Tokalı Kilisesi, Kapadokya

Metin: Şekibe Aslan, Mimar (İTÜ)

Coğrafi özelliği ile dünyanın en güzel ve egzotik bölgelerinden biri olan Kapadokya’da yer alan Tokalı Kilisesi, yerel yönetim ve özel sektör işbirliği ile aydınlatıldı. Bölgenin bilinen en eski kaya kilisesi olan Tokalı Kilisesi, dört mekândan oluşur. Tek Nefli Eski Kilise, Yeni Kilise, Eski Kilise’nin altındaki Kilise, Yeni Kilise’nin kuzeyindeki Yan Şapel. Aydınlatma projesinin gerçekleştirildiği yeni Tokalı, enlemesine dikdörtgen planlı, basit beşik tonozludur. Doğu duvarında kemerlerle birbirine bağlı dört sütun, sütunların arkasında yükseltilmiş bir koridor, koridordan sonra ana apsis ile iki yan apsis yer alır. Beşik tonozlu nefinde İsa’nın siklusu kronolojik sıraya göre daha çok kırmızı ve mavi renkler kullanılarak işlenmiştir.

Aydınlatma projesinde hedeflenen mekânın “gizemini” bozmadan, hem mimari okumanın yapılması, hem de fresklerin muhteşemliğini algılanır kılmak oldu. Tokalı Kilisesi’nin varolan aydınlatması, mekânın genelini hedeflemişti. Tonoz, kubbe ve duvarlardaki çoğu fresk karanlıkta kaldığı için görülemiyordu. Rehberler tanıtımlarında, el fenerleri yardımı ile anlatmaya çalışıyor ancak muhteşem görüntünün tamamı algılanamıyordu. (Fotoğraf 5, 6)

Bu yüzden, “Yeni Kilise’nin ana apsis ile iki yan apsisin ön tarafında yer alan dört sütun ve kemerler ile diğer tüm kemerler, sütun içlerine yerleştirilen ve çapraz yönlendirilen noktasal (Lotis) “ılık beyaz” günışığı renk ile belirginleştirilmiştir. (Fotoğraf 1, 3, 8)

Bu sayede kemer iç yüzeyindeki freskler, gölge olmadan okunabilir hale getirilmiştir.

Dört sütun ile kemerler arkasındaki yüksek koridorun, “ılık beyaz+amber” karışımı armatürlerle (Venüs) derinliği artırılmıştır. Ana apsis ve yan apsislere yerleştirilen tek renk ”ılık beyaz” (Rhodos) ile oylumlar ve freskler okunur kılınmıştır. (Fotoğraf 1, 3)

Yine mekân tespitleri sırasında, rehber tanıtımları izlenip/dinlenip, bu koridorda yer alan fresklerden “Meryem ana ve çocuk İsa fresk’inin özellikle vurgulandığı tespit edilmiş ve fresk dar açılı “soğuk beyaz” renkteki noktasal aydınlatma (Rhodos) ile belirginleştirilmiştir. (Fotoğraf 2)

“Yeni Kilise’nin tonoz yüzeyindeki ve duvarlarındaki tüm fresklerin tamamını, 10 saniye gibi kısa bir sürede gösterebilmek için, dört adet led projektör kullanılmıştır. DMX kontrol sistemi ile kontrol edilen (Nemesis) bu aydınlatma bölümünde; 6 dakikada bir (bir grubun ziyaret süresi 6 dakika ile sınırlanmıştır), ışık şiddeti kademeli olarak artmakta, 10 saniye maksimum seviyede kaldıktan sonra yine kademeli olarak sönümlenmektedir. Bu aydınlatma tercihi; hem mekânın sürekli aydınlık olmasından kaynaklı “gizemini” yitirmesini önüne geçmekte, hem de ziyaretçilere kısa bir süreliğine de olsa mekânın zenginliğini hissettirmektedir.

Yeni Kilise’nin kuzeyindeki “Yan Şapel içi; amber rengi kullanılarak, daha önce karanlık olduğu için hissedilmeyen derinliği algılanır kılınmıştır. (Fotoğraf 7, 9)

Batı duvarında yer alan kör-nişler “ılık beyaz” renk ile vurgulanmış, apsisi amber rengi kullanılarak belirginleştirilmiştir. (Fotoğraf 10)

Yeni Kilise’de daha önceki aydınlatma ile görülemeyen tonoz yüzeyi ile tonozun kuzey, güney duvarlarında yer alan tüm freskler, zeminden yönlendirilen (Venüs) “ılık beyaz” (günışığı) renklerle görülür hale getirilmiştir. Bu sayede Tokalı Kilise’yi, Kapadokya bölgesindeki tüm diğer kiliselerden ayıran renk özelliği yani “lapis mavisi” ve kırmızılar genel atmosferi de bozmadan görülür hale getirilmiştir.

Bugün “Yeni Kilise”nin girişini oluşturan “Eski Kilise”nin tonoz yüzeyinde yer alan ve İsa’nın hayatını kapsayan siklus ve duvarların üst bölümünde yer alan freskler “ılık beyaz” (günışığı) renkteki Venüs isimli Lineer armatürler ile vurgulanmıştır. (Fotoğraf 9)

Duvar yüzeyinde yer alan ve 2 metreyi geçen figür; yine “Meryem ana ve çocuk İsa” freskinde olduğu gibi “soğuk beyaz” noktasal aydınlatma (Lotis) ile belirginleştirilmiştir. (Fotoğraf 9) Eski Kilise‘nin altında yer alan “Kilise”, proje kapsamında olmadığı için daha önce yapılmış aydınlatma sistemi ile aydınlatılmaktadır.

Proje künyesi

Proje sahibi: Nevşehir, Göreme Açık Hava Müzesi Tokalı Kilisesi, Müze Müdürü Arkeolog Murat Gülyaz Proje aydınlatma mimarı: Mimar Şekibe Aslan (İTÜ) Uygulama montaj: Işıksaçan Elk. Ltd. Şti.

Sponsor: Göreme Kasabası Turizm Geliştirme Kooperatifi Kullanılan ürünler:

LSP Aydınlatma, Venüs, Lotis, Rhodos, Nemesis serileri

Dergide s. 58.