Palace of International Forums Taşkent/Özbekistan

Metin: Joachim Ritter, Pfarré Lighting

Fotoğraf: Andreas J. Focke

Orta Asya’yı tekrar öne çıkarma zamanı geldi. Yüzyıllardır, Kazakistan, Tacikistan ve Özbekistan gibi uluslar, buraları fethedenlerin sürekli değişen baskıları altında ezildiler. Son olarak Rus işgalini yaşadılar. Aslında Orta Asya çok uzun zamandır Avrupa ile Uzak Doğu arasındaki ticaretin kesişme noktasıydı. Son dönemlerde bu devletler yeni bir canlanma sürecine girdiler ve mimari çalışmaların kalitesinde kendisini gösteren o özgüveni tekrar hissetmeye başladılar.

Yüzyıllar boyunca Taşkent birçok isme sahip oldu. Bunlardan Çaç, Safl, Binkent sadece birkaçı. İsimlerden her biri bu kentin tarihinin bir parçası. Taşkent her zaman önemli bir uluslararası ticaret noktası oldu. Maalesef mimari mirasın sadece çok az bir kısmı bugüne kadar ulaflabildi. Kentin, çoğu tarihi ve dini yapıları 1917 yılında gerçekleştirilen Ekim devriminde ve 1966 yılında yaşanan büyük depremde yerle bir oldu. Kent merkezinin batısında bulunan eski şehirde birkaç eski bina yer alıyor. Bu bölgedeki birçok küçük ve dar sokak, bugünün modern Taşkent’ine güçlü bir kontrast oluşturuyor. Eski binaların arasında en ilginç olanı, halen müzeye dönüfltürülme çalışmaları süren 16. yüzyıldan kalma Kukeldash Medresesi ve Kaffali-Shash Mozolesi. Taşkent’te Özbek ve Özbekistan öncesi kültürlere ait birçok müze bulunuyor.

Projenin ışığı törensel ve görkemli. Dış cephe ve iç mekânlar birbiri ile iletişim içinde. Binanın kapanışını yapan yapı biraz daha işlem görerek mükemmelleştirilebilir. Burada oluşan ışık lekeleri sütunların tabanına yerleştirilen lambalar ile oluşuyor. Sağdaki fotoğraf:

Dışardan içeri doğru bakıldığında, modern görünümlü klasik ışık ögelerini görmek mümkün.

Binanın tamamının aydınlatma planlaması işi Pfarre Lighting Design firmasına Ağustos 2009 tarihinde verildi. Firma yol ve serbest alanlar ile bina cephesinin aydınlatmasını tasarladı.

İç alandaki toplam 28.000 metrekarelik alanın ışıklandırılması, iç mimari ve aydınlatma işlevlerine uygun olarak sağlanması için çeşitli lamba, ışık objeleri ve kristal istenilen kontrastı sağlıyor ve giriş alanındaki mekân derinliğini duygusal olarak verebiliyor. Binanın iç tasarımı da dışı için uygulanan aynı düşüncelere dayandırılmış. Sütunlara yerleştirilen Uplight’lar binayı çevreleyen çatı bölümünün üzerine ışık lekeleri bırakıyor. İlk bakışta bunun planlanmış olup olmayacağı konusunda çok emin olamıyor insan. Planlı olarak kabul edilmeleri için çok hafif bir ışık veriyorlar, ancak göz ardı etmek için ise bir hayli güçlü bir ışıkları var. Aydınlatma ile görevlendirilen Gerd Pfarre “Oluşan bu etkiden çok mutlu değiliz ve Uplight’ları daha hassas projektörler ile değiştirmek isterdik” diyor. Ancak, bu noktada, proje uygulamasının tamamlanması istenen sürenin de çok az olması nedeniyle bu tür bir sonuca varılmış olmasını da gözden kaçırmamak gerekiyor. Projede yer alan tüm planlama ve uygulama ekiplerine projenin planlaması ve inşaası için sadece altı ay gibi kısacık bir süre verildi. Bir mükemmeliyetçi olan Pfarre, mutlaka bazı noktaların daha sonra düzeltmek isteyecektir. Çünkü, sadece binayı çevreleyen çatı kısmının aydınlatması ile yetinilmesi için herhangi bir neden yok. Aslında insan ister istemez, özellikle binanın şapkası görüntüsünü andıran bu bölüme ve de bina girişinin sağ ve solundaki figürlerin yüzlerine baktığında, bu duruma alışıyor. Bunlar, Özbekler için çok büyük değeri olan klasik güneş motifi ile ilgili görüntüler. Ancak, bina tabanının geniş yüzeyine dar yansımalı spotların yerleştirilmesi ikinci iyi tercih olabilir. Çünkü, spotlar tabanda belli vurgu alanları yaratıyor ki, bu alanlar geniş aydınlatılmış olarak da kalabilirdi.

