Kültür Merkezi ve İslam Forumu, Penzberg, Almanya

Metin: Joachim Ritter

Fotoğraf: Angelika Bardehle, Ralf Gerard - MS Licht

Sadece ABD’de 2000’den fazla cami bulunuyor. Bu yapılar içinde üç inşaat tarzı sıklıkla uygulanıyor. Birincisi müslüman ülkelerde de görülen camilerdeki geleneksel yapı tarzı. İkinci tarz, geleneğin yeni bir yorumunu teşkil ediyor, Amerikan mimarisinin unsurlarını da barındırıyor ve üçüncüsü, henüz örnekleri olmayan yeni ve modern bir inşaat tarzı. Bu noktada sorulan en heyecanlı soru ise şu: Orta Doğu’dan farklı bir kültür ortamında olan bir cami, Genius Loci’ye uygun bir mimaride olabilir ve yine de önemli geleneksel ve dinsel öğeleri barındırabilir mi?

Penzberg kentinin inşaat yapımı için en zor noktasında ışıklandırılmış modern tasarımlı cami ve kültür merkezi, görkemli bir şekilde yükseliyor. Işık ile duvar yüzeyi öne çıkarılmış ve içerden aydınlatılan minare bir sanat eserinin ötesinde duruyor. Çok basit araçlar ile bir caminin modern yorumu ortaya konulmuş.

Minare görüntüsü ve aydınlatması

Bunun bir örneği Almanya’nın Penzberg kentinde bulunuyor. İslam forumu ve kültür merkezi yeni inşaat sonrası öyle çok beğeni topladı ki, dört milyonun üzerinde seyircisi olan El Cezire TV dahi Penzberg’deki cami ve islam forumu hakkında bilgi verdi ve ilgi uyandırdı. Bu proje ile Alen Jasarevic, kültür karışımı konusunda büyük bir eser yaratmış oldu. Orta Doğunun ve Batı Avrupanın ortak yaşama tarzını oluşturarak her iki kültürün kullanıcılarına erişim sağladı ve bu tür bir mekana giriş korkusunun ortadan kalkmasına katkı sağladı. Aslında bu proje için bu düşünce öncelikli değildi. Çünkü her şey son derece doğal, açık ve aynı zamanda heyecan verici. Mimari ve ışık koşulları başarılı ve insanın kendisini rahat ve güvende hissetmesini sağlıyorlar.

Camiye gelen cemaat, çoğunlukla Almanya’da doğmuş olan ve yerel toplum yaşamını benimsemiş olan genç inançlılar ve imamlardan oluşuyor. Öncelikle yapının bu sahiplerine kulak vermek ve sosyal yaşam için bir Allah evi ve yaşam merkezi oluşturmak gerekiyordu. Mimarinin hem inancın köklerine hem de Batı dünyasındaki modern yaşamın gerçeklerine uygun olması gerekiyordu. Araştırmalarında Jasarevic, bir camide olması zorunlu mimari ögelere rastlamadı. Dolayısıyla ışığın da merkezî ve modern bir rol üstlendiği yine modern açıdan en aza indirgenmiş, mimari dilinde bir kültür karışımı konusunu işleyebilecekti.

Yapı, Orta Doğudan bize tanıdık olan camiler gibi heybetli değil. Binanın çekiciliği, tasarımsal ögelerin değerli alçak gönüllülüğü ve en gerekli olan unsurlara indirgenmesi ve böylece inançlılara güç kazanacakları bir mekân sunması ile sağlanıyor. Işık, diğer dinlerde olduğu gibi başından beri inancın temel unsurlarından biri. 626 yılında inen Kuran-ı Kerim’in 24 üncü suresinde şu satırlar yer alıyor: “Allah gökyüzünün ve dünyanın ışığı. Işığı, içinde lamba olan bir nişe benzer. Lamba bir cam içinde. Cam ise sanki ışıldayan bir yıldız. Kutsanmış bir ağaçla yakılır. Bu bir zeytin ağacıdır. İster Doğuda ister Batıda olsun, ateşle biraraya gelmeden dahi yağı yanar. Işık ışığın üstündedir. Allah isterse ışığına götürür ve Allah insanlara benzetmeler gösterir. Ve Allah her şeyi bilendir”.

