Gölge oyunları

Işığı işleme konusu çeşitli tartışmaların odağı oluyor. Yeni teknolojik gelişmeler, her bir durumun veya olayın farklı bir biçimde aydınlatılmasına veya sahneleştirilmesine olanak sağlıyor. Ancak, aşırı ışıklandırmanın olumsuz etkileri konusunda da belli bir bilince ulaşıldı. Işık nedeniyle karanlığın azalması, astronomik gözlemlerin daha zor şartlarda yapılmasına, ekolojik akışların ve hormon dengelerimizin bozulmasına neden oluyor. Buradan da çok ışığın, tamamen olumlu olmayıp, zarar verici olabileceği de görülüyor. Giderek artan ışık kirliliği ve mevcut ışıklı ortamların fazlalığı dikkate alındığında, artık tekrar karanlığa yer vermenin ve gölgelerin bilinçli olarak işlenmesinin zamanı gelmedi mi acaba?

Gölgenin kendi biçim dili ile bilinçli olarak ilk defa bir Meksika gezimde karşılaştım. Arkadaşlarımın bahçesinde bulunan portakal rengindeki bir istinat duvarında, yakındaki bir ağacın yapraklarının duvara attığı ışık ve gölgelerin oyunu dikkatimi çekmişti. Net görülebilen veya bulanık görülen kontürlerden oluşan, kontrastları farklı, açık ve karanlık alanları olan, çeşitli renk nüanslarından bir araya gelen biçimlerin oyunu. Sürekli değişen, yeni şekiller ve desenleri öne çıkartan gölgeler, biçimleri değiştirilmiş, üst üste bindirilmiş, estetik olarak büyüleyici bir gölge oyunu.

Gölgelerin kendinde barındırdığı biçimlendirme özelliği öyle az algılanıyor ki. Bahçe mimarı olarak mesleğimde gölgelerin yaratılmasına kesinlikle dikkat edilir. Ancak, çoğunlukla iklimsel faktörler dikkate alınarak tasarım yapılır. Örneğin, güneşten korunmak için oturma alanları tespit edilir; evin içindeki mekânların aşırı karanlık kalmamasına dikkat edilir veya bitkiler kendi özelliklerine ve ihtiyaçlarına göre ışık ve gölge ortamlarına yerleştirilir. Ancak, tüm bu işlemleri yaparken, gölgenin biçim verme özelliği tamamen tesadüf içinde gelişir ve sadece bu amaçlı bir tasarım yapılmaz.

Şu soru karşımıza çıkar: Gölge, çok az kontrol edilebilir olduğu için mi veya kontrolü zor göründüğü için mi veya gerçekten özelliği itibariyle tasarım aracı olarak uygunsuz olduğu için mi asgari ölçüde bir tasarım malzemesi olarak kullanılır? Bu sorunun cevabını, 2005 yılının yaz aylarında Hannover Üniversitesinde hazırladığım Peyzaj mimarlığı ve Çevre Tasarımı başlıklı diploma tezimle bulmaya çalıştım. Serbest alanların planlamasında gölgeler, tesadüfî bir malzemenin dışında bir araç olabilir ve tasarımın tamamına katkı sağlayabilir mi?

1935 yılında Hannover’in Georgengarten adlı eyalet parkında yer alan Leibnitz tapınağı (Leibnitztempel) parka gelenler tarafından sıklıkla ziyaret ediliyor ve maalesef zarar görüyor (Grafiti, darbe, açık ateş). Gölge projeksiyonu uygulaması ile tapınağın rolü daha öne çıkartıldı ve mekânın kalitesi artırıldı. Gölge atan objeler öyle yerleştirilmiş ki, güneşin hareketi ile gölge, tapınağın kubbesinde görülüyor ve hem çevrenin canlılığına hem de mekânın biçimi ve atmosferine katkı yapıyor.

Bugün Hannover kentinin merkezinde, perdenin olduğu yerde eskiden Hanovere (Am Hohen Ufer) olarak adlandırılan bir nehir geçit yeri bulunuyordu. Bu bölge zamanında kentin asıl merkezi olarak biliniyordu. Nehrin kıyısına erişim halen mevcut ve uzun zaman atların su içmesini sağlamak ve at yıkama yeri olarak kullanıldı.

