Yeni Akropolis Müzesi, Atina

Metin: Arup Lighting, Alison Ritter

Fotoğraf: Christian Richters, Peter Mauss, KTIRIO Technical Editions, Arup Lighting

Yeni Akropol Müzesi, Yunanistan’da son 20 yıl içinde kamusal alanda yapılan en önemli projelerden biri. Orjinal halleriyle 1874 yılında inşa edilen Akropolis Müzesinde sergilenen sanat eserleri ve cisimleri, depolanan veya yabancı ülkelerin müzelerinde bulunan hazinelerin sadece çok küçük bir miktarı. 19. Yüzyılın başında yedinci Earl of Elgin tarafından İngiltere’ye çıkartılan Parthenon’a ait sanat eserlerinin iadesi konusunda süren uluslararası tartışmalar onlarca yıldır devam ediyor ve gerçekten ulusal boyutlu ünlü bir vakaya dönüştü. Bu tür eserlerin iadesi ile ilgili en büyük endişe ise, sonradan bunların doğru bir şekilde teşhir edilmesini sağlamak için uygun bir yerin olmamasıydı. Yeni Akropol Müzesinin açılması ile birlikte tüm bu tartışmalar geçersiz hale geldi.

Artık Parthenon’a ait sanat eserlerinin bir evi var. Gün ışığı ile aydınlatılarak sergilenen tüm eserlere hakkını veren modern ve en uç taleplere cevap verecek bir yer. Yaklaşık 4.000 buluntu, ki bunların çoğu Atina’daki Akropolis’ten gelen parçalar, 14000 metrekarelik bir alan üzerinde sergilenecek. Müze Haziran 2009 tarihinde halka açıldı ve ilk iki ay içinde 523540 ziyaretçi ağırladı. Bu rakam günde ortalama 9.200 ziyaretçi anlamına geliyor.

Workshop Zistergienserkloster in Bad Doberan/D

Antik dünyanın yedi harikasından biri değil, ancak muhtemelen her okul çağındaki çocuk Atina’daki Akropolis’i bilecektir. Ayrıca dünya dışı varlıklar tarafından mavi gezegenin muhtemelen en meşhur kalıntıları olarak görülüyordur. Mimarlar ve aydınlatma tasarımcıları arasında, antik Yunanistan’ın henüz yıkılmamış en önemli yapısı Partenon dahi, günışığı mimarisinin en iyi örneği olarak gösteriliyor. Buradan yola çıkılarak Yeni Akropolis Müzesinde sergilenen eserler için ilk ışık kaynağı olarak günışığı kullanılması gerekliliği ortaya çıktı. Aslında işin özü antik eserler 2600 sene önce nasıl sergileniyorlarsa öyle bir ışıkla sergilemekti: tamamen doğal ve hiçbir şeyi değiştirmeksizin.

Alternatif B Çatı pencereli ve serigrafi baskılı Okalux cephe Alternatif C Cam üzerinde farklı serigrafi baskısı olan cephe Alternatif konsept - suni ışık Alternatif A Ray sistemi Aternatif B Entegre çatı pencereli

Workshop Zistergienserkloster in Bad Doberan/D

Arup Lighting 2001 yılında mimarlık yarışmasını kazanan Bernard Tschumi mimarlık ofisi mimarları ile yakın işbirliği içinde dünyanın en meşhur sanat eserleri için bir aydınlatma konsepti ve ziyaretçilerin unutamayacakları bir mekân deneyimi tasarlamaya başladı. Aydınlatma tasarımını uygulama işi OCNAM (Organization for the Construction of the New Acropolis Museum) tarafından Londra’daki Florence Lam tarafından yönetilen aydınlatma tasarımı ekibine verildi. Böylece Arup Lighting, projeden ve açılıştan ilk sergiye kadar tüm aşamalardan sorumluydu. Işık, yeni Akropolis Müzesinin ana konusu. Diğer tüm tasarım ögelerinden çok daha önemli ve mimari planlamanın merkezini oluşturuyor. İç mekânlar bina cephelerindeki ve çatıdaki geniş pencerelerden giren, Attika’nın üzerindeki gökyüzünün o özel ışık gücüne sahip doğal ışığı ile aydınlatılıyor.