Bu mısralar islam gizemi için vahiydir. Allah’ın ışığı ve bir niş içindeki bir lambanın ışığını karşılaştırır. Allah’ın ışığı, onun adaleti, gökyüzünde ve dünyada yarattığı düzen ve onun yardımıdır.

“Niş” kelimesinin kökü Etiyopya’dan geliyor ve pencere anlamını taşıyor. “Doğu ya da Batıya” ait olmayan zeytin ağacı ise, cennet ağacı veya bir tepe üzerinde duran, sadece Doğu veya Batıdan değil, her tarafı güneş ışığı alan bir ağaç olarak yorumlanır.

İki katlı dua salonunun merkezdeki ögesi cam duvardır. Bağlantı yapılacak camın arasına mavi cam kırıklarından oluşan başka bir cam yerleştirilmiş ve bu güzel görüntü oluşturulmuş. Mihrap ve Minber yüzeyin sıcak tonları ile kontrast oluşturuyor. Yine sıcak tonlarda ışık veren halojen projektörler ile görüntünün etkisi güçlendirilmiş. Yan taraftan mekâna gün ışığı giriyor. Zemine monte edilmiş ışıklar kemerleri aydınlatıyor ve iç ve dış mekân arasında görsel bir sınır oluşturuyor.

Mimar Alen Jasarevic’in de büyük önem verdiği doğal ışık da böyle. Yapı içindeki merkezi öğe, İstanbul’daki Sultanahmet Camii’nin seramik mozaiklerini andıran mavi cam duvar. Bu öge kendine özgü modern bir ifade gücüne sahip ve üç katmanlı yalıtım, pencere yapısı esas alınarak oluşturulmuş.

Uzun çabaları sonucunda Jasarevic, Saint Gobain’i, orta ve iç cam arasına mavi cam kırıkları yerleştirme konusunda ikna edebilmiş. Derin mavi renge kontrastı, yan taraftan, mekân yüksekliğindeki açıklıklardan giren ve cam duvarın mavi ışığı ile karışan sıcak gün ışığı oluşturuyor. Karanlık olduğunda cam duvar üç adet HIT-projektörü 150 ile noktasal olarak aydınlatılıyor. Muhtemelen bu en iyi seçim değil. Akşam saatlerinde farklı bir atmosfer istenmiş olsa dahi, bu aydınlatmanın sonucu gerçekten homojen değil ve cam duvarın mümkün olan en iyi efektini vermiyor. Aydınlatmada tanımlanan üç nokta, bu cam duvara sahip olmadığı bir şeyi vermeye çalışıyor. Sonuç olarak ortaya çıkan etki ise duvarın, birim olarak bazı özellikleri kaybetmiş olması. Aydınlatma konusunda cemiyetin de kararları dikkate alınmış ve dinamik bir süreç yaşanmış.

Ancak iç alanlardaki suni aydınlatmanın da önemi çok büyük. Ramazan döneminde genelde etkinliklerin tamamı akşam saatlerinde, dolayısıyla karanlıkta yapılıyor. Jasarevic burada hiçbirşeyi tesadüfe bırakmak istememiş ve MS Licht firmasından Bernd König’in desteğini rica etmiş.