Ülkenin ve Taşkent’in kültürü, yüzeysel bir Müslümanlığa sahip olan Kazakistan, Kırgızistan ve Türkmenistan gibi komşu ülkelere göre çok farklı. Özbekistan Ortaçağın ilk dönemlerinden beri İslam kültürünün merkezlerinden biri kabul ediliyor. Bunun nedeni, çok gelişmiş olan Pers etkisinde kalmış kentin kültüründe yatıyor. Başkent Taşkent’de bulunan “Palace of International Forums” binası, Özbekistan’ın yeni mimari projelerinin en olağan dışı örneği. Bina ülkeye gelen devlet konuklarına ulusal ve uluslararası konferanslara ev sahipliği yapıyor. Görkemli yapı, bir restoran ve iki büyük fuayenin yanı sıra yaklaşık 43 metre yüksekliğinde 1850 kişi kapasiteli bir tiyatro ve konser salonuna sahip.

Binanın yaşı ilerledikçe dökülen mermerlerin yerine, modern mimari ve kültüre olan isteği simgeleyen zarif beyaz ve siyah granit kullanılmış. Dışarıdan bakıldığında bina heybetli görünüyor ve tarihte görülen o gösterişli binaları hatırlatıyor. Bina aşırı boyutlu yuvarlak sütunlarla destekleniyor. Binanın içinde beyaz renkte değerli malzeme kullanılmış. Aslında aydınlatma tasarımcısı için kolay bir görev olarak görünse de, asıl risk burada yatıyor.

Her ne kadar hükümet, ülkeyi heybetli yapılarla donatmayı sevse de, bu yapıların insani ölçülere uygun kullanımının sağlanması gerekiyor. Kullanım unsuru sadece yapının boyutu ve hacmi ile ilişkili değil, yaratılan atmosfer de büyük önem taşıyor. Binanın cephesinin ve kendisinin de güzel bir görüntüye sahip olması ve kullanıcıya, bu devasa boyutlardan korkmadan binaya rahatça girme duygusunu yaratması gerekiyor. Evet, saygı duyulmalı ama korku olmamalı.

Bu nedenle sert kontrastlardan kaçınmak gerekiyor, böylece bina, peyzajı içinde, aydınlatma yapılmaksızın şık bir şekilde sunulmuş oluyor. Renk ısısı ve ışık yoğunluğu, avizeler tasarlanarak üretildi. Almanya’nın Stuttgart kentinde faaliyet gösteren iç mimarlık ofisi Ippolito Fleitz Group GmbH’dan, Özbek mimarisinin geleneksel ögelerine çağdaş biçimler katacak bir tasarım geliştirmesi istendi. Ortaya, ayrıcalıklı dokular sergileyen, dünyaya açık iletişim ortamları sunan mekânlar çıktı. Gerd Pfarre’nin ofisi ile birlikte çalışılan proje çerçevesinde, yüzeylere uygulanan süslemeler, organik hareketler, kristaller, değerli metaller ile suni ışık ve güneş ışığı ile yapılan oyunlar bu görevin ilham kaynağı oldu.

Zemin katının aydınlatması şık ve törensel. Bu etki, saf beyaz içinde tutulmuş ve kullanılan değerli malzeme ve yüzeyler ile değer katılmış ortamla yaratılıyor. Sütunların yüzeylerine uygulanan Downlight’lar şıklığı artırıken, yüzeyler üzerinde ışık noktaları yaratıyor ve kontrastlar oluşturuyor.

Aydınlatma tasarımı iki önemli prensibe dayanıyor. Bunlar mimarinin ve iç dekorasyonun, mimariye entegre edilen sistemler ile desteklenmesi ve öne çıkartılması, kristal ve ışık objelerinin kullanımı ve ışık ile törensel bir ortamın yaratılması.

