Kimin için ve ne için tasarım yapıyoruz?

Metin: Mark Ridler, PLDA

Kendi bünyesinde yaptığı bir tartışma sonrasında Derneğin, bu mesleği bağımsız bir meslek olarak görülme hakkını tesis etmesi için altı adım tanımlandı:

1. Etik kodeksi 2. Hizmet kapsamı standardı (Standard Scope of Services)

3. Kalifikasyon (Yüksekokul programı/mezuniyet)

4. İleri eğitim şartları (Continuing Professional Develpment)

5. Zorunlu meslek sigortası 6. Disiplin ve şikayet prosedürleri

Bu adımlardan biri, yeni / üzerinde çalışılan etik kodeksinin tanıtılmasıydı. 2007 yılında PLDC’nin ilk etkinliğinde yapmış olduğum bir sunum neticesinde bu çalışmanın bir parçası olma şerefine sahip oldum. Bir aydınlatma profesyonelinin bir projenin tasarımına neden katılmak istediğine yönelik birçok haklı neden olacaktır ve ben, eğer dürüst olmak gerekirse, tüm bu nedenlerin kişisel motivasyona bağlı olduğunu düşünüyorum. En önemli nedenlerden biri egomuz. Yaratıcı ve aktif olmayı seviyoruz ve konseptimizi uygulama sonrasında izlemekten ve sonra “bunu yapan bendim” demekten zevk alıyoruz. Hatta etrafımızda olanların (işverenler, çalışanlar, diğer tasarımcılar, ödül heyetleri) bizi alkışlaması ve işimizi takdir etmeleri çok daha iyi oluyor.

Bir diğer neden ise yaratıcı olma zorunluluğu. Aramızda bazıları, mecbur olduğumuz için ışık planlaması yapıyor. İçimizde, dışa çıkmak isteyen bir yaratıcılık dürtüsü var. Kısmen aynı yerde büyük bir parça Hedonizm de var: güzel ve keyifli olan şeylerden zevk alma duygusu. Tüm bunlar bireyi ilgilendiren konular, hepsi geçerli ve önemli. Ancak yeterli değil. Ben, kendi isteğimiz dışından gelen dürtülerin de çalışmalarımıza yön verdiğine inanıyorum. Hepimiz, dünyayı çok daha iyi ve mutlu bir yere dönüştürmek istiyoruz ve hepimiz bunun için iyi bir ışığın katkı sağlayacağına inanıyoruz.

Profesyonelce yapılan aydınlatma tasarımı, uygulamalı bir sanattır. Kapitalist bir toplumda ticari bir faaliyettir, dolayısıyla motivasyonumuzun arkasında güçlü ticari nedenler yatar. Doğrudan muhatap olduğumuz efendilerimiz, işverenlerimiz, yani yapı sahipleri ve planlama ekipleridir. Birleşik Krallıkta, proje ekiplerini bir araya getirme konusunda bir dizi katkılarımıza daha fazla ağırlık verdiğimizde başarı şansımızı artıracağımıza inanıyorum.

Genel olarak aydınlatma tasarımcılığı dünyasının bağımsız bir meslek olarak tanınmasını sağlayarak daha fazla saygı ve itibar kazanmak, böylece aydınlatma tasarımına önem ve etki katmak ve tüm bunları topluma anlatma ihtiyacı var. Derneğin, bu yönde yaptığı ilk çalışmaları arasında ELDA ismini PLDA’ya değiştirmesi ve dernek tüzüğünün tamamen üzerinden geçerek güncellemesi oldu.

