Aydınlatma tasarımında biçim kuramı

Metin: Anusha Muthusubramanian

Bir mimari kompozisyon ışık ile anlaşılır ve görülebilir hale gelir. Işık, sayısız nüansları ve uygulamaları ile ögeleri ortaya çıkartabilir veya geri planda tutabilir. Işık ile izleyen, bir mekânı yaşayabilir çünkü; ışık, mekân veya şekillerin algılanmasını sağlar.

Tarih Biçim kuramı 20. yüzyılın başında Max Wertheimer, Kurt Koffka ve Wolfgang Koehler tarafından tanımlandı. Max Wertheimer’e fikir trende geldi. Tren, kavşaktan geçerken yanıp sönen ışıklar, bir tiyatronun girişindeki ışıkları anımsattı.

Wertheimer, Frankfurt am Main Kenti’nde trenden indi ve aslında sinematografinin öncüsü olarak kabul edilen, mucize silindir olarak da adlandırılan “Zoetrop” adındaki bir meydan.

Bu algılama süreci yirminci yüzyılın 20 ile 30’lu yılları arasında Alman Psikologları tarafından tarif edildi. Psikologlar, insanın algılama kapasitesi ile sayısız görsel uyarılara rağmen nasıl şekil ve düzen prensipleri algıladığını tartıştılar. Alman Psikolog Wolfgang Koehler, bilgi işleme esnasında uyarı parçalarının yeniden anlaşılır parçalara dönüştürüldüğünü söyledi. Buna biçim kuramı psikolojisi denildi.

Biçim kuramının temelini ifade eden cümle: “Bir biçim, tek tek parçaların toplamından daha fazlasıdır”. Görsel algılama sistemimiz parçaları tek tek görüyor ve bunlardan düzenli desenler, yani bütünü oluşturuyor. Psikolojinin bu şekli, davranışı belirleyen üst seviye kognitif süreçleri araştırıyor. Buna göre algılama, duyu etkilerini basitleştiriyor ve fenomen boyutundaki karmaşıklığı, daha sade, düzenli, görsel olarak yeniden şekillendirilmiş bir biçime dönüştürmek için birleştiriyor. Çoğu zaman çok basitleştirilmiş ilişkilerde benzer uyarı parçalarının organizasyonu, algılanan düzenli desenlere göreceli olarak dayanıklılık (resim 1) katıyor.

Biçim kuramının tasarımcı için önemi Biçim kuramını anlayan aydınlatma tasarımcısı, ışık ve gölgelerden oluşan bir kompozisyonu izleyenin, ne gördüğünü daha iyi kontrol edebiliyor. Tasarımcı için, izleyenin görsel uyarıları nasıl algıladığını ve çevresini bir oyuncağı satın aldı. Silindirin iç duvarında, silindir aralıklarına denk gelecek sayıda resimli bir kağıt şerit yerleştirilmişti. Silindir çevrilince izleyici önünden geçen aralıklardan kağıt şeride bakabiliyordu. Göz, her bir resimle tek bir hareket eden resmi algıladı. Wertheimer, kendi resim rulosunu geliştirdi. Ruloda sade soyut çizgilerden oluşan resimler kullandı. Ögeleri çeşitlendirdikçe, hareket eden resimlerin ilüzyonunu bulabiliyordu.

Efekt, teknik anlamda “gözün algıladığı hareket” olarak adlandırıldı. Wertheimer bu alandaki araştırmalarını Psikoloji Enstitüsü’nde devam ettirdi. Burada, zekice tasarlanmış bir projektörü, takistoskopu kullandı. Cihaz sayesinde çok kısa süreli, zaman olarak tam ayarlanmış görsel uyarıcı şekiller duvara projekte ediliyordu.

Tasarım psikologları, bir ortam içinde algılanan cisimleri, küresel ve birçok ayrı parçadan oluşan yapılar olarak tarif etti. İlişkilendirmelerle yapılar zihinde oluşuyor ve farklılaştırılıyor.

Optimum düzenleme eğilimindeler. Max Wertheimer, biçim kuramını aşağıda belirtilen formülde topladı: “Öyle bağlantılar var ki, bir bütün içinde olan, ayrı ayrı parçaların ne olduğundan ve nasıl bir araya geldiğinden değil, tam aksi, bir bütünün parçasında olan bu bütünün iç yapı yasaları tarafından belirleniyor. İşte biçim kuramı bu, ne daha azı ne de fazlası”.

