Master Planlar-Durum Değerlendirmesi

Metin: Joachim Ritter, FELDA

Kent aydınlatmasında master planlar ve aydınlatma tasarımı trendlerinin nedenleri İnsan ve çevre için iyi ışığın önemi, mimarlık uzmanlarının dünyasında sorgulanmıyor. Ancak kalite tanımlarına gelince, zıt durumlar görülebiliyor. Gerçek şu ki, günümüzde kamusal alanlar, büyük şehirlerdeki durum hariç, gece saatlerinde kullanılmıyor ve bu alanlara serbest zamanlarda uzaktan bakıldığında, görsel bir çekicilik sergilemiyorlar. Bir diğer gerçek ise, eski alışılmış aydınlatma konseptleri, ne ticareti ve gastronomiyi teşvik ediyor, ne de güvenlik talebini (trafik ve suç işleme) ve duygularmızı tatmin ediyor… Bir başka gerçek de, modern aydınlatma konseptlerinin çok başarılı olması fakat doğru bir şekilde koordine edilememesi ve uzmanca uygulanmaması.

Bunun nedeni, aydınlatma master planının, planlama performansı tanımının hala daha çeşitli görüfllerden oluşması, bu sayede işveren, kent planlamacıları ve ışık uzmanları arasında büyük uyuşmazlıkların ve anlaşmazlıkların ortaya çıkması. Eğer aydınlatma tasarımı yapanlar arasında aynı bilgi ve kabul edilmiş tanımlamalar yok ise ve bir master planından ne anlaşılacağı, hiçbir yerde açık ve net olarak tanımlanmamış ise, bundan, başka ne beklenir? Bu bağlamda, kentin bir bölgesi için yeni sokak lambaları yerleştirmek yeterli değil. Aydınlatma