Etik – Çıkar çatışmasına çözüm getirme Örnek: Okullarda gün ışığı kullanımı Bir sınıf içinde yer alacak pencerelerin tasarımında dikkat edilecek bir çok faktör vardır. Büyük pencerelerden sınıfa gün ışığı girer ki bu durumun, öğrencilerin performansı üzerinde etkisi büyüktür. Ayrıca elektrik ışığı ihtiyacı azalır ve böylece enerji tasarrufu yapılır. Ancak aynı zamanda, kış döneminde büyük pencerelerden ısı kaçar ve yaz döneminde çok güneş ışığı girer. Demek ki avantajları ve dezavantajları vardır. Maliyet planlamacısı, camın pahalı olduğun bilir ve pencerelerdeki cam miktarını düşürmeye uğraşır. Mimar, bina cephesindeki kompozisyonun güzel olmasını ister. İşveren, kullanacağı sermayenin mümkün olduğu kadar düşük olmasını ancak enerji maliyetlerinin de sürekli düşük olmasını, gelecekte okul binasında yapılacak test sonuçlarının iyi çıkmasını ve planlamanın uygulanmasını ister. Ona bu kararda nasıl yardımcı oluruz? Tabi ki sadece profesyonel cephemizle sınırlı tutarak, yüzde x’lik bir gün ışığı faktörüne ihtiyacımız olduğunu (ki bunu kimse anlamayacaktır) söyleyebiliriz. Mühendisler buna karşı bir teknik görüş getirecektir ve maliyet planlamacısı her şeyi en ince ayrıntısına kadar hesaplayacak ve binanın, sonunda hiçbir penceresi olmayacaktır.

Ancak, binanın; sınıflarda öğrenim gören öğrenciler ve küresel olarak ısınmakta olan bu dünyanın gelecekte yaşayanları olarak, sadece öğrencilere hizmet etmek üzere olduğu düşünülürse, mühendisler ile birlikte mekânın en verimli nasıl kullanılabileceği konusunda birlikte ortak bir nokta bulunması önemlidir. İşveren bunu kolayca anlayacak, mimar ve maliyet planlamacısının desteklemek isteyeceği ve istemediklerinde ise buna zor karşı olanaklar var: Özel Finansman Girişimleri, Tasarlama ve İnşa Etme, İmar Kurumları Üzerinden Alınan İşler veya Bireysel Planlamacıları Görevlendirme şeklinde olabilir. Ancak tüm bu modellerde diğer roller açıkça görülebilir: işveren, proje sorumlusu, mimar, peyzaj mimarı, iç mimar, maliyet planlamacısı, ölçüm teknisyeni, yapı sahibi. Ayrıca büyük bir oranda başka paydaşlar da vardır. Bu paydaşlar veya çıkar temsilcileri projeden projeye değişir.

Ben şahsen, farklı paydaşların tanımlanması gerektiğinde aşağıdaki kontrol listesinin kullanılmasını daha uygun buluyorum. Her proje için, ilgili projeyi kullanacak, oturacak ve bununla temas içinde olacak (Use, Inhabit and Encounter) olan paydaşları tanımlamaya çalışıyorum.

Bunu en iyi, bir örnekte gösterebiliriz.

Proje: İngiltere’nin Exeter kentinde bir alışveriş merkezi Kullanıcı: Arsa sahibi, araziyi kiralayan / kiracı, alıcı, belediye meclisi Merkezde bulunanlar: Satış personeli ve diğer personel, Encounter grubu, proje ile ilgili kişiler, doğrudan kullanıcı / oturan olmasalar dahi:

Exeter halkı

İkon niteliğinde olan bina ve sanat eserleri bir kent merkezinin özelliklerini ve durumunu değiştirebilir. Bu kentin bir sakini olmakla aidiyet duygusunu artırabilirsiniz.

İnşa edilen yapı ile Orta Çağa ait bir sokak planı tekrar hayata geçirildi ve yayalara daha fazla giriş olanağı yaratıldı.

Kamuya önemli konuları aktarmak ve onlara mimari değeri olan yeni bina ve ortamları kazandırmak için daha fazla imkan sunuluyor. Aydınlatma ile kamuya açık bu tür tesisler karanlık saatlerde de kullanılabiliyor.

Ticari açıdan bakıldığında, artan faaliyetler ile daha fazla vergi alınabiliyor, ki bu vergilerin geri dönüşü hastane ve okulların yapımı ile sağlanıyor.

Sağlam pasif tasarım ve yaratıcı aydınlatma ile suç oranında gerileme oluyor ve kriminal saldırı korkusu azalıyor.

Mimari aydınlatması kent içindeki ortamların daha iyi görülmesine olanak sağlıyor ve geceleri kent içindeki hareketliliğe olanak sunuyor.

Yaya alanların yaratılması ve kamuya yönelik trafik araçlarının düzenlenmesi ile yapının çevre üzerindeki etkileri azaltılabiliyor.

