Suni ışık ile ışık sanatı

Metin: Herbert Cybulska

Fotoğraf: Herbert Cybulska

Çocukluğumda, Almanya’nın 60’lı yıllarında, katolik kilisemiz ışık ve renk kültürü olan bir yerdi. Işık, mum ve alevlerle sembolize edilirdi ve ayin sehpasının üzerindeki renkler hakkında düşünmek için (özellikle uzun süren vaazlarda) yeterli zaman kalırdı. Örneğin, Küçük Paskalya yortusu döneminde neden yeşil kullanılır? Paskalya döneminde neden beyaz/kırmızı? Neden hiç bir zaman turuncu kullanılmaz. Alev alev yanan kırmızı, turuncu ve sarı renkler, kilisenin ön alın kısmını kaplayan dev mozaik içinde renk efekti olarak görülüyor. Mozaikte dünyanın yaratılışı sembolik bir resimle tasvir edilmiş. Ortaçağ düşüncesini ifade eden “Gördüklerinden kendine bir resim çizmemelisin” cümlesi bilinçli olarak uygulanmamış. Aslında Hıristiyan dini bir zamanlar tamamen başka bir şekilde ortaya çıkmaya başlamıştı. Tevrat içinde ışık, Tanrı’nın yeri ve insanın göremeyeceği yer olarak tanımlanır. Buraya insan giremez. Orta Doğu bilincinin ikinci kaynağı olan Yunan kültürüne göre ışık hem görünebilir hem de insan barındırır. Mitolojide Zeus şimşek ve ışık tanrısı olarak anlatılır. Daha ileri tarihlerde Yunan felsefesi, akıl terimini ortaya çıkardığında, Platon’un terminolojisi de ışıktan mecazi olarak etkilenir. Buna göre “idea” (fikir) kelimesinin kökeni doğrudan ışık ile ilişkilidir. Bugün kullanılan “idea” aslında Yunancada “Videa” olarak geçerdi. “Idea”

Sahne aydınlatması tekniği ve ideolojisi, asıl çıkış noktası olan mimari aydınlatmada da artık yerini aldı. Işık sanatı aracılığı ile mimari aydınlatma planlamasına ilham verilmesi olağan. Işık sanatının mimari ve sahne aydınlatması tarafından etkilenmesi de kaçınılmaz. Aydınlatma tasarımcısı Herbert Cybulska, sanatsal eğilimi ve deneyimlerini kullanarak tüm bu alanların birbiri ile ilişkisini ve gelişimini anlatıyor. Cybulska, kariyerine sahne ışığı alanında başladı ve böylece üç büyük ışık konusunun disiplinlerarası bir temsilcisi.

Dünyayı daha iyi anlamak artık, Almanya’da kilisenin ana konularından biri değil. Özellikle Katolik dünyası sabit öğretisi nedeniyle bir azınlık fenomenine dönüştü. Kiliselere gitmek yerine insanlar artık bugünün dünyasını anlamlı bir biçimde sanatları ile işlemeye çalışan müzelere gitmeyi tercih ediyor. Sanat tarihinde sanatçılar ayrı ayrı ve de belli eğilim grupları hem güncel konulara hem de teknik konu ve gelişmelere ilgi gösteriyorlar. Son yüzyılın başlarında, İtalya’nın kuzeyinde “Fütürizm” olarak adlandırılan bir sanat anlayışı ortaya çıktı. Bu anlayışa göre köle gibi çalışan insanlar sanayi tesisleri, fabrika ve otomobiller sayesinde çalışma ortamında çektikleri eziyetlerden kurtuldular. O tarihlerde tapınaklar gibi fabrikalar kuruldu. Evlerde ne çamaşır makinesi ne bulaşık makinesi vardı. Telefon sadece zenginlere mahsustu ve radyo henüz emekleme aşamasındaydı. Televizyonun adı bile geçmiyordu.