Görsel algılamanın aktif süreci içinde göz ve beyin, biyolojik ihtiyaçlarla ilişkili olan, düzeni ve çevrenin algılanmasını sağlayan uyarılar arar. İnsan görsel algılama sisteminin bir parçası gördüğü çevresini otomatik olarak organize eder, göze aşırı yüklenildişinde denge sistemini ayakta tutmak için dinamik eşimlerle çalışır.

Resim 4: Özlülük Resim 5: Işığın düz yönlendirilmesi mekânın tüm şeklini öne çıkartıyor. Beyrut’ta Watermelon adlı restoran. Aydınlatma tasarımı: PSLAB, Beirut / Lübnan.

Resim 6: Benzerlik; renk, aydınlık veya kontrast gibi farklı ışık nitelikleri ile de sağlanabilir. Özbekistan’ın Taşkent Kenti’ndeki forum.

Aydınlatma tasarımı: Pfarré Lichtdesign, Münih / Almanya.

Resim 7: Legano’da (İtalya)

Aydınlatma tasarımı

Jacapo Acciaro / İtalya nasıl anladığı ve yorumladığını anlaması çok önemli. Işık, bir şeklin algılanmasını destekleyen çevreye bağlı bir değişken.

Konsept Biçim kuramının düzen prensibi bir figür veya bir biçimin özelliklerinin nasıl örnek olarak algılandığını açıklıyor. Resim 2’de şeklin gelişimi gösteriliyor.

Pencerenin kenar çizgileri otomatik olarak ikinci plana alındığı için kızın yüzü görülüyor. Renk, şekil ve aydınlık gibi birbirinden ayrı özellikler soyut, bağımsız özellikler olarak görülmüyor. Algının nasıl çalıştığını anladığımızda, görüleni bilinçli olarak yorumlayabiliriz. Duyulara yapılan her uyarı bütüncül olarak yorumlanabilir. Resim 3, bunun bilinen bir örneğini gösteriyor. Resmi ya vazo ya da iki surat olarak algılıyoruz. Algımız, ağırlığı nasıl koyarsak ona yönelik bir anlam veriyor. Biçim kuramının aydınlatma tasarım stratejilerini nasıl destekleyebileceğini açıklamak için her bir biçim kuramını incelemek doğru olacaktır. İstenilen, resmin bütününü kalıcı olarak görebilmek, değişiklik ve heyecan katmak için farklı ışık teknikleri ve çözümleri gerektiği gibi kullanılabilir. Bir analizin sonucu olarak tasarım stratejileri oluşturularak aydınlatma tasarımının, mekânın düzen ve görsel anlamını onaylaması ve hatta güçlendirmesi sağlanabilir.

Biçim kuramları Özlülük kuramı

Belli özellikleri olan biçimler, ilk ve daha güçlü bir şekilde algılanır. Burada da, resimde olmayan parçaların beyin tarafından tamamlanarak uyumlu bir genel etki sağlanması mümkündür.

Yakınlık kuramı

Birbirine yakın olan ögeler bir grup olarak algılanır. Aydınlatma tasarımı algılamaya göre düzenlenen ögeleri bilinçli olarak tanımlamalı ve kombine etmelidir (Resim 5). Bu tür bir düzen, ögelerin ritmik akışı ile ilgilidir. Ögeler farklı biçimlere sahip olsa da, boyutlarında benzer iseler, gruplandırılırlar. Algılanan şekil (veya biçim) her bir ögenin özelliklerinden farklıdır. Birlikteliğini devam ettirmek için yakınlık aynı zamanda benzer görsel özelliklere de bağlıdır. Aydınlatma tasarımında da ögeler arasındaki yakınlık, mekânın yapısal niteliğini bir araya getirir ve biçim zenginliğini ortaya çıkartır. Işık katmanları yaratma veya ışığı üst üste bindirme ile görsel düzen bozulmadan değer kazanır. Bu tür bir ışık hiyerarşisi veya farklılaştırılması bilinçli olarak uygulanmış bir ışıkla sağlanabilir.