İçerden ve dışarıdan beyaz renge boyalı bina birbirine bakan iki giriş ve fuayeye sahip. Ana fuaye tarafından bakıldığında, içerdeki aydınlatmanın akşam saatlerindeki görüntünün tamamına katkı sağladığı anlaşılıyor. Ana fuayenin merkezi ışık ögesi 21 metre uzunluğunda ve beş metre yüksekliğindeki yaklaşık 15.000 kg ağırlığındaki kristal avize. Ana fuayenin tüm çevresinde bulunan 18 metre yüksekliğindeki dev pencere aralıkları bile dar yansımalı Downlight’ları andırıyor. Pencerelerin aralarına, duvarlara alt seviyelerde Downlight’lar (Slotlight olarak adlandırılıyorlar) yerleştirilmiş. Bunların ışığı hemen önlerindeki beyaz mermer zemine yansıyor.

Sol taraf: Merdiven alanının üzerinden dev halkalar süzülerek geçiyor. Merdivenler üst katları birbirine bağlıyor.

Üst fotoğraf: Zemin katındaki etkileyici giriş alanına damgasını vuran öge, 21 metre uzunluğu ve beş metre yüksekliği olan büyük bir kristal avize. Objenin ağırlığı toplam 15 ton.

Alttaki fotoğraf: Ara katlarda dev cam boncuklar mekâna hakim. Cam boncuklardan yapılan avize için toplam 18.000 adet Swarovski kristali kullanıldı. Boncukların her biri tek tek ince çelik iplere asıldı ve Downlight’lar ile farklı yansıma açılarından ışıklandırıldı. Ağırlığına rağmen boncuklar havada süzülür görüntüsü veriyor.

İki yan fuayenin ara katının üzerinde 2,8 ve 3,5 m’lik çapları olan sekiz adet avize “süzülür” görüntüsü veriyor. Hemen altındaki fuaye alanlarının tavanına daire biçimli ışık ögeleri entegre edilmiş. Yuvarlak taşlı avizeler için 18.000 Swarovski kristal cam kullanılmış. Kristal camların her biri ince çelik halatlara takılmış. Farklı yansıma açılarına sahip Downlight’lar ile aydınlatılmış. Lambaların ayarı, tavan boflluğundaki yürünebilir fuaye alanından ayarlanabiliyor. Bakım işlemi de bu noktadan yapılıyor.

Kumanda ve dim sistemi ile bina kendinden parlayan bir kutuyu andırıyor. Aynı ışık sahnesi etkinlik akşamlarında uygulamaya alınıyor ve Forum’un akşam görüntüsüne damgasını vuruyor. Oditoryumun paladyum kaplaması fuaye alanlarına hakim ve tavana yerleştirilmiş duvar ışıklıkları ile eşit orantılı olarak aydınlatılıyor. Ayrıca tavan ile duvar birleşme noktalarına yerleştirilen lambalar ve zemine yerleştirilen LED düzeneği ile ışıklandırılıyor.

VIP fuayesinin merdiven alanı için 24 metre yükseklikte toplam on iki ışık veren halka aşağı doğru sarkıtılmış. Muhteşem boyutlarına rağmen (çapları 2,5 m ile 5,5 m arasında) sıcak beyaz ışık veren LED’ler ve su taşları ile donatılmış halkalar her iki merdiven boşluğunu büyük bir hafiflikle aydınlatıyor. Neredeyse tamamen beyaza boyalı olan mekânları aydınlatmak için oluşturulan çözümde ışık ile kontrastlar geliştirerek insanların mekânı algılamasını ve yön bulmasını kolaylaştırmak istendi. Biz insanlar mekân sınırını ve derinliğini bir mekân içinde ne kadar rahat hareket edebilirsek, o kadar kolay tanımlayabiliyoruz. İlginçtir ki, bu konuda insanlara yine insanlar yardımcı oluyor. Çünkü bir mekân ne kadar insanla dolu ise, bu tanımı yapmak o kadar rahat oluyor. Ancak mekânlar her zaman dolu değil, dolayısıyla bu yardım da sadece ilk iki metrelik seviye ile sınırlı kalıyor.