Fransa’da “Grav” veya İtalya’da “Gruppo” olarak bilinen Avrupalı sanatçı grupları her tür ışık ve lambadan ilham aldılar. Suni ışığın kullanımı, “Konzeptkunst”, “Op Art” ve “Arte Povera” olarak adlandırılan trendlerin oluşmasını sağladı.

Birçok sanatçı enine boyuna ışıldayan objelerle ve özellikle motorlu sistemlerle birlikte deneyler yapmaya başladı. Çoğu zaman izleyiciden bir düğmeye basarak veya konumunu değiştirerek objeyi harekete geçirmesi gerekiyordu. Bu da eserin ve uygulamanın bir parçası oluyordu. Sanatçılar, sanata dördüncü bir boyut kattılar: kinetik sanatının kendi alanı olan “ışık kinetiği” yaratıldı.

Bugün Dan Flavin, Bruce Nauman veya James Turrell gibi uluslararası ünlü sanatçılar 60’lı yıllarda bu alanlarda başarılar kazanmaya başladılar. James Turrell’in uygulamaları artık sadece dünya müzelerinde görülmüyor, çekingen Amerikalı sanatçı son yıllarda modern yapılar içinde ve üzerinde de birçok ışık çalışması yaptı. Turrell’in meditasyon yapma isteği uyandıran ışık mekanları Avrupa müzelerinin favorisi. Işık sanatı artık çok popüler. Dan Flavin, uygulamaları ile Köln, Frankfurt ve daha sonra Berlin’de uzman dünyası tarafından bambaşka beğeniye sahip. Sergileri ilgiyle izleniyor. Flavin, altmışlı yılların başlarında ABD’de üreticiler ile birlikte özel tasarladığı flüoresanlar ve neon tüpleri deneyleri yapmaya başladı. Hepsi uygulamaları için özel üretiliyordu. Ancak kısa bir süre sonra Flavin sanayi üretimi malzeme kullanmaya karar verdi ve sadece ışığa, flüoresanın verdiği ışığa odaklandı. Flavin, flüoresanların yerleştirildikleri düz taşıyıcılarını ve mekanizmalarını estetik komponentler olarak görüyordu. Giderek daha fazla karmaşık uygulamalar geliştirmeye başladı. Flavin, “mimaride resim ve heykel sanatının geleneğini, mekânı belirlemek için elektrikli ışık ile ilişkilendirmek” istiyordu. “Minimal Art” olarak adlandırılan ve çok az, gündelik ve çoğu zaman özel, belirgin bir görüntüsü olmayan malzeme ile büyük etki yaratma hedefi olan sanat akımının öncüsü olarak kabul edilir.

“Popart” olarak da adlandırılan ve 1960 ile 1970 yılları arasında gelişen kavramsal sanatta, malzeme esas konuydu. Kurşun, yağ veya tel gibi sanata uzak malzemelerin yanı sıra, sıklıkla abartılı renklerde neon tüpleri kullanılırdı. Diğer sanat akımı “Arte Povera” bilinçli olarak ticari anlamda değersiz olan malzeme ile çalışır ve “Minimal” ve “Popart” a karşı bir akım olarak kullanılırdı. Malzeme özellikleri bu çalışmaların odak noktasını oluşturdu. Çünkü bunların, politize etmesi ve izleyicileri duygulandırması isteniyordu. Buna karşın “Popart” bilinçli olarak tüketim dünyasının işaretleri ve amblemleri ile oynuyordu. Bunları değişik anlam ilişkilerine sokuyor, dalga geçiyordu.