Ön kısım caminin en önemli alanı. Bu nedenle burada bir iki katlı ortam var ve tasarımı, cam duvar, tavan ve ışık uygulamaları son derece “süslü”. Tavandaki süslemeleri (üç halojen projektör, 50 Watt IRC, farklı yansımalı ve gece ışığı olarak bir adet HIT 35 Watt) ışıklandırmak için her duvara dörder adet Kardaner AR 111 monte edilmiş. Minber, mekânın sağında yer alıyor ve cuma namazı ve vaazlerinde kullanılıyor. Hristiyan dinindeki Altarı temsil eden mihrab ortada yer alıyor. Solunda ise kürsü var. Buradan konuklar cemaate sesleniyor ve dünyevi konularda vaazler veriyorlar. Tavan pencerelerinin her iki yanına altışar adet AR 111 lambaları yerleştirilmiş. Bunlar ikişer olmak üzere üç farklı istikamete yönlendirilmiş. Ayrıca mekânın temel aydınlatması için bir lamba bulunuyor. Müslümanlar için dua süresince ilk safın dolu olması önemli. Müslümanlarda, Hristiyanlarda olduğu gibi inananlar için bir okuma görevi yok. Dolayısıyla temel aydınlatmanın çok yoğun olması gerekmiyor. Temel aydınlatma için kullanılan Downlight’lar genelde dim edilmiş şekilde kullanılıyor.

Etkinliklerde, yanlarda bulunan bölmelerin tabanına yerleştirilen lambalar mekânın görsel olarak içerden ve dışardan sınırlarını belirginleştiriyor.

Dış alanda, özellikle çelik plakalar üzerine belli bir yazı karakterinde oluşturulmuş süslemeli minarenin tasarımı önemliydi. Aslında daha minare kelimesi söylendiğinde Batı dünyasının imar müdürlükleri itiraza geçiyor. Ancak Jasarevic minaresini bir sanat objesi olarak adlandırdı ve bu mimari ögeye çok daha farklı bir yaklaşım sağladı. Minarenin tam ortasına kalorifer borusu yerleştirildi. Bu mimari parçanın adı ne olursa olsun içerden aydınlatılabiliyor ve muhteşem bir etki yaratıyor. Süsler projenin tamamında yer alıyor. Minareye dar yansımalı 35 Watt’lık HIT projektörleri monte edilmiş. Aşağıdaki iki yapıda lambalar aşağı doğru üst yapıda ise yukarı doğru yönlendirilmiş. Işık ve gölgelerin etkisi, 1:4 ölçekli bir model üzerinde incelenmiş ve mimarlar ve aydınlatma tasarımcıları arasında tartışılarak belirlenmiş. En yukarıda, yarım ayın olduğu noktaya, daha sonra değiştirebilmek ve ilk bakım döngüsünü iki katına çıkarabilmek için iki kumanda gruplu LED’ler yerleştirilmiş. Düşük enerji tüketimli LED’lerden oluşan konsantrik düzende yerleştirilen iletken rayları plastik içine dökmek suretiyle yerleştirilmiş. Sistemin operasyonunu sağlayan cihaz ve anahtarlama birimi teknik kumanda odasında yer alıyor.

Aşağıdaki kare: Dua eden cemaat. Sahnenin bir parçasını teşkil ediyorlar.

Sağdaki kare: Suni ışık için cemaat üyelerinin fikirlerinden de faydalanılmış. İç alanlarda aşırı dar yansımalı halojen lambalar ile güzel efektler elde edilmiş. Mavi cam duvar dışardan eşit bir biçimde aydınlatılmış olsaydı çok daha büyük bir etki yaratabilirdi.

İslam inancında ışığın önemi Hazreti Muhammed’in bir duasında derinliği, içtenliği ve özelliği itibariyle erişilmesinin güçlüğü ile açıklanıyor:

O “Allahım kalplerimize ışık ver, kulaklarımıza ışık ver, gözlerimize ve dilimize ışık ver! O Bizi sağımızdaki solumuzdaki ışığa götür!

O Allahım üstümüzü, altımızı önümüzü ve arkamızı aydınlat!

O Allahım, ruhlarımıza ışık ver!”

Dergide s. 44.