At siluetlerini gösteren gölge projeksiyonları ile mekânın tarihine atıfta bulunuluyor. Gölgeler perdenin çeşitli yerlerinde görünüyor ve sonra tekrar kayboluyor. Görüntüler büyük dikkat çekiyor ve beğeniyle izleniyor.

Gölge ve gölgenin yarattığı biçimler, serbest alanların planlamasında bilinçli olarak tasarım aracı şeklinde kullanılabilir mi?

Teorik bir çalışma kapsamında gölgeleri; teknik, yapısal, felsefi ve tarihsel ilişkiler içinde ve edebiyat, dil içinde kullanımı veya gölgelerin, çalışmalarında merkezi bir rol alan farklı zaman ve dönemlere ait sanatçıların değerlendirmelerindeki gibi değişik ilişkiler içinde irdeleyerek ve tipik özelliklerini tespit ederek, elle tutulabilir hale getirmeye başladım. Bu çalışma ile tespit ettiğim özelliklerin yardımıyla gölgeyi ve bir durumu, bilinçli ve amaca yönelik olarak tasarlamak ve biçimlendirmek istiyordum. Hannover kentinin çeşitli yerlerinde yapılan deneylerde, mevcut durumların, gölge biçimleri/resimleri gibi tasarımsal müdahaleler ile etkili bir şekilde değişip değişmediği ortaya çıkartılacaktı.

Çalışmanın sonucu beklenenden daha olumluydu. Gölgenin, özellikle zor tahmin edilebilir olarak düşündüğüm bir özelliği, geleneksel tasarım araçlarına göre çok daha fazla avantajı beraberinde getirdi.

Çalışma sonucunda gölge oyunlarının yaratılması için üç faktörün önemli olduğu tespit edildi: Bir ışık kaynağı, gölge oluşturacak obje ve gölgenin oluşacağı bir projeksiyon yüzeyi. Bu üç faktörden her biri oluşan gölge resminin üzerinde kendisine özgü bir etki yaratıyor. Faktörlerden birinin türü veya şeklinin, miktarının, mesafesinin veya diğerine olan konumunun değiştirilmesi, gölge oluşumunu çok çeşitli biçimde değiştirebiliyor.

Örneğin farklı bir ışık, farklı resimler yaratıyor. Işık kaynağının noktasal veya difüz olup olmaması, gölgenin net veya bulanık olmasını etkiliyor. Işık türü ve konumlandırması, bir gölgenin havasını değiştiriyor. Örneğin, alttan verilen bir ışık nadiren doğal bir görüntü veriyor ve bu nedenle bir kamp ateşi veya şömine ateşi ile ilişkilendiriliyor ve neredeyse gizemli bir etki yaratıyor. Birden fazla ışık kaynağı kullanıldığında gölgeler üst üste bindirilebiliyor ve bu sayede ışık geçirgen gölgeler ve yarı gölgeler oluşuyor. Işık, gölgeyi genişletiyor.

Gölgelerin var olup olmaması, ışığın varlığına dayanıyor. İşte bu bilgi dahi birçok sanatçı için gölgenin kırılgan ve çekici olarak algılanmasına neden oluyor.

Fotoğrafçılığın mucitlerinden Henry Fox Talbot, keşfi hakkında uzun uzun düşünmüş ve bunu “Skiagraphie” (Gölge ressamlığı) olarak adlandırmak istemişti.

Talbot şöyle betimliyor: “Gölgeleri aydınlatamaz veya güneşe maruz bırakamazsınız. İşte bu yüzden bir bilinmez olarak karşımıza çıkıyor, daha yakın baktığınızda yok oluyor veya onları tutmanız mümkün olmuyor”. Keşfedildiği zamanlarda, fotoğraf da, gölge gibi geçici bir şeyi sabitlediği için hayaletsel olarak görülüyordu.

Gölge ve onu oluşturan ışık kaynağı arasındaki doğrudan ilişki yaklaşık yüz yıl önce gölgelerin görünümünde çok ağır bir değişikliğe neden oldu. Başlarda tüm gölgeler hareket halindeydi, çünkü gölgeleri oluşturan güneş veya mum ışığı gibi ışık kaynakları hareketliydi. Statik ışığın keşfi ile gölgeler hareketsizleşti ve bunların gölgelerinin tespiti kolay hesaplanır hale geldi. Işığın, bir projeksiyon yüzeyine ulaşmadığı yerlerde gölge oluşuyor. Gölgeler karanlık.

