Şehir parkları aydınlatması

Metin: Dr. Amardeep M. Dugar

Sözlükte park kelimesinin karşılığı; kapalı, yerleşim yeri olmayan, genelde çayır, çimenlik, ağaç veya diğer doğal ögelerle bırakılmış alan olarak tanımlanır. Bu nedenle parklar, şehirden veya bulunduğu yerden farklı bir konsepte sahiptir. Kent planlaması ve tasarımı ile ilgili en son teorilerde parklar artık, prensip olarak bir şehrin veya bir yerin parçası olarak görüldüğü gibi “Sadece kentsel alanın bir devamı değil, kentin bütününü oluşturan ideolojik yapıları ifade etme arenası olarak” da görülebilir. (Cann 1987) Garden City (Girouard 1985) ve New Urbanism (Calthorpe 1993) gibi modern girişimler -çıkış noktaları tamamen farklı olsa da- birbirine yakın sık yapılarla büyüyen kentlere parkların entegre edilmesinin çok önemli olduğunu vurgulamaktadır. Bu da -kendi türlerine göre farklılık gösterseler dahi- şehir parkları gibi tasarlanmış peyzajın artık kentlerin tasarımının ayrılmaz bir parçasını oluşturduğu anlamına gelir. Farklı insanların ve yaş gruplarının (çocuklar, gençler, yaşlılar, turistler ve yeni sakinler) etkileşimi şehir parklarının başarısına katkı sağlar (Fancis 2006).

Aydınlatma tasarımcısı için kilit sorular şunlardır: Aydınlatma, şehir parkları gibi tasarlanmış ortamların kullanımına genel olarak hangi değeri katar? Rahatlama ve eğlenme mekânı olma durumunu nasıl zenginleştirir? Hangi ışık bu zenginliği sunar? Bu zenginlik, çevre için daha geniş bir konseptin bilinçli ve kalıcı tasarımı olarak görülebilir mi? Şu sıralar şehir parkları ile ilgili doğru ışık konusunda çok az şey yazılmış olduğu için bu soruları, aydınlatma tasarım sürecini, birbirine paralel giden iki dala ayırıp cevaplamak mümkün olacaktır.

Birinci dal şehir parklarının nasıl kullanıldığına, bu alandan kullanıcının ne beklediğine, parkların şu anda ne sunduğuna ve kent sakinlerine hangi avantajlar getirdiğine bakmaktır. İkinci dal ise jenerik aydınlatma tasarım modellerini veya birinci dalda incelenen farklı ögeleri destekleyen aydınlatma tasarım kalıplarını tanımlar.

Birinci dal Kent planlaması konusuna (Dunnett, Swanwick et al. 2002) yönelik bir araştırma raporu, şehir ortamında oturan insanlar için şehir parklarının birçok toplumsal, sağlıksal, çevresel ve ekonomik avantajlarını listelemektedir. Doğa, barındırdığı canlılarından kent içinde kamuya açık mekanlardaki bir ağaç grubu veya çimenlere bakışa kadar, ortak alanın kullanımını, hem bilgi oluşumunu hem de ilişkilerini (Kuo, Sullivan et al.

1998) desteklemektedir. Kentin ortak toplumsal alanlarında temel olarak iki farklı toplumsal ilişki biçimi tanımlanmıştır: Kamusal yaşam ve toplumsal yaşam (Brill 2001). Kamusal alan, hakkında çok az bilgi sahibi olunan ve sadece dış görünüşlerine kadar değerlendirilebilen -ki mutlaka olumlu bir etki bırakmayan-birbirinden farklı insanlar ile sosyal ilişkilerin sürdürülmesidir.

Toplumsal yaşam ise komşu ve diğer tanıdıklar ile sosyal ilişkilerin sürdürülmesidir. Şehir parkları sosyal etkileşimin farklı türleri için nötr bir zemin sunduğundan, bu alan hem toplumsal hem de kamusal ruhun odağı haline gelir. Şehir parklarının sunduğu sosyal avantajlar arasında en önemlisi, toplumun her kesiminden insanın parklara özgürce ulaşmasıdır. Sağlık için avantajı, açık havada sport yapma olanağı sunmasıdır. Sinirleri germeyen, daha rahatlatıcı bir ortama kaçabilme hissiyse, parkların psikolojik etkileri olarak sayılır.