Bu anlamda, renkli bir ışık kullanmak kolay yol ancak en istenmeyen çözüm olurdu. Çünkü renkli ışık, mekânın o zarif görüntüsünü bozacak ve yalın yüzeylerin algılanmamasını sağlayacaktı. Beyaz ışığın farklı renk ısıları dahi böyle bir risk taşıyor. Bu projede ışık yoğunlukları ve avize ve halka gibi doğal ışık objeleri dahi tasarımı oluşturan tarz araçları. Temel aydınlatmada kullanılan beyaz ışığın ışık rengi, 3000 Kelvin. Sadece kristal avizelerde kullanılan LED spotları 4000 Kelvin. Bu alanlarda bilinçli olarak sıcak halojen ışığı ile kristallerin üzerine soğuk ışığın yansıması planlandı.

Tiyatro alanındaki ışık konusu ise temel olarak farklı. 43 metre mekân yüksekliği ve 1850 oturma kapasitesi ile tiyatro ve konser salonu heybetli bir görüntü veriyor. İç dekoratörlerin üst üste bindirilmiş halka ögeleriyle bir kubbe oluşturma fikri, aydınlatma planlamacıları tarafından zengin kontrast ve etkili bir tasarım ile sürdürüldü. Halkaların arkasında bulunan iki farklı ışık sistemi tüm mekânı aydınlatıyor. Bir LED-RGB sistemi, salonu DMX-kumanda tekniği ile istenilen renge büründürürken, endirekt ışık veren ve dim edilebilen, soğuk flüoresanlardan oluşan bir sistem, mekânın genel aydınlatmasını sağlıyor.

Kubbenin en üst alanında ise yedi metre çapı olan opal, dim edilebilir bir “ışık gözü” bulunuyor. Sahne aydınlatmasını tamamlamak üzere ışık orkestrasyonu çok zengin enstrümanlara sahip. LED uygulaması mekânın arka plandaki duvarında etkili efektler oluşturuyor. Oditoryumun mekânsal sınırlarını mükemmel derecede çiziyor.

Tasarlama süreci çok karmaşık görünse de çözüm sürece kıyasla çok kolay. Yer yer on metre yüksekli€e ulaşan Corian duvarlarına sadece çizgilerin grafiği uygulanmış. Değişik kalınlıklarla, Corian’ın ışık geçirgenlik farkı öne çıkıyor. Mekândaki kubbeden dışarı doğru duvar ön cepheden aydınlatılıyor ve LED’lerin renkleri ile renk tonuna kavuşuyor. Ayrıca duvar flüoresan ışığı ile arkadan aydınlatılmış. Öndeki renkler değişken. Ancak çoğu zaman olduğu gibi, ışık rengi 830 ile en iyi kombinasyonu veren yine mavi renk.

Büyük tiyatro salonu görülmeye değer bir ışık oyununa sahne oluyor. Corian duvarlarına bir desen uygulandı. Böylece yüzeyler farklı ışık gücü veriyor. Arka cepheden sıcak flüoresan ışığı yansırken, önden, kubbeye yerleştirilen LED’ler üzerinden renkli ışık geliyor.

Mavi ışık sıcak beyaz ışık ile “doğal” bir biçimde çalışıyor ve biz bu ortamı en rahat olarak algılıyoruz, çünkü bu ortamı doğadan bu şekilde tanıyor (mavi gökyüzü ve sıcak güneş ışınları) ve kendimizi burada çok iyi hissediyoruz.

Büyük tiyatro salonunun kesiti.

Beyaz içinde doğal ve sade bir görüntü veren sahnesel bir efekt. Bu projede sıklıkla kullanılıyor. Mükemmel olanın ne olduğu bilgisine çoğu kullanıcı sahip değil, ama kendilerini burada iyi hissediyorlar.

Projeye katılanlar

Yapı sahibi: Özbekistan Cumhuriyeti / Özbekistan Mimarlar: Tashiprogor co. / Özbekistan İç mimarlar: Ippolito Fleitz Group GmbH, Stuttgart / Almanya Aydınlatma tasarımı: Pfarré Lighting Design, München / Almanya– Gerd Pfarré, Dominik Buhl, Katharina Schramm, Anh Nguyen Fotoğraflar: Andreas J. Focke / D, Zooey Braun / Almanya Uygulanan ürünler:

Özel yapım lambalar: Faustig KG, Münih / Almanya Lichtlauf, Münih / Almanya Korona GmbH, Augsburg / Almanya

Dergide s. 38.