Benzerlik kuramı

Benzer ögeler birbirine aitmiş gibi görülür ve buna göre gruplandırılır. Benzerliğin kriteri boyut, şekil, renk ve oryantasyonla tanımlanır (Resim 8’den 11’e kadar)

Benzerliğe göre görsel düzende aynı olan, görsel birleştirici ögelerin fiziksel özellikleri. Benzer ögeler bazen birbirlerine çok yakın olsa da aralarındaki yakınlık ikincil kalıyor. Benzer bir grup içinde belli bir noktaya uzaklık kesintiye uğradığında, görsel olarak yakalanan grup bölünür. Benzer ögelerin düzeninde ışık hiyerarşisi farklı ışık katmanlarının dramatik bir ara oyunu gibi tanımlanabilir. Ancak bunu yaparken her birleştirilen katmanın kalitesinin görsel olarak daha belirgin ve sağlam olması gerekir. Her grup içinde aydınlatma tekniği veya ışık kalitesi, görsel olarak yakalanan grubun özellikleri açıkça tanımlanacak kadar eşit olmalıdır. Benzer şekilde aydınlatılan ögeler görsel olarak gruplanır. Resim 11’de, benzer dikdörtgen ögeler aynı şekilde aydınlatılırsa, merdiven görsel olarak yeniden yorumlanır. Bu durum görsel organizasyonu birbiri ile bağlantıda tutar. Aydınlatma tasarımcısı, farklı ışık renkleri kullanmış olsa da, aydınlatmanın türü benzer kalır, ki bu da algıyı artırır. Ögelerin mekânsal veya zamansal yakınlığı, onların bir topluluk olarak algılanmasına neden olabilir. Kapalılık kuramı çoğunlukla sanatçılar tarafından kullanılır. Sanatçı, resminin bir kısmını bilinçli olarak tamamlamaz ve izleyicinin bunu yapmasına fırsat verir. İzleyicinin ilgisi, göz hareketleriyle başlar. Gözler görüleni düzenlemeye ve resmin içeriğini algılamaya çalışır.

Yorumlama çoğunlukla daha önceki deneyimlere dayanır.

Algılananın düzenlenmesinde, özellikle tamamlanmamış, çevresel ögeler öne çıkar. Ancak bundan sonra boşluklar arasında görsel gerilim oluşur, ki bu da yine kapalı, tam bir resim oluşturmayı hedefler. Kapalı bir resmin algılanması için çevresel ögelerin ışık tasarımında çok dikkat gerekir. İlk bakılacak noktalar, aydınlık, kontrast ve renkler ile vurgulanabilir. Arka plan ve çevre; hafif, sade bir şekilde aydınlatılabilir veya kapalı efektini desteklemek için aydınlatılmadan da bırakılabilir.

Süreklilik kuramı: Zamansal olarak birbirini takip eden objelerle bağlantı kurulur. Bu kuramda birbirini hızla takip eden resimler, film prensibine benzeyen hareket duygusunu oluşturmaktadır. Bu anlamda aydınlatma tasarımı eşit, kademeli, düz veya difüz geçişlidir. Işık hiyerarşisi temel olarak bir, tekdüze ögeyle tanımlanır. Diğer ögeler, ilgi çekilmek istenen zaman hariç, çok ender vurgulanır. Mekân derinliğini güçlendirmek için zaman zaman kontrastlar da kulllanılır. Bu tür kompozisyonlarda ışık uygulamalarının üst üste gelmesi önem taşımaz.

Ortak kader kuramı

Mekân içinde aynı istikamette konumlandırılmış olan veya zamansal olarak aynı istikamete doğru hareket eden objeler gruplandırılır. Bu kuram, konumlandırmada veya yorumlamada küçük değişiklikler olsa dahi geçerlidir. Ancak algılanan görsel anlam kalıcıdır. Özellikle, belli bir temayla ilgili çeşitlilik yaratmak için ışığın değiştiği dinamik ışık uygulamaları için geçerlidir.

Sonuç Biçim kuramında düzen prensibi, her mekân içinde estetik etkisi olan düzenin planlaması için faydalı bir araçtır. Tasarımcıya planlamada yardımcı olur çünkü; izleyenin algılayışını anlar ve kontrol eder. Çevresinin görsel önemine katkı yapar. Bu nedenle her (aydınlatma) tasarımcının tüketiciye yönelik tasarım yapması, kullanıcının gerçekten anlamlı tepkiler vereceği bir ortam yaratması son derece önemlidir.

Resim 17: Süreklilik kuramının uygulamasını göstermek için havalimanında transit geçiş bölgesi. Aydınlatma eşit ve yön verici. Yolcu, uzaktaki aydınlık noktaya odaklanıyor. Korkuluklar gibi diğer ışık katmanları yön gösteren kompozisyona uyum sağlıyor.

“Tower of Winds” adlı ışık uygulaması dinamik tasarlanmış olsa da, izleyicinin yorumu devam ediyor. Görsel açıdan kule son derece ilginç ve izleyici büyüleyici duygular yaşıyor.

Aydınlatma tasarımı: Kaoru Mende / Japonya

Dergide s. 22.