Güvenli aydınlatma sayesinde trafik kazaları ve can kaybı azalıyor.

Bölgede yaşayanlar ve ülke halkı açısından:

Önemli mimari ve kamuya yönelik sanat eserleri olan hareketli kentler, tüm ülkenin görünüşü ve itibarını artırabilir.

Doğrudan daha fazla ticari faaliyetler, dolaylı olarak yurt dışından gelen yatırımlar veya artan turizm ile ekonomi üzerinde olumlu ticari etkileri olabilir.

Trafik kazalarının azalması ile kamusal alanlara yapılan harcamalar düşecektir.

Kötü tasarlanmış bir aydınlatma, ışık kirliliğine neden olacak böylece geceleri gökyüzüne bakışı engelleyecek ve yıldızlı bir gökyüzünün görülmesine engel olacaktır.

Küresel vatandaşlar CO2 emisyonunu sıfırlamadığımız sürece aydınlatma tasarımcısı olarak çalışmalarımızın çevre üzerinde etkisi olumsuz olacaktır.

Görülen o ki işveren, paydaşlardan her biri olabilir. Her tasarıma farklı paydaşların dahil olabileceği de anlaşılmaktadır. Bunlardan bazıları işveren tarafında olmayabilir ve çoğu aykırı hedef ve görüşlere sahip olabilir. Ticari boyutta faaliyet gösteren tasarımcılar olarak hepimiz, bizim paramızı veren işverenler için çalışıyoruz. Ancak profesyonel sorumluluklarımız, para ödeyenlere karşı körü körüne itaat etmenin ötesine geçiyor. İşte burada bazen çözülmesi zor olan çatışmalar oluşuyor. Örneğin, birbiri ile savaş içinde olan paydaşlar konusunda nasıl karar vereceksiniz? İşverene nasıl akıl vereceksiniz ve projenin nihai başarısını temin etmek için onlara nasıl davranacaksınız? Bir aydınlatmanın gerektirdikleri ile planlama ekibinde yer alan bir üyenin şartları arasındaki dengeyi nasıl sağlayacaksınız?

Bu noktada doğru oluşturulmuş bir etik kodeksine uymanın anlamlı olacağını düşünüyorum. Kim için ve neden tasarım yaptığımızı biliyor isek, aydınlatma tasarımı konusunda kararlar almanın ve bunların gerekçelerini belirtmenin kolay olacağını düşünüyorum. Sadece kendi profesyonel çıkarlarımız yönünden açıklamalar getirmeksizin, duracakları sağlam ve ikna edici bir argüman getirecektir. Bu argüman, örneğin etik ve kısıtlamalara öncelik verilmesi konusu ile ilgili olacaktır.

Her tasarım farklı, değiştirilebilir veya değiştirilemez kısıtlamalarla yapılandırılabilir. Tasarımcının değiştirilemeyen kısıtlamalar üzerinde etkisi yoktur ancak değiştirilebilinenleri bölebilir.

Aydınlatma tasarımı ile genelde ilgili olan kısıtlanabilir koşullar örneğin aşağıda verilenlerdir:

Estetik (sezgiler, kişisel zevkler, mesai arkadaşlarının takdiri, pazar konumu ile belirlenir)

Güvenlik Çevre üzerinde etkileri (enerji, ışık kirliliği, yabani hayvanlar üzerinde etkisi)

Maliyet (sermaye maliyeti, sürekli giderler)

Yenilik / Orijinallik Sadelik (asgari mimari müdahale) / İfade (açık veya dekoratif müdahale)

Kurallar, kendisini kanıtlamış metotlar, kurallar İhale aşamasında kısıtlamalar (tercih edilen üreticiler, toplam sistem sunucusu)

Kültür mirasını koruma ile ilgili konular Sağlamlık Bakım

Kısıtlamalar veya kısıtlanacak şartlar projeye göre değişebilen ve değişemeyen koşullara bölünür. Çoğu zaman işverenin güçlü bir öngörüsü olacaktır ve çoğu zaman bu görüş çok net veya şekillenmemiş olur. Bazen deneyimi olmayan işverenler birbiri ile çelişkili olan işler ister. Örneğin, yapı programı maliyeti ve sonuçları hakkında yeterli bir anlayışı olmayan işveren inovatif mimari ile çevre konusunda çok iyi performanslı işler ister. Bu nedenle öncelikleri koymak ve bunların nedenlerini belirtmek bizim sorumluluğumuzdur.