Çevre psikolojisi alanında yapılan araştırmalar, kentsel çevrede “doğanın” beyinsel yorgunluğu azalttığını, stresi yok ettiğini ve insanı olumlu bir ruh durumuna getirdiğini göstermektedir. Parkaların çevre için avantajları ise; koruma altında oldukları için biyolojik çeşitliliğin muhafaza edilmesi ve bir dizi farklı kentsel yaşam alanının iyileştirilmesi, çevre ve kültür mirasına katkı, kirlenmenin azaltılması ve aşırı kent atmosferinin rahatlatılması ile fiziksel kent ortamının iyileştirilmesi, düşük maliyetli kalıcı kent kanalizasyonu ile CO2 emisyonuna katkı ve kalıcı idari yönetim metotlarını gösterme olanağı olarak belirlenmektedir.

Ekonomik avantajlar arasındaysa istihdam, gelir kaynaklarının yaratılması ile parkların hemen yakınında bulunan gayri menkullerin fiyatlarının artması gibi daha somut yan etkiler, park alanında bir iş yeri kurma veya tutma ile turistleri ve ziyaretçileri çekme rolleri yer almaktadır. İdeal bir park, her toplum kesimine uygun olan yukarıda sayılan avantajları sunar.

İdeal işlevli bir şehir parkının özellikleri; bitki örtüsü, su ögeleri, oyun alanları, oturma ortamları gibi rahatlıklar, tuvaletler ve korumalı alanlar, özellikle engelliler için iyi giriş çıkış olanakları, spor ve etkinlikler olarak tanımlanmaktadır. (Dunnett, Swanwick et al. 2002).

Çocukların; hareket ihtiyacını karşılamaları, hayal dünyalarındaki oyunlarını özgürce tadabilmeleri, doğrudan doğal çevreleri ile deneyimlerini artırmaları, hayvanlara ve kuşlara değer vermeyi öğrenebilmeleri için bulundukları dış ortamların güvenli olması gerekir. Gençler bisiklet ve kaykay binmeyi severler. Engelli insanlar çevrelerini daha çok duyguları ile algılar ve konuşabilecekleri park personelinin varlığını takdir ederler. Yapıların yoğun olduğu, suç oranının veya suçlulardan korkunun yüksek olduğu bölgeler ile yüksek sesli, gürültülü ortamlar kötü sosyal ilişkilerle ve komşuluk dayanışmasının eksik olması ile ilişkilendirilir. (Kuo, Sullivan et al. 1998).

Dolayısıyla tek bir şehir parkı, kullanıcının farklı faaliyetlerini karşılamak için çok değişik ve kontrast dolu mekânlar barındırabilir: Örneğin ağaç biçimli sesten korumalı yürüyüş alanları, içinde dolaşılabilir veya bisikletle gezilebilir labirentler, daha fazla insana ortam sunan küçük büyük çimli alanlar, ruhları canlandıran farklı ve renkli bitkileri olan bahçeler gibi. Park içindeki mekânın sınırlarının kötü tanımlanması, olası suçların ve olumsuzlukların nereden gelebileceğine dair ayrıntılı bilgi olmaması, şehir parklarının polis tarafından denetlenmesi zorlaşır. Bitkilerin doğal büyümesi çoğu zaman bir alanın kontrolünü engeller. Kamera sistemleri parkın tamamını tam olarak kontrol edemez (Hilborn 2009). Şehir parklarının peyzajı ve bitki örtüsü bilinçli olarak, polis denetimi ve kontrolüne olanak sağlayacak şekilde yapılır.

İkinci dal İyi tasarlanmış bir ışık, şehir parklarının gece saatlerinde sosyal, sağlıksal ve ekonomik avantajlarını destekleyebilir ve zenginleştirebilir. Kötü ışık koşulları, parkların karanlık ve girilmemesi hissi uyandıran yerler olarak algılanmasına neden olur. Şehir parklarında ışık ve suça eğilim konusunda yapılan bir saha araştırmasında (Bell 2009), ana yollarda metal buharlı ampullerle donatılmış lamba ve parkın daha az kullanılan bölümlerini aydınlatmak için kullanılan yüksek basınçlı sodyum buhar lambalardan oluşan bir kombinasyonun, efektif bir aydınlatma sağladığı kanıtlanmıştır. Araştırmaya göre kullanıcılar parkın daha iyi bir renk verimi ile aydınlatılan yerlerini kullanmayı tercih etmektedir.

