Temel Aydınlatma Bilgisi

Bir ortamda, alan (uzunluk x genişlik) ve fotometrik yükseklik (çalışma yüzeyi ile ışık kaynağı arasındaki mesafe) çok önemlidir. Dört standart fotometrik değişkenden oluşan kare, verilen değişkenler arasındaki matematiksel bağlantıyı gösterir. Sol üstte ışık kaynağı yer almaktadır ve onun tam ışınım gücü f ile gösterilmiştir, ışık akımı ise Lumen (lm) olarak ölçülür. Karenin altında ise çalışma yüzeyi bulunmaktadır.

Ortam içerisine yerleştirilmiş tüm aydınlatıcıların ışınım gücü, A ortamının alanına bölündüğünde, aydınlatma seviyesi E’nin sonucunu Lux (lx) olarak verir. Teoriden uygulamaya geçildiğinde, bu sonuca yüzde 25 daha eklenerek, bakım zamanı artırılır (Faktör 1.25) ve ortamın yapısından, yüzeylerdeki yansımalardan ve lambaların soğurmasından (eta B) kaynaklanabilecek ışık kayıpları önlenir. Aydınlatma etki derecesi faktörleri üretici bilgilerinden alınır. Böylece standart hesaplama metodunun formülü (etki derecesi yöntemi) bulunur. Bir mekanın, daha doğrusu, söz konusu şekilli bir mekanın, gereken toplam ışınım gücü için ortalama aydınlatma gücü hesaplanabilir. Artık eksik olan mekan içindeki ışık dağılımıdır. Bunun için lambanın ışınım özellikleri bilinmelidir. Bu özelliklerin tespit edilmesi için laboratuarda lambanın etrafında dairesel olarak ölçüm yapılır. Bu küresel ölçüm modeli, yukarıda solda belirtilen Candela (cd) ışık gücü l için gerekli bilginin sağlanmasına yardımcı olur. Kürenin tam ortasından yansıyan belirli sayıda ışınları hayal edersek, bunların her yöne aynı yoğunlukta yansımadığını düşünebiliriz. Merkezinde bir nokta, yüzeyi yuvarlak olan bir küre kesiti alan açısı Omega ile tanımlanır. Bu küresel formun her kesitinde - büyük veya küçük bir küre olsun - yansıyan ışınların sayısı aynı kalır.

Bu, ışık kaynağının istikamete bağlı yansıma bölümünün sabit kalması anlamına gelir. Aynı mantık ile devam edilirse, Candela içerisinde aydınlatma yoğunluğu Candela / m2 olarak düşünülebilir, dolayısıyla dört kullanılabilir fotometrik değişken faktörünün birbirleri ile bağlantısı vardır. Işık yoğunluğu içerisinde yüzeyin yansıması dikkate alınmıştır, bu nedenle insan gözü sadece ışık yoğunluğunu görebilir. Küre modelinde ölçülen değerlerden genelde dikey olarak orta eksenden geçen kesit ve dikey kesit değerleri belirtilir. Bu ışık dağılım eğrisi ışık planlamasında bir lamba ile ilgili en önemli özelliktir. Aydınlatıcının, her yöne olan ışıma payı biliniyor ise, her aydınlatıcının mekanın çalışma seviyesindeki her noktasına verilecek ışık payı da hesaplanabilir. Bunun için nokta aydınlatma formülü kullanılır. Bu formül fotometrik mesafe kuralına göre işler: Uzaklığın karesi ile ışık azalır.

Diyagonal olarak alınan küre yarı çapı fotometrik yüksekliğinin Kosinüs’ü üzerinden çevrilir. Işık kaynaklarının her birinden, her nokta için tespit edilen ara değerler noktaların Lüx değerine eklenebilir. Bu Lüx değerlerinin bir eğriye bağlantısı, Lüx değerlerini veya Lüx en üst sayısını verir. Matematiksel ve mekansal ilişkilendirmeler ile çalışan aydınlatma planlamacıları, ışık hesaplarını bir bütün içerisinde görebilirler. Işığın mühendislik çerçevesinde işlenmesinin karşısında tasarımcının daha çok duyguları etkileyen yaklaşımları durur. Bu iki yöntemin birbirine karşıt tutulması veya herhangi bir çalışma yönteminin dikkate alınmaması mümkün değildir, çünkü her iki çalışma türü daha büyük bir bütünün parçasıdır. Her insani çalışma, doğa ve kültür, sanat ve algılama veya toplum ve birey arasındaki gerilim alanı bağlantısında gerçekleşir.

Prof. Gero Canzler

Dergide s. 71.