Bu müze sadece belli bir sergi uğruna yapılmadı, aynı zamanda modern mimarinin de bir sembolü. Binanın görüntüsü davetkâr ve ziyaretçilere açık. Gerçek bir günışığı müzesi.

Müze içindeki çoğu mimari kalıntının mümkün olduğu kadar dışarda görünmesini sağlamak için ışığın bu koşulları içeri yansıtması istendi. Yeni Akropolis Müzesini de eşsiz kılan günışığı ile sanat arasındaki bu sıkı ilişki.

Antik eserlerin yer aldığı salon Çoğu sergi mekânında olduğu gibi mimarlar, antik eserlerin bulunduğu salonunda günışığı almasını istediler. Salon, doğal ışığı iki katı kapsayan kuzey cephesi ile bir dizi çatı penceresinden alıyor. Müze ziyaretinin önemli bir kısmını buraya hakim olan günışığı oluşturuyor ve yılın çoğunluğunda sergilenen eserlerin görülmesi için temel aydınlatmayı sağlıyor. Eserleri ışıktan koruma konusu bu salonda geçerli değil. Ancak herzaman doğrudan güneş ışığı almamaları sağlanmalı ve içeri giren güneş ışığının miktarı kontrol edilmeli. Elektrik aydınlatması çatıya yerleştirilen günışığı sensörleri ile bağlantılı. Sensörler elektrik ışığını kumanda ediyor ve kapalı havalarda günışığını elektrik ışığı ile destekliyor.

Günışığı pasif bir biçimde kullanılıyor. Salondaki günışığı ile elde edilen aydınlatma yoğunluğu, günün saatleri veya mevsimlere ve hava şartlarına göre değişiyor. Eserleri güneşten korumak için cam cephenin alt bölümlerine serigrafi baskı yapılmış. Cam cephenin üst bölümlerinde karartma bulunuyor. Dolayısıyla salondaki günışığı yumuşak ve eşit. Serigrafi baskı uygulanan camdan ise yan taraftaki binaların görülmesi engellenmiş oluyor.

Güneş yavaş yavaş batarken, sergilenen eserler, frizin 160 m’den fazlası zamanımıza kadar ulaşabilmiş. Birçok parçası ise dünyanın çeşitli başka noktalarında.

Metoplar, Parthenon’un sütunlarının üzerindeki dekoratif rölyef bandın bir parçası olan 92 mermer plakadan oluşuyor. Her bir tabaka üzerinde rölyef olarak savaş sahnelerinin ayrıntıları ile mitolojideki insan başlı, at gövdeli, dört ayaklı yaratık olarak bilinen Kentauren’ler ve efsanevi Teselyalı Lapithen görülüyor. Yeni müzedeki Parthenon salonunda Metop’lar, bina içinde eskiden de bulundukları şekilde sergileniyorlar. Ziyaretçilere eksiksiz bir eser olarak neye benzediklerini göstermek için eksik olan heykellerin yerine kum taşından dökme taklitleri yapılmış.

Parthenon Tapınağı’nın Doğu ve Batı cephelerini pedimentler oluşturuyor. Bunlar 3,3 m’lik yüksek çatı kalkanı içine yerleştirilmiş bir dizi muhteşem biçimli heykelden oluşuyor. Beş metre yüksekliğindeki cam kaplı salonun günışığı konsepti, müzenin; eserler ve ziyaretçiler sıcaktan bunalmadan, gözleri güneşten kamaşmadan ve dışarıyı görmeden gezilecek şekilde olmalıydı. Galerinin cephesine çift cam uygulanmış ve camlar özel bir katmanla kaplanmış. Bu sayede Güney Avrupa’da yaz aylarında görülen yakıcı sıcaklıktan koruma sağlanıyor. Ziyaretçilerin gözlerinin güneş ışınlarından kamaşmasını önlemek ve içerdeki eserleri rahatça izleyebilmelerini sağlamak için cam üzerine serigrafi baskı uygulanmış. Baskı üzerinde farklı yoğunluklarda (camın alt ve üst kısımlarında daha yoğun) siyah noktalar bulunuyor ve böylece Parthenon’u görmek kolaylaşıyor.