Bu konudaki genel anlayışa karşın, gölgeler siyah renkte değil.

Leonardo da Vinci şöyle diyordu: “Gölgeler farklı birçok ışık tarafından terk ediliyor”. Burada sayısız renk nüanslarını, renkli gölgeleri ortaya çıkartıyor. Tablo olarak yansıtılması neredeyse imkânsız. Gerçekten yansımalar ve şeffaflıklar ile renkli gölgeler oluşturulabilir. Gölgeler, sadece karartmaktan daha çok renk oyunları için uygun.

Bunun ötesinde, asıl bu olumsuzluk duygusu yaratan karanlık tasarımda kullanılabilir. Çünkü “foto trop prensibi” olarak adlandırılan prensip, gözümüzün bir resimde ilk olarak en açık rengi aradığını ve buna odaklandığını, bir alanın ne kadar yoğun gölgelendirilmiş ise, o alanın o kadar geri plana çekildiğini ve dolaysıyla izleyicinin de ilgisi dışında kaldığını ifade ediyor. Buna göre, aydınlık ve karanlık alanların bilinçli olarak dağıtılması sayesinde ilgi ve algılar yönetilebiliyor.

Gölgenin biçiminin nasıl olacağını ise büyük ölçüde, gölge yaratan obje tayin ediyor. Gölge her zaman, bir objenin resmi. Ancak objenin ışığa ve projeksiyon yüzeyine olan konumuna göre, ilişkilendirilebilir veya anlam kazandırılabilir bir resme dönüşüyor. Bu tür gölgelerin, obje ile hemen ilişkisi kurulamıyor; sadece kontürü ve iç alanının karanlığı algılanıyor. Doğrudan okunulabilir tek bilgi gölgenin çizdiği kontürü oluyor ve bu da bazen yanıltıcı olabiliyor. Biçimin sınırları net bir şekilde algılansa dahi, gölgeyi oluşturan figürün bize doğru mu yaklaştığı veya bizden uzaklaşıp uzaklaşmadığı fark edilmiyor. Gölgeler çift alan kaplıyor. Volker Schreiner şöyle ifade ediyor: “Gölgeler alan alır. Objenin biçimini yansıtırlar. Gölgeler ışık resimleridir. Cisimlerin suretleridir. Dönüşler, yönler, mekân konumları gibi kaybolan boyutları ima ederler. Bir alanın kenarı olan bir zar gibi hem alansal hem de çift alansaldırlar. Bakış açısı 180 derece düşer; el önü mü yoksa arkayı mı gösteriyordur? Kol izleyiciye veya ışık kaynağına doğru yaklaşıyor mudur veya uzaklaşıyor mudur?

Birçok objenin gölgesi tek, birbirinden ayrılamaz bir gölgede birleşebilir. Burada objelerin renkleri farklı olabilir. Obje, gölgesinde homojenleşir. Gölgeyi yorumlarken tersi de olabilir. Bilgi olarak karanlık aracı olarak neredeyse en uygun ön koşulları sağlıyor.

Gölge projeksiyonu ile Hannover Linden’deki bu cadde alt geçidi artık çok farklı algılanıyor. Tünel’in belli alanlara bölünmesi ile tünel uzunluğu açısından burada katedilen mesafenin tayini kolaylaşıyor. Yukarı doğru ilerlerken, yolun sınırlarını çiziyor. Ortam dar görünmüyor, buradan geçen kişiler değil, alan endirekt olarak aydınlanıyor.

Oluşturduğu gölge ve resimler ile çalışmak, düşünüldüğünden daha kolay. Gölgelerin, daha çok estetik değerleri ve etki derecelerine göre planlamalara dâhil edilmesi gerekir. Bana göre, gölgelerin en uygun biçimde kullanımı, ışığın kullanımı kadar önemli.

Gölgelerin, örneğin hayvanlar gibi bir şeyleri anımsatacak şekilde yaratılması ve fantazileri oluşturması büyük zevk verir. Gölgenin sürekli değiştirilmesi, örneğin objenin ışık kaynağına farklı bir konumda yerleştirilmesi ile yepyeni biçimler ve semboller ortaya çıkar. Tıpkı gökyüzünde sürekli yeni şekiller oluşturan bulutları izlerken yaptığımız gibi.

