Günışığı ile tasarım

Metin: James Carpenter

Etrafımızda her an ışık fenomenleri oluşuyor ve ışığın her anı bilinçli veya bilinçsiz gözlemlerimizi etkiliyor. Fenomenleri algılama kapasitemizi bastıran şeyler kentsel çevremizde dikkatimizi dağıtanlar. Son kırk yıllık dönemime sanatçı olarak başladım, cam ile çalıştım, film uygulamaları ve ışığı araştırdım, sonra cam araştırmacıları ve üreticileri ile birlikte çalıştım ve son olarak da mühendisler ve mimarlar ile birlikte çalıştım. Tüm bu süreç içinde günışığının kamusal kaynak olarak görüleceği bir fikir geliştirdim. Şirketim, James Carpenter Design Associates’de tüm mimari projelerin tasarımında disiplinler arası deneyimlerimizden faydalanıyoruz.

Workshop Zistergienserkloster in Bad Doberan/D

55 PRATİK TASARIM KONULARI Kamusal alanda ışık 55

Sanatçının bilgi dalı gözlemleridir. Bu gözlemler bize yaşadığımız dünyadan bilgi verir. Konu ışık olduğunda, ışığın kalitesi doğrudan bulunulan yerin özelliklerine bağlıdır. Işık, çevremiz hakkında bilgi verir ve bu bilgiyi işleme kapasitemiz, mimarların bilgi dalı ile uyumludur. Çünkü bizler önce yeri anlamaya çalışır, mevcut günışığı şartlarını değerlendirir ve malzeme ve yapı parçaları hakkında bilgimizi kullanarak ister fazla ister az olan ışıktan faydalanırırz. Hedef, yerin herkes tarafından algılanmasını sağlayacak şekilde görünür bir fenomenoloji seviyesi oluşturmaktır.

Işık, malzeme ile etkileşime girdiğinde görünür hale gelir. Her tür malzeme ile birlikte ve etkileşim içinde ışık, hemen çevremizdeki bağlamı anlamamızı sağlayan bilgileri kaydeder ve sunar. Malzemeyi doğru seçtiğimizde, kent çevresindeki engellere karşı duran ışık fenomenleri oluşturabilir. Bunu sağlamak, ışık tasarımı, günışığı, mimarinin kullanımının ve sanatın kullanımını birbirinden ayıran sınırları aşmak demektir. Mimari tasarım ile ilgili ilk girişimler için mimarideki hacimsel ışığın anlaşılması gerekir.

Bizim girişimimiz camın olağanüstü özelliklerini anlamaya dayanıyor. Burada, mimariye hizmet eden ışık değil, ışığa hizmet eden mimaridir. Işığın mimari bilimi, camın malzeme kalitesiyle ışığın mümkün olan en üstün hacimsel kalitesini yaratma şeklinde görüyor. Işık aynı anda birçok yüzey üzerinde ortaya çıkıyor ve bu ışık, yüzey üzerine belli bir derinlik katıyor. Bu, yüzeyleri ışığa hassas yapan ve izleyene, bir yerin özelliğini farklı olarak gösteren bir temel konsept. Yine de camın ötesinde yaratıcı fikirlerle ve teknik bilgilerden faydalanılarak kentin görüntüsüne uygun olacak tasarımların yapılması gerekiyor. Birçok malzeme ile çalışsak da, arasından geçen, yansıtan veya kıran ışığın özelliği ve algılanması istikrarlı bir oryantasyon noktasıdır. Ortaya çıkan, kamusal alanlara olumlu bir şekilde uyum sağlayan ve kentin yaşantısındaki doğal fenomenlere ayrı ayrı ilişki kuran ve bu ortamları zenginleştiren bir tasarımdır.

JCDA ekibi ışığın kendine özgü ayrıntılarını araştırıyor ve çevremizde ışığın varolduğunu algılayabilmemiz için malzeme ve yapı parçaları/ cisimlerin nasıl kullanılması gerektiği üzerinde çalışıyor.