Bir heykelin veya rölyefin dokusu, ışığın içeri girişi ve özellikle giriş açısı ile daha fazla veya daha az öne çıkartılmış oluyor. Giriş açısı ne kadar eğimli olursa, eserin dokusu daha fazla görülüyor. Çok büyük biçimli dokulara sahip bir alan (Metop ve pediment üzerindeki figürler gibi) frizlerde olduğu gibi çok ayrıntılı ve hassas yüzeye göre aynı ölçüde asimetrik bir aydınlatma gerektirmiyor.

Arup Lighting, bu projede mimar ekipler ile birlikte çok yoğun çalıştı ve tasarımın her aşamasında katkı sağladı. Sergilenen sanat eserleri, farklı günışığı ortamlarında ve bununla birlikte modelleme efektleri konusunda test edildi. Sadece bu şekilde, en uygun günışığı ve görme koşulları planlanabildi ve hem rahatlık hem de görsel konforu sağlayacak bir mekân oluşturuldu. Geleneksel olarak daha çok, tiyatrolarda bulunan şekilde aydınlatma teknikleri kullanıldı. Bu amaçla çatıya bir sıra şeklinde çatı pencereleri yerleştirildi. Yukardan gelen günışığının heykellerin üzerinden sıyırarak geçmesi planlandı. Bu hareket mekanda belli bir ışık oyunu oluşuyor, çünki yan pencerelerden içeri giren ışık ortamı tamamlıyor ve de fizlere gün içinde biçim olarak değerlendiriyor.

Karanlıkla birlikte elektrik ışığı devreye giriyor. Tüm üzerlerine yönlendirilmiş projektörler ile beliriyor. Projektörler elektrik rayları üzerine monte edilmiş ve raylar duvarın üst kısmında kalan pencere pervazlarının kenarına görünmeyecek şekilde yerleştirilmiş. Doğal ve elektrik ışığı (vurgulama ve temel aydınlatma da) pencerelerin olduğu bu üst alandan geliyor. Herhangi bir görsel engel oluşmaması için aydınlatma planlaması, mimarlar ile birlikte yakın işbirliği içinde yapıldı.

Projektörler kafes sisteminde yerleştirilmiş. Lambalar farklı açılardan sanat eserlerinin üzerine doğru yönlendirilmiş. Böylece aydınlatma esnek bir biçimde, eklenecek eserlere göre de ayarlanabiliyor. Heykeller, en önemli sanat eserlerinin her zaman, sütun düzenini ortasına alacak şekilde konumlandırılmış. En önemli heykellerin her biri üç veya dört projektör ile aydınlatılıyor. Sütunlara yerleştirildikleri noktalardan ışık konisi kesitleri ve zeminde gölgelerin oluşmaması için lambalar çok hassas bir ayarlamaya tabi tutulmuş.

Vurgu aydınlatması heykellerin şekil ve ayrıntılarını öne çıkartırken, duvarın üst kısmındaki pencerelere entegre edilen difüz ışıklı tavan aydınlatması, rahat bir ortam görüntüsü sunuyor. Işık, tüm yüzeylerden yüksek tavanlı mekâna yansıyor ve serbest duran sanat eserlerinin şekillerini ortaya çıkartıyor. Sergilenen eserlerin aralıklı yerleşimi tesadüfi görüntüsü verse de, bu yerleşim çok ayrıntılı olarak yapılan bir hiyerarşi çalışmasının sonucu. Antik eserlerin bulunduğu salonun ışık kalitesi burada bulunan figürlere tam uyuyor. Gece veya gündüz, bu alan her zaman gezmeye değer.