Ayrıca araştırmalarda, renk verimi daha iyi olan lambaların ve metal buharlı lambaların beyaz ışığının, çevreyi daha rahat algılamayı sağladığı ve güvenlik hissi uyandırdığı belirtilmektedir. Bölge sakinleri ve park kullanıcıları bu tür bir aydınlatmanın ortama zarar verebileceğini daha iyi görebilmektedir. Böylece bilgilenme anlamında da sürekli bir kontrol olanağı sunulmuş olmaktadır.

Buna göre, şehir parklarının aydınlatmasında lamba seçimi yerine ışık kaynağının seçimi çok daha büyük bir önem taşımaktadır.

Uygun bir renk verimi olan ışık eşiği ile park girişleri ve sınırları tanımlanabilmekte ve böylece girişler, yön tayini ve polisin denetimi kolaylaşmaktadır. İyi aydınlatılmış caddeler de jogging ve yürüyüş yapanlara yeterli alan sunar. Örneğin; heykeller ve duvar tabloları gibi kültürel veya tarihi önemi olan öge veya objelerin öne çıkartılması ile mekâna özellik ve toplumsal bir birliktelik yapısı kazandırılabilir. Yalın aydınlatılmış oturma alanları sosyal etkileşime ortam sağlar.

Skateboard pistleri gibi oyun alanları, hareketliliğe davet eder. Bu tür ortamların aydınlık ve renkli dinamik ışık ile aydınlatılması, alanı bir etkinlik havasına büründürür.

Michigan, Grand Rapids’deki Ecliptic / Rosa Parks Circle ABD “birlikte mekânlar oluşturma” ortamlarının en güzel örneği. Bu tür örnekler bölge sakinleri ve yüksek okul öğrencilerinin neredeyse terk edilmiş kent merkezine nasıl çekildiğini gösteriyor (Petty 2007). Grand Rapids’in üzerine yansımalar yapan alttan aydınlatılmış buz pistinin konsepti, bugün kamuya açık alanların nasıl başarı ile oluşturulduğunu gösteren önemli bir faktör.

Elektrikli ışığın, çevre üzerindeki avantajları konusunda herhangi bir kanıt olmasa da, mevcut ekonomik şartları olumsuz etkilememesi için özenle planlanması gerekir. Bitki örtüsü ve büyük ağaçlar hayvanlara güvenli bir yaşam alanları sunar. Bu nedenle -özellikle bu alanların-gece aktif olan canlıların yaşam döngülerini rahatsız etmeyecek şekilde tasarlanması gerekir.

Benzer şekilde bitkilerin de lambaların verdiği ışığın ısısından zarar almamaları için çok dikkatlice seçilmeleri ve konumlandırılmaları gerekir. Renkli ışık özenle uygulandığında çiçeklere ve su ögelerine zenginlik katabilir. Sonuç olarak iyi aydınlatılmış, canlandırılmış ve güvenli bir kamusal alan otomatik olarak geceleri de kullanılacak ve beraberinde ticari faaliyetleri getirecektir.

Sonuç Şehir parklarının aydınlatması şehrin aydınlatmasının bir devamı olmalıdır çünkü; bu şekilde parklar, modern şehir planlaması ile uyum içinde olacaktır. Sokakların gündüz görüntüsünü elektrikli ışık ile geceleri de oluşturmak imkansızdır. Beyaz gün ışığını verecek uygun ışık kaynakları yoktur. Ancak bunun yerine geceler, aydınlatma tasarımcılarına kentin başka şekilde algılanmasına olanak sağlayacak tasarımlar yapma imkanı sunmaktadır. Örneğin bitkiler, ağaçlar, göller veya havuzlar farklı yorumlanabilir. Ancak ışık, özellikle park kullanıcısının faaliyetlerine bağlı olarak işlevsel ihtiyaçlarına hitap etmelidir.

Dergide s. 74.