Bir cismin yapısı ve malzemesini tek bir yapı parçasında toplayarak istenilen işlevi sunan ürünlerden biri „Solar Light Pipe” olarak adlandırılan güneş enerjili ışık borusu. Uygulamalardan birinde yeterli inşaat alanı olmadığı için bir şirket kendi avlusuna doğru genişleme ihtiyacı duyuyordu. Bu şirket için yapılan tasarımda bir dizi ofisin tek doğal ışık kaynağı 4,26 m uzunluğunda, 18,28 metre yükseklikte ve sadece 2,43 m genişlikte olan „atriyum” olarak adlandırılan bir iç avlu oldu. Işığın avludan alınması için yeni bir strateji geliştirildi. Dar avlu yönüne bakan büyük ofis pencereleri yerleştirildi. Pencereler 2,43 m uzaklıktaki düz bir beyaz duvara bakıyordu. Carpenter Norris Consulting yepyeni bir ürün geliştirdi. Ürün, çatıda bulunan bir helyostat aracılığı ile güneş ışığını prizmatik bir koniye doldurdu. Avlu dikey olarak aydınlatılıyordu. Daralan cam katmanları içeri giren güneş ışığını, iri dokulardan oluşan dış silindirler üzerinde kırıyor ve koninin yüksekliği boyunca güneş ışığının difüz ancak kinetik olarak parlak bir şekilde yansımasını sağlıyor.

Bu ışığın nasıl hacim kazandırıldığını gösteren bir örnek. Işık, cam koni üzerinde „görülebiliyor”. Doku üzerinde ışığın hayaletimsi resmi algılanıyor ve bu resim çevresindeki duvarlara projekte ediliyor. Burada avlunun tamamındaki ışık girişinin normal bir pencereden daha fazla bir aralıktan olmadığını hatırlamak önemli. Asıl hedef bu kısıtlı ışığı stratejik olarak tüm avluya dağıtmak.

Güneş enerjili ışık borusunun, güneş ışığını verişi büroların bulunduğu 14 kattan ve yedinci kattaki kütüphaneden görülebiliyor. Zemin kattaki giriş alanını da üç metre çapında dev bir güneş ışını ile öne çıkartıyor. Güneş enerjili ışık borusu gözle görünen güneş ışınlarını ofislere ve kütüphaneye yansıtırken, asıl hedef „gün ışığından” faydalanmak değildi. Güneş enerjili ışık borusu sürekli güneş, gökyüzü ve gökyüzü görüntülerini aktardığı için izleyiciyi bu görüntülerle bağlıyor ve dinamik bir ortam yaratıyor. İzleyici her ne kadar dış dünyayı görmese de, bina kullanıcıları günün ve mevsimlerin güneş döngüsü ile ilişki içinde.

Doğaya olan bu bağlantı izleyicinin kendini rahat hissetmesini sağlıyor ve çoğu kişinin hayatının büyük bir kısmını geçirdiği iş yerindeki yaşam kalitesini artırıyor.

Projenin temellerini atmak, problemlere çözüm getirmekten daha zor. Işığı bizzat yaşamak, ışığın, bulunduğumuz ortamdaki özel davranışlarına bağlı. JCDA firması, Skidmore, Owings ve Merrill firmasından David Childs ile birlikte 7 World Trade Center’da birlikte çalışırken, 9/11 faciasından sonra alanda görülecek değişiklikleri de hesaplarına kattılar. Yeni plana göre, 7 WTC’nin güneye bakan cephesi, yeni Ticaret Merkezinin inşaatı ile sokak seviyesinden itibaren karşılacaktı. Yeni Ticaret Merkezinin kuzey cephesinin inşaatı ise, Kuzey yönünde Greenwich Sokağına bakacaktı.

Gün batımında „7 Trade Center” binasının görüntüsü. Bina cephesine yerleştirilen LED’ler, binanın yanından geçenlerin tepkisine göre yanıyor. Etkileşim konusuna sanatsal bir yaklaşım. New York City’de yaşayan veya çalışan insanların ilgisi, kentsel çevre tarafından çekiliyor. Kentin kendisi ise ayrı ayrı yaratılan ışık fenomenleri ile kent halkının enerjik katılımıyla yaşam buluyor.