Parthenon salonu

Yeni Akropolis Müzesindeki sergi salonlarında bulunan şartlar hiçbir başka müzede olmadığı kadar doğal ışığa bağlı. Bu durum kendisini en çok Parthenon salonunda gösteriyor. En ince ayrıntısına kadar düşünülmüş günışığı kullanımı sayesinde burada yer alan eserler, doğal çevrelerinde oldukları gibi görünüyor. Çoğu eser göz hizasında olduğu için ziyaretçi, orjinal ayrıntıları kolayca görebiliyor. Her bir eserin doğru konumlandırılması ve iyi ışık kalitesi sayesinde, zaman içinde daha az zarar gören eserlerin orjinal pigment boyası (patina) görülebiliyor. Galerinin eşsiz tasarımı sayesinde mermer figürler yakından ve arka planda orjinal mekânlarının kulisinde görülebiliyor. Parthenon’un üst kısmındaki mimari süslemeler üç ögeden oluşuyor:

Friz, metop ve pediment. Aydınlatma konsepti, sanat eserlerinin mekân içinde yerleşimi ve hiyerarşisine göre geliştirildi.

Atinalıların göçünü gösteren friz, mermer üzerinde rölyef heykelleri bulunan ve Cella des Parthenon’un üst kısımlarını çerçeveleyen ve orjinal binanın dışından görünmeyen boydan boya uzanan bir yapı şeridi. Orjinal

Workshop Zistergienserkloster in Bad Doberan/D ortam bir sahneye dönüşüyor ve sahnenin anlatıcı ögesini oluşturuyor. Çoğu büyüleyici sırları ve figür ve sanat eserlerinin güzellliğini göstermek için birçok farklı teknikler uygulanıyor. Tavandaki çatı pencerelerine görünmeyecek şekilde yerleştirilen lambalar sergilenen eserlere doğru yönlendirilmiş. Zaman zaman, sergilenen figürler ve cisimler bir ışık çerçevesi içine alındı. Tavanın veya yapının aydınlatılmamasına dikkat edildi, çünkü bu şekilde gölge oluşabilir ve görüntü kalitesi bozulabilirdi. Oval biçimli lenslere sahip ek lambalar, orjinal tabakaları vurguluyor ve bunlara şekil veriyor. Bu teknik, orjinal friz parçaları ile görüntüyü tamamlamak için yapılanlar arasındaki kontrastı bilinçli olarak güçlendiriyor. Koleksiyonun tam olmadığının sessiz bir işareti mi?

Antik eserlerin yer aldığı salonda gece ve gündüz ortamı. Farklı ışık renklerine sahip flüoresanlar temel aydınlatmayı sağlıyor ve geceleri günışığının yerini alıyor. Spotlight’lar figürleri öne çıkartıyor. Gündüz saatlerinde sadece günışığı kullanılıyor.

Pediment sergisi bir dizi daha büyük ve her biri dar yansımalı Spotlight’lar ile farklı yönlerden aydınlatılan ve özellikleri ortaya çıkartılan heykellerden oluşuyor. Pedimentler sadece önden ve yandan aydınlatılıyor, tıpkı orjinal ortamlarında olabilecekleri gibi. Frizlerde ve metop’larda olduğu gibi kum taşından yapılan eklentiler görüntüyü tamamlıyor. Burada da orjinal heykeller öne çıkartılıyor.

Parthenon salonunun konseptinde sanat eserlerini sadece akşamları elektrik ışığı ile aydınlatmak öngörüldü. Uzaktan bakıldığında, aydınlatılmış olan Metop ve Frizler heyecan verici. Cam kaplı müze binası dev bir vitrine dönüştürülüyor. Vitrinin içinde ise sahneleştirilmiş figürler ve sanat objeleri, gösterimde olan mücevherlere

Workshop Zistergienserkloster in Bad Doberan/D benziyor. Açılış saatlerinin dışında geceleri de Müzenin görüntüsü muhteşem. Cam cepheden içerdeki eserler görülüyor.

Karyatid salonu

Karyatidler, mimaride taşıyıcı olarak işlev gören kadın şekilli taş sütunlardır. Eskiden altı heykel, Akropolis’deki Erectheion Tapınağının kapısını taşıyordu.