Karlsruhe kentinin Sanat ve Medya Teknolojileri Merkezi artık neredeyse bir yüzyıldır, ışık kaynakları ile oluşturulan sanat eserlerinden faydalandı ve 2005 yılında “Suni ışıktan ışık sanatı” sergisini bir araya getirdi. Sergi günümüz itibariyle halen yapılanların tamamına ışık tutuyor. Sergi için yapılan ön çalışmalar çok yoğun geçti. 20’li yıllarda yapılmış sanat filmleri restore edildi, daha doğrusu, bunları gösterebilmek için dijital ortamlara aktarıldı. Kısmen kâğıt ve karton ile oluşturulan eski çalışmalar yeniden ayağa kaldırıldı. 30’lu ve 60’lı yılların kavramsal sanat eserleri bulundukları yerlerden çıkartıldı, tozları alındı, anlaşılmaya çalışıldı ve mekanik olarak tekrar çalışır hale getirildi. Eserler aslında kendisinden ışık veriyordu. Ek bir müze aydınlatmasına gerek kalmadı. Sergi yolu üzerinde, ziyaretçilerin karşısına modern, camdan yapılmış bir cadı evi çıktı. Bu evde, modern hayatın sunduğu düşünülebilecek tüm işaretler, logo ve amblemler yer alıyordu: embriyolar, kafatasları, siber ile ilgili kitsch, el silahları, neon tekniği uygulanmış bir alışveriş arabası. Sürekli bir değişim içinde görülmüş olan bir şeydi, zira önce dıştan ama sonra özelliği, derinliği ve gerçekten anlamı itibariyle kavranan olarak bilinirdi. Bugün kullandığımız “Video” kelimesinin kökeni, anlamak ile eşdeğer anlam taşıyan “idea”dan gelir. Demek ki, ışık ve anlamak doğrudan birbiri ile bağlantılıdır.

Tüm bu evrime paralel olarak Almanya’da birçok sanatçı, yeni tarzın sanat okulu olarak “Bauhaus”u (yapı evi) kurdu. Yapı evi sanatçıları ayrıntılı olarak abartısız tasarımlar, makineler ile kitle üretimi ve yeni yapı ve yapı malzemeleri üzerinde çalıştılar. Bunun yanı sıra el sanatları dalında da modern bir yaklaşım ortaya çıktı. Her iki sanat akımı için elektrikli ışık da önemli bir konuydu. Yeni geliştirilen elektrikli lambalar ve ışık tekniği sayesinde 20inci yüzyılın başında, geceleri daha aydınlık sokak lambaları ile büyük kentlerde muhteşem ışık senaryoları ve ilk neon reklamları görülmeye başlandı. Gece gelen zafer konuşuluyordu. St. Petersburg kentinde 1913 yılında ilk defa “Der Sieg über die Sonne” adlı opera gösterildi. Bu gösteri ile operanın teması ve sahnesi bir evrim niteliğindeydi.

Bu dönemde sadece ışık kaynakları üzerine çalışmalar değil, ışık kaynaklarından faydalanılan çalışmalar da başladı. Flüoresanlar, neon tüpler, ampuller ve boşaltmalı lambalar heykeller veya materyal içinde kullanıldı. Tüm bu çalışmalara paralel olarak ışığı konu alan sanatsal filmler çekildi. Başlı başına bir ışık sanatı ortaya çıktı. Işığın sanat içinde doğrudan çekiciliği, ikinci dünya savaşından sonra, yani yirminci yüzyılın ikinci yarısından sonra da bitmedi. Almanya’da “Zero”, birbirinden farklı ilişkilendirmeler göze çarpıyor. Mavi harflere gözü alışan izleyici, bir anda göze batan bir pembe ile karşılaşıyordu. İşaretler, istenilerek yaratılan cazibe fazlası, resim bolluğu hâkimdi. Merkezde, ampul, ayna ve gölgeler ile ilgili bir dizi çalışmalar yapıldı. Ampuller dizilmiş bir sprial ve Pinspot’lar ile aydınlatılan aynalı toplardan oluşan uygulamalar izleyiciler için güzel görünebilir ancak bir çocuk partisinin ışıklarından gayet uzak. Scanner, aynalı toplar ve çıplak ampulleri gören aydınlatma tasarımcıları açısından, çok da güzel kabul edilmeyen ortamlar.