Fotoğraf: David Sundberg

Kulenin kendisi yaklaşık 60 katlı daralan bir paralelogram olarak tasarlandı. JCDA planlamacıları prizmaya benzer şekil fikrini binada devam ettirdiler. Kristal görünümlü bina dış cephesi konsepti ile Alt Manhatten’de oluşan ışığın kalitesi muhafaza edilmek istendi. JCDA, bina cephesine vuran ışık ile, binanın çevresindeki dar sokaklardaki diğer binalara ışık getirme fikri üzerinde çalıştı. Doğrudan ve sınır yapan diğer binalardan yansıyan güneş ve gökyüzünün parlaklığı ile bina cephesindeki dinamik efektler, çeşitli yönlerden gelen yayalar tarafından hemen algılanıyor.

Işığın bu hacimsel kalitesini görsel bir şölene dönüştürmek için JCDA cam cephe için eşsiz bir ayrıntı geliştirdi. Çelikten yapılmış yansıma özelliği yüksek yüzeyli pencere kasalarının hemen önüne üstüste bindirilmek suretiyle ışık geçirgen cam ögeleri yerleştirildi. Pencere kasasının biçimli derinliği bina cephesinin tamamında çeşitli etki yaratıyor. Kasanın alt kenarı mavi paslanmaz çelikten yapılmış bir reflektörden oluşuyor. Çelik gökyüzündeki ışığı bükümlü reflektöre yansıtıyor. Cam geçirgenliği ve renginin doğru seçimi, ışığın bina cephesine girişi, düz hat şeklinde üstüste bindirilerek yerleştirilen cam ögeler, bunların hepsi kuleyi sadece büyük bir cisim olmaktan çıkartıyor ve dış cephesinde sürekli değişen renkler, gökyüzünün rengi ile içiçe giriyor ve ışığın izleyici tarafından eşsiz bir şekilde algılanmasını sağlıyor.

Dikroitik ışık alanı çeşitli ışık efektleri yakalıyor ve bunları aynı anda gösteriyor. Kentlerde ışığı yaşamak sıradan olmak zorunda değil. Işığı kamusal alanlara getirme sanatı ise sadece güneş ışığına ulaflmakla olmuyor. Bir mekânın ışık ile olan ilişkisini anlamak ve bu ortamın günler, aylar ve seneler içinde hangi etkiyi bıraktığını öğrenmekle, özelliklerini kullanabilecek, malzemelerin kullanım düzenini araştıracak ve bu ışığı kent içinde kullanmamıza olanak sağlayacak yaratıcı çözümler bulacağız.

Dikrotik ışık alanı, bir kulenin temelinde yer alan tuğla taşlı büyük bir alanı örtmek için tasarlanmış bir sanat eseri. Hem ışığı çevreye yansıtıyor hem de yansıyan ve doğrudan gelen güneş ışınlarına tepki gösteriyor. Işık alanı, güneşin hareketini ve kentin çevresini yansıtıyor. Dikrotik ışık alanı difüz bir cam aynadan oluşuyor. Ayna, ağır yağmur bulutlarından en parlak maviye sahip gökyüzüne kadar, New York City’nin en güzel günlerinde gökyüzündeki ışık durumunu yakalıyor. Aynı zamanda bu yarı opak yüzey sadece binayı ve hemen arkasındaki duvarı saklamaya yaramıyor, ayrıca kanatlarda yaratılan ışık fenomenlerini de kaydediyor. Kanatların buhar uygulamak suretiyle oluşturulmuş dikrotik katmanı camın kendi yapısına entegre.

Dikrotik katman ışığı kıryor, tayfın bir yarısının renklerini yansıtıyor ve diğer yarısını geçiriyor. Bu camdan sanat eserine kuzeyden bakıldığında, soluk yeflilden İndigo rengine kadar geniş bir renk yelpazesi görülüyor. Güneyden bakıldığında altın/ yeşil’den magenta’ya kadar uzanan bir renk yelpazesi sunuyor. Temelde dikrotik ışık alanı, ışık içinde olan verileri çalışıyor. Bu bilgiler, güneşin zamanla ilerleyifli ve izleyicinin ışık alanına göre sürekli değişen bakış açısı ile harekete geçiyor.