Karyatid salonu, günışığının galeriye yukardaki cam zemin arasından filtrelendiği bir iç mekân. Sergilenen beş karyatid, çeşitli katmanlardan görülebiliyor ve bu nedenle müze ziyaretçilerinin beğenisini kazanan bir alan. Galerinin özel yerleşimi ve sergilenen eserlerin konumu algılar ile ilginç oyunların ortaya çıkmasına olanak sağlıyor. Karyatidler çok meşhur ve belli bir açıdan bakıldığında, galerinin tavanını taşıyorlarmış izlenimini veriyor. Bu Trompe l’oeil efekti sahne aydınlatması teknikleri ile oluşuyor ve Karyatid’ler mekân içinde öne çıkıyor.

Heykellerin biçimlerini göstermek için bir dizi tavan projektörü ve duvara monte edilmiş elektrik rayları üzerine yerleştirilmiş lambalarla birlikte aydınlatma yapılıyor. Tavandaki projektörler farklı açılarla heykelin ana gövdesine yönlendiriliyor ve heykelin başının arkasındaki ayrıntıları vurguluyor. Yan duvarlardaki elektrik rayları üzerinde bulunan lambalar ise Karyatid’lerin yüzlerine odaklanmış ve tavandaki

Cam kaplı Parthenon salonunun tamamı ışık tekniği açısından zorlayıcı ancak bir o kadar da etkileyici. Günışığı şartları güzel ve dengeli bir görme ortamı sunuluyor. Gün içinde günışığı yavaşça, orjinal eserler ve de sonradan Frizlere eklenen yeni, beyaz renkte oluşturulmuş figürlerin üzerinden kayarak geçiyor.

Workshop Zistergienserkloster in Bad Doberan/D projektörlerle oluşan gölgeleri azaltıyor. Karyatid’leri yakından görmek için heykellere yaklaşan ziyaretçilerin gözleri kamaşmaması ve ayrıntıları ve lazer ile uzun temizleme metodları sonrasında ortaya çıkartılan heykellerin örgülü saçlarını göstermek için, projektörlerin konumunun ve yönlendirmesinin çok hassas bir şekilde yapılması gerekti.

Ziyaretçi Karyatid’leri farklı yüksekliklerden ve bakış açılarından yakınına giderek seyredebiliyor. Işık, heykellerin üzerine sanki biçim verircesine bir fırça darbesi gibi yansıyor ve heykelin ayrıntılarını ortaya çıkartıyor. Ustaca ama bir o kadar da heyecan verici bir etki.

Dünya kültür mirası olarak kategorize edilecek bir yeri dolduran kültürel kriterlerden biri bu yerin veya binanın “insanın yaratıcı dehasını sergileyecek bir ustalık işi” olması gerekir. Yeni Akropol Müzesinin günışığı planlaması ve tasarlanan elektrik aydınlatması kesinlikle bu dehayı gösteriyor. Planlamacı olarak bugünün mimar ve aydınlatma tasarımcılarına günışığı ile nasıl çalışıldığını göstermek için örnek bir proje.

Projeye katılanlar

İşi veren

Yeni Akropolis Müzesinin Yapı Uygulama Organizasyonu, Dimitros Pandermalis (Başkan) / Yunanistan Mimarlar: Bertrand Tschumi Architekten, New York / ABD Michael Photiadis, ARSY / Yunanistan Yapı tekniği: ADK ve Arup New York / ABD Mühendislik yapısı: Michanniki Geostatiki / Yunanistan ve Arup New York / ABD Makina yapım ve elektro teknik: MMB Study Group S.A. ve Arup New York / ABD Aydınlatma tasarımı: Arup Londra / İngiltere, Florence Lam, Vasiliki Malakasi, Matt Franks, Katie Davies İnşaat firması: Aktor S.A.: Leonidas Pakas, Costis Skroumbelos / Yunanistan Cam kaplama planlama: Hugh Dutton Associates (HDA) / ABD Uygulanan ürünler:

Müze aydınlatması: Tecnica von iGuzzini Flüoresanlar: Osram Cam kaplama: Vario von Eckelt Glas

Dergide s. 44.