Fred Erdekens, „Blind Spot”, 2002. Polystyren, Stuck, Spotlight. Olafur Eliasson, „Your Welcome Reflected”, 2003.

Kırmızı ve mavi cam, çelik halatlar, iki motor, HMI farlar, balast, tripod, ölçüler değişken, camların her biri 75 cm’lik çapa sahip.

Ancak, yine de mesleğinin sınırlarında kalmayı yeğleyen az sayıda uzman, Spencer Finch’in uygulamasının bulunduğu alana girince hayretlerini gizleyemedi. Finch, birçok mavi filtre folyo ruloları, onlarca çamaşır mandalı kullanarak bunlardan bir bulut yapmıştı. Güçlü bir akü ile yüzün üzerinde flüoresan beyaz bir odada parlak beyaz ancak yine de yumuşak bir ışık saçıyordu. Aydınlatıcının günlük araçları bir sanat eserine dönüştürülmeye çalışılmıştı ve tam anlamıyla yepyeni bir ışık içinde değerlendiriliyordu.

Işık ile oluşturulan güzel sanatlara bakış konusunda aktarılacaklar bu kadar. Görsel sanatta, yani sahnede ışığın kullanımı uzun zamandır mimari için bir ilham kaynağı. Üstelik yine sahne aydınlatması konusunda çok önemli çalışmaları olan Stan McCandless’in arkadaşı olan Mimari Aydınlatma Tasarımının öncüsü ABD’li Richard Kelly’den beri değil. Günümüzde sahne, mimarinin dünyasına renkli ışık, resim ve biçim projeksiyonları ve bunların dinamik şekilde akışını sağlayacak kumanda sistemleri ile kitlesel bir giriş yapan ışık fenomenleri ile çalışmada büyük bir adım önde. Renklerin anlam taşıdığı, duygusal değişimler yarattığı tartışılmaz. Mimari yapılar üzerine şekil ve desenlerin projeksiyonu çok beğeniliyor, uygulanıyor ve hayranlık uyandırıyor. Ancak, ne kadar çok bu tarz şeye sahip olunursa, o kadar çok bunlarla ne anlatmak istediğimiz sorusu ortaya çıkıyor? Ne tür bir etki yaratmak istiyoruz? Almancada “content” nedir diye sorulduğunda, içeriği sorguluyoruz. Işık araçlarına, malzeme özelliklerine, renk, video ve ışık efektlerine nasıl içerik katılacağı konusu sahnede incelenmeli. Bunu özellikle post dramatik tiyatrosunun, dans ve çağdaş opera sahnelerinde görebiliyor ve yaşayabiliyoruz. Aslında mimari olarak gayet basit olan sahnenin resmi ve ışık, burada dinamikleştirilmiş bir ışık mekânına dönüşüyor ve ışık ve projeksiyon ile ruh kazandırılıyor. Bu tür bir yoğunlaşma sadece bir fikir hemen resme dönüştürüldüğünde, örneğin edebiyattan bir mekân oluştuğunda meydana geliyor. Tamamen “Videa” anlamında, Platon’un da açıkladığı gibi derinlerde anlaşılan bir fikir.

Şekil ve içeriğin gelecek yıllarda mimari ışık senaryolarında hangi medya çeşitliliğini geliştireceğini heyecanla bekleyebiliriz. Bunun için gerekli olan araçlara sahibiz. Hadi o zaman yapalım!

Herbert Cybulska bir aydınlatma tasarımcısı. Dünyadaki çeşitli dans kuruluşları, tiyatro ve operaları ile çalışıyor, ışık uygulamaları ve başka medya projeleri tasarlıyor. Odaklandığı yeni konusu ise mimari ışık. 2006 yılından beri Berlin’li L-Plan şirketinin ortağı.

Dergide s. 74.