan, yani tüketicilerden çeker.

Hepimiz iyi biliriz: En büyük dolandırıcılıklar ürün ve hizmet satışlarında görülür. Gerçek olmasa da şirketler kendilerini kaliteli ürünlerin üreticileri olarak gösterirler ve aslında daha düşük bir kaliteli ürünü ithal eder ve eksik patent korumasını kullanırlar. Üretim maliyetlerini düşürerek kitle ürünü olarak üretim yapmak, sürecin bir parçasıdır. Tüm bu düşük kaliteli baş ağrıtıcı ürünler farklı adlar altında düşük fiyatlarla hızla satılır. Yurt dışında böyle olduğu için burada yapabileceğimiz herhangi bir şey yok. Aslında anlatmak istediğim bu trendin neden bu kadar kötü olduğu. Başta, bu tür ürünlerde garanti konusunda bir hayli problemler vardır. Çok şanslı olmanız gerekir, ama çok. Zamanınız var ise ve garanti ile ilgili yasal metni ayrıntılı bir şekilde okursanız, içinde yazılanın bir hayli kafa karıştırıcı olduğunu görürsünüz. Bazen kelimeler sadece peş peşe yerleştirilmiştir. Örneğin aşağıdaki paragraf, aslında bir ithalatçı firma olan sözde bir üreticinin belgelerinden alıntıdır: “X firması, X firması tarafından satılan ancak X firması tarafından üretilmemiş olan ürünlerden sorumlu tutulamaz. Ürünün sorumluluğu, eğer ilgili üreticisi tarafından bir sorumluluk üstlenilmiş ise, tamamen üreticisine aittir”.

Sizce bu kulağa profesyonelce geliyor mu? Doğrudan tüketiciye satan şirketlerde nasıl olacak, hem de montajcıya satılan aynı fiyatla? Profesyonel iş davranışı bu mu? Ben yine “hayır” diyorum. Montajcı ile çalışan ve genelde montajcıya bir indirim sağlayan ve aynı zamanda dükkanına gelen hobi tamirciye aynı fiyatı veren toptancı ne olacak? Dışarıda olan biteni kapsamlı olarak anlatamıyorum ama ilgilenmemiz gereken acil problemler olduğunu tahmin edebiliyorsunuz. Diğerleri gibi sektörümüz hasta, ciddi hasta. Bizi öldürmeden önce bu hastalığı tedavi etmeliyiz. Sektörün geleceğini düşünen profesyonel planlamacılar olarak dizginleri ele almalı ve kısa vadeli düşünmeyi azaltmalı ve hatta hiç düşünmemeliyiz. Profesyonel planlamacılar olarak bir misyonumuz ve mesleki uygulamalarımızı geliştirmek için bir görevimiz var. Tüm bunlar için iyi düşünülmüş bir vizyona ve bu çaba içinde olanların heyecanına ihtiyacımız var. Artık lütfen anlayın: Geleceğimizi risk altına atamayız. Bu hepimiz için geçerli.

77 GÖRÜŞ Aydınlatma tasarımı mesleğinin değeri

Dergide s. 72.