Sanatçılar sıklıkla bizzat ortaya çıkmadan oluşturduğu gölge ile kişileri anlatmaya çalışırlar. Gölge, bilindiği gibi kendisini oluşturan kaynakla ayrılmaz bir bütünlük içindedir. İşte bu gerçek dahi, bunların ayrılmaları halinde neler olacağı konusunda fantastik düşüncelere ve hikâyelere kaynak olmuştur. Yirminci yüzyılın film ve fotoğrafçılığında gölgelerde oluşturulmuş aşırı boyutlu dublörler gösterilmiştir. Gölgenin, kendisini oluşturan ile doğrudan bağlantıda olması sayesinde bir obje, bir figür veya bir kişi gölgesi ile varmış gibi yansıtılır. Hemen gölgeyi oluşturanı aramaya başlarız. Objenin, gerçekten varolmaması halinde dahi, varolduğu varsayılır.

Ancak, gölge varolmayı gerçek kılabilir. Örneğin, başımızın üzerinde uçan bir kuşu, sadece gölgesinin yerdeki hareketi ile algılayabiliriz. Bu durum, planlama ve tasarlamanın yapısını zenginleştirebilir. Örneğin suyun yüzeyi, bakış alanımızın dışında kalıyorsa, dalgaların gölge oyunu, bize suyun varlığını hatırlatır. Gölgeler bilmeceler oluşturacağı gibi gerçekliğe de dikkat çekebilir.

Projeksiyon yüzeyinin yapısı ve objeye doğru yönü de oluşacak gölgeyi etkiliyor. İzleyiciden bakıldığında, objeye yandan gelen ışık veya üzerinden geçen ışık ile objenin doğrudan gölgesi oluşuyor. Yüzeyler yapı ve cisimler derinlik kazanıyor. Ayın yüzeyinin yapısı, kraterlerin oluşturduğu gölgeler ile anlaşılabildi. Gölgeler cisimlere farklı aydınlık dereceleri veriyor ve bunların şekillendirilmesini ve öne çıkartılmasını sağlıyor. Bayanlar da bu nedenle gözlerini kalemle çiziyorlar.

Gölgelerin kendisi ise cisimsiz. İşte bu bilgi nedeniyle gölgenin işlenmesi özellikle zorlaşıyor. Çünkü gölgeler madde değil, ancak, rüyalardan farklı olarak, yine de fiziksel dünyaya aitler. Bu da kafamızı karıştırıyor. Gelişimimiz içinde, önce gölgelerin kendi kendine ortaya çıkmamalarının neye bağlı olduğunu, soyut biçimlerini nasıl okumamız ve ilişkilendirmemiz gerektiğini öğrenmeliyiz. Gölge, elle tutulamaz biçime sahiptir.

İşte bu özelliğinden dolayı, gölgenin tasarımı kolaylaşıyor. Çünkü gölge bağlamdan bağımsız. Her duruma oturtulabiliyor. Özellikle yapısal bir değişikliğe neden olmuyor. Kayıyor, zıplıyor, birlikte koşuyor veya karşı istikamete koşuyor, büyüyor, küçülüyor, bulanıklaşıyor, yok oluyor. Duruma göre değişebiliyor. Büyük mesafeleri kolayca ve ışık hızında aşabiliyor, ses çıkartmıyor, engel tanımıyor ve güce ihtiyaç duymuyor. Gölgenin tasarımsal bir değişimi için çok az çaba gerekiyor.

Ancak etkisi çok büyük oluyor. Sadece mekândaki objeleri yerine sabitlemiyor (gölge olmaksızın objeler havada süzülüyor gibi görünüyor), mekân oluşturucu etki yaratabiliyor veya bu durumu değiştirebiliyor; mekânda alanlar yaratıyor, derinlik üretebileceği gibi, sınırlar da oluşturabiliyor.

Esneklik ve değişkenliğin ve de yatırımların azlığının ön planda olduğu bir dönemde gölge, tasarım değil, aydınlık kısımlar algılanabilir. Gölgelerin kontür ve yüzeylerine indirgenmesi; verdikleri az miktardaki bilgi, çok değişik şekilde yorumlanabilir olmaları ve gizemleri, farklı tarz ve dönemin sanatçılarını büyülemiştir...

Dergide s. 70.