Proje planını oluşturmak da sorumluluğumuzdadır. Bu tür görevleri yaparken hangi objektif metodolojiyi ve testleri sunarız?

Biçimsel bir metot: etik kullanımı Yukarıda sorulan sorunun cevabı için projenin farklı kademelerinde biçimsel olarak etiksel düşünceleri uygulamaya almayı öneririm:

Brifing: Asıl işvereninizi tanımlayın (son kullanıcı). Bunlar projenizi kullanacak, onunla temas içinde olacak ve orada oturacak olan insanlardır. Çalışmalarınızı kilit paydaşlarınızın, işvereninizin proje planında sunulan ihtiyaçlarına ve isteklerine uygun yapılandırın. Tüm bu ihtiyaç ve istekleri projenin amacı ve hedefini yerine getirmek için kullanın. Proje planında olabilecek muhtemel çatışmaları tanımlayın ve bunları çözmek için asıl işverenin ihtiyaç ve isteklerini kullanın.

Konsept / Tasarım planlaması: Konsepti geliştirirken, proje planını dikkate alın. Konseptin, proje planı ile çalışıp çalışmadığını test edin.

Detaylı tasarım ve geliştirme / Uygulama planlaması: İşveren ve tasarım ekibinin yanı sıra asıl işverenin ihtiyaç ve isteklerini dikkate alın. Asıl amaç ve hedeflere odaklanın. Bunları ekip içinde oluşabilecek çatışmaları çözmek ve “çoğunluğa en çok faydayı” sağlamak için çalışın.

Proje kapanışı – Değerlendirme: Görevlendirilen proje, yapı sahibinin koymuş olduğu hedef ve amacı sağladı mı? Bunu, projenin tamamlanmasının üzerinden bir yıl geçtikten sonra kullanıcılara sorarak veya enerji tüketimine yönelik farklı araştırmalar ile tespit edebilirsiniz.

Çıkan sonuçları bir sonraki projeleriniz için kullanın.

Sonuç PLDA’nın etik kodeksi, mimari ve mühendislik bilimleri alanından başka profesyonel organizasyonlar ile uyum içinde olacak şekilde yeniden yapılandırıldı. Meslek ve dernek büyürken ve gelişirken kodeks, genişlemeye ve uyarlamalara uygun açık bir yapıdan oluşuyor. Bugüne kadar etik kodeksimiz, işverenlerimiz ve meslektaşlarımız ile olan ilişkilerimizi tanımlıyordu ki bu yeni kodekste de mevcut. Ancak yeni kodeks artık bunun dışında, genel olarak toplum ile olan ilişkilerimiz ve de tasarımlarımızın olumlu ve olumsuz etkilerini de referans veriyor.

Çalışmalarımızın anlamlı, faydalı ve güzel olduğunu düşünüyorsak, bunun sadece genel olarak toplum için önemli, faydalı ve güzel olduğunda bir değeri veya önemi vardır. Eğer bu tespit doğru ise, insana karşı sorumluluğumuz çerçevesinde insanı ilgilendiren unsurları çalışmalarımızda dikkate almamız gerekir. “Etiği olmayan bir insan dünyaya salıverilmiş bir canavardır” (Albert Camus, 1913- 1960)

Tanımlar Etiğin tanımı: “Genel anlamda etik bugün, iyi ve kötü davranışlar ve bu davranışın sebepleri ve sonuçlarını sergileme görevi felsefesine dayanan bir disiplin olarak anlaşılmaktadır”. (Oxford İngilizce Sözlük’ten çeviri).

Tasarım tanımı: “Ortaya çıkması muhtemel olan ve istenilen sonuca varmak üzere yapılan hazırlık ve biçimlendirme süreci” (Victor Papanek, 1927 – 1999).

Meslek tanımı: “Kendi alanında bilgi ve beceri gerektiren ve başkalarının çıkarı ve hayatında önemli bir rol oynayan bir dizi faaliyetler” (Oxford İngilizce Sözlüğünden çeviri).

Dergide s. 30.