James Turrell

Metin: Inge Friebe

Fotoğraf: Uluslar arası ışık sanatı merkezi - Unna, James Turrell Museum Bodega, Colomé

66 yaşındaki sanatçı şöyle diyor: “Işığı, yeni bir kıta gibi araştırıyorum”. Işık onun için “bilgilenme, aydınlanma ve ruh”. Sanat tarihi Turrell’in çalışmasını, Amerikan renkli peyzaj resimleri ile ilişkilendirerek değerlendirse ve “Tall Glass Pieces” serisinden oluşan çalışmalarını, Mark Rothkos’un resimleri ile karşılaştırsa da, Turrell’in sanatsal yolu, son yılların teknolojik gelişimi ile çok yakından bağlantılı. Turrell bugünkü gelişmelere hayranlıkla şöyle katkıda bulunuyor: “Keşke ışık teknolojisi 30 yıl önce bu aşamada olsaydı”. LED’ler onun için çok büyük bir buluş. “Konsantre ve berrak bir ışık sunuyorlar. Noktasal ve hassas aydınlatma özellikleri ile ışık içinde enerjinin bugüne kadar geliştirilmiş en verimli, uzun soluklu ve çevre dostu bir dönüşümü” diyor.

Turrell’in bugüne kadar bir müzede gerçekleştirdiği en büyük uygulama Wolfsburg’da yaptığı “Ganzfeld Piece” olarak adlandırdığı çalışması. “Ganzfeld” teriminin kökleri 1930’lu yılların psikolojisine dayanıyor. Bu terim ile Turrell, yüz alanının dışında kalan sınırları ve ışık ve renk dışında yapısal faklılıklar oluşturmayan homojen bir görme alanını tanımlıyor. Ganzfeld deneylerinde denekler, çekiciliği olmayan bir çevreye yerleştirilerek, değiştirilmiş bir bilinç içinde kendi iç dünyalarını algılamaları kolaylaştırılıyor.

Wolfsburg’daki ışık dolu, meditasyon yapılan deneyim mekânlarında bugünün teknoloji araçları ile parapsikolojik deneyler yapılıyor. Denge duyguları zorlanıyor. Mekânda yirmi dakikadan fazla kalmayı becerende görme bozuklukları ve şaşkınlık durumlarının ortaya çıktığı söyleniyor. Mekânın sınırları sürekli değişiyor, kontürler yok oluyor. Renklerin değişimi ve buna bağlı Trompe l’oeil efektleri ziyaretçiyi şaşırtıyor. Her ne kadar kendi iç dünyanızın daha iyi algılanıp algılanmadığı bilinmese de, bu deney çok etkileyici.

Sergi bir kere daha, VW Vakfı sayesinde devlet teşviği alan araba kentinin sanat müzesinin mimarisinde mükemmel değişimler yapılabildiğini kanıtlıyor.

Wolfsburg’daki geçici etkinliğin yanı sıra bu yılda ışık sanatı dünyasının megastarlarını izleyenler için bir başka görülmeye değer bir etkinlik daha oldu. Uluslararası ışık sanatı merkezi, Ocak ayının sonlarına doğru Almanya’nın Unna kentinde Lindenbrauerei binasının dış alanında, bugüne kadar Almanya’da hiç görülmeyen kalıcı bir ışık uygulaması gerçekleştirdi.

Turrell, Skyspaces çalışma atölyesinden çıkan ve iki katlı olarak yapılandırılan bu mimariyi “Third Breath” (bkz. yukarıdaki fotoğraflar) olarak adlandırıyor. 1980’li yıllarda New York’da MoMA’ya ait olan PS1’de ilk Skyspace çalışmasını çatıda uyguladı. Daha doğrusu, PS1’in üst katının bir kısmı gökyüzüne açık. Hemen altında otururken veya yatarken, gökyüzünün renk oyunu yaşanabiliyor.

Unna’da da benzer bir çalışma var, ancak oradaki çalışma çok daha zekice kurgulanmış. Uygulama, bir anıt gibi müzenin yanına yerleştirilmiş ve serginin yer altı mekânlarından erişiliyor. “Third Breath”, farklı şekillerde algılanıyor. Alt seviyede izleyici serginin zemininde ışıktan bir daire görüyor. Bu daire, gökyüzünün yana doğru oluşturulmuş ters bir resmi. Camera obscrua prensibine dayanarak tavana yerleştirilen özel bir lensle oluşturulmuş.

Swarovski firması tarafından özel olarak geliştirilen lens ile asıl Skyspace’den, üst odadan gelen ışık alt kattaki karanlık alanlara yönlendiriliyor. Skyspace, Roma dönemindeki Pantheon gibi yuvarlak bir ışık aralığına sahip. Buradan gökyüzü izlenebiliyor. Karanlıkla birlikte mekân suni ışık ile aydınlatılmaya başlıyor. Gökyüzü resmi ve gerçeklik, doğa ve sanat. Işık, sanatın metaforuna dönüşüyor.

Skyspace fikri Turrell’in “Roden Crater” (Krater) projesine dayanıyor. Yeraltı ışık uygulaması için uygun bir yer ararken sanatçı Arizona çölünde 1970’li yıllarda, kendi oturduğu Flagstaff bölgesinden çok uzak olmayan bir noktada, artık faal olmayan volkanik krateri keşfetti. Krater, gökyüzüne açılmış büyük bir gözü andırıyordu. Tanınmış vakıflardan aldığı finans desteği ile bu alanı satın aldı ve dev bir ışık gözlem merkezine çevirdi. Merkez, izleyicinin, gökyüzü ve fenomenini yoğun algılayabileceği birçok odalardan oluşuyordu. Turrell, mekânı bir “Görme okuluna” çevirdi. Roden krateri gibi, Amerika kıtası üzerinde bir başka mekân daha, tenha bir bölgede ve yine Turrell’in eserlerini barındırıyor. Geçen yıl Nisan ayında İsviçreli girişimci, şarap üreticisi ve sanat koleksiyoncusu Donald Hess, Arjantin’in And dağlarında bulunan Colome bölgesinde olağandışı bir müze açtı. “Hess Sanat Koleksiyonunun James Turrell Müzesi, sadece Amerikalı ışık sanatçısının çalışmalarını gösteren ilk müze. 1700 metrekare sergi alanı üzerinde sanatçının dokuz ışık uygulaması gösteriliyor. Bunların arasında 1960’lı yıllarda yaptığı “Alta Green” ve “Stufe”(Basamak) ile 2002 yılında çalıştığı dünya çapında en büyük ve en karmaşık Skyspace eseri “Unseen Blue” yer alıyor. Koleksiyoncu Donald Hess, Müzenin bulunduğu bölgenin büyük kentlerden ve turistik merkezler-den uzak olmakla James Turrell’in eserlerine uyduğunu söylüyor ve “Bence, Turrell eserleri kent içinde olmamalı. Tüm bu ışık objelerine baktığınızda... bunlar ışık ve mekânlar arasında bir oyun. Bunlar için ses- sizlik, sukünet ve burada olduğu gibi çok ışık gerekli” diyor. Işık sihirbazı Turrell ise buna katılıyor ve şöyle diyor: “Bu tür yerleri seviyorum. Ben, eserleri uzak noktalarda tercih edilen bir sanatçıyım. Bu çalışmaları görmek için seyahat etmek gerek. Bu çok güzel, çünkü bunun için zaman ayırmak gerek. Benim çalışmalarım da zaman istiyor”.

Dergide s. 74.