Benzer nedenlerle 7 World Trade Center’ın alt cephe bölümleri için interaktif ışık duvarı geliştirildi. Ancak bu uygulama ile ışığın sokaklarda daha fazla algılanması hedeflendi. JCDA tasarımcıları, güneşin doğuşundan batışına kadar binanın önemini ortaya çıkartan bir interaktif ışık duvarı tasarladılar. İnternaktif ışık duvarı, kent ortamını içinde oturanları ile gerçek ilişkisini dinamik bir biçimde sergiliyor. Bunun için kule ile yaya arasındaki eşit olmayan boyut ilişkisini aşıyor. Işık duvarı, JCDA tarafından tasarlanan alt cephenin kuzey ve güney kısımlarına entegre edilmiş. Paslanmaz çelikten oluşturulan çit tel örgü duvarı, transformatörlerin ısısını dışarı atmak için gerekli havalandırma alanını sunuyor ve transformatörlerden birinin patlaması halinde ısı dalgasına karşı direnç oluşturması hedefleniyor.

Duvar, telden örülmüş çelik katmanların alt çerçeveye kaynak yapılmasıyla oluşturulmuş. Tel örgünün yönü hem günışığı hem de LED ışık raylarından gelen ışığa göre ayarlanmış. Binanın içi gündüz ve geceleri görülmüyor. Bina cephesi de görsel olarak bir derinlik kazanıyor. Geceleri binanın alt bölümleri interaktif ışık duvar ile canlanıyor.

16 video kamera ve dört bilgisayardan oluşan tanıma sistemi ile, ki bunlar Kinecity firması tarafından özel olarak geliştirilen bir yazılım ile kumanda ediliyor, sistem yaya trafiğinden görüntüler topluyor ve bunları analiz ediyor. Işık duvarına yerleştirilen LED’ler binanın yanından geçen yayalara tepki olarak yanıyor. Buradan geçen her bir kişinin varlığı büyük kent ile ilişkilendiriliyor. Kişilerin her biri yedi kat yüksekliğindeki ışık rayları ve üstüste binen uzun görüntülerden oluşan insan grupları olarak gösteriliyor. Binanın hemen yakınında bulunan her kişi, kendi gölgesinin ışıkta değişmesi gibi basit ve gündelik bir fenomene şahit oluyor, bu ışığın nasıl, parlayarak bina ve başka ögelerin ışığı ile birlefltiğini görüyor. Kent insanı çevresini çok daha bilinçli olarak algılıyor. Otomatik olarak aynı yerin, ulusal ve de uluslararası ziyaretçilere kapılarını açtığı kültürel alan olarak geçmişi ve geleceğini düşünüyor. İnteraktif ışık duvarı, Dünya Ticaret Merkezine gelen ziyaretçilere ve burada yaşayanlara; nasıl kendileri kent tarafından teşvik ediliyorlarsa, kentin de enerjik katılımı ile canlandıkları hatırlatılıyor.

Geçici ancak bir o kadar etkili olan ışık uygulamalarına ilgi göstererek bunları kamusal alana dahil etme yolları bulabilir, kentin yapısını, günlük varoluşumuzun değerlenmesine katkı sağlayacak şekilde değifltirebiliriz.

Bunu yapmak için tasarım sürecinin sınırlarını kaldırmalı ve ışığı bunun merkezine entegre etmeliyiz. Işığın kamusal alanlara dahil edilmesi ışığın, kentte yaşayanlar tarafından hissedilmesi ve algılanmasını harekete geçirecek ve böylece kent çevresindeki kısıtlamaların ötesine geçerek, doğanın gücüne bir ilişki kuracaktır.

Üst fotoğraf: 52 Katlı yeni 7 World Trade Center (Ticaret Merkezi): Binanın cephesi sürekli değişen gökyüzünün görüntülerine tepki veriyor.

Fotoğraf: Andreas Keller Alttaki fotoğraf: Güneş ışığı borusunun (Solar Light Pipe) gündüz görüntüsü. Fotoğraf: Paul Warchol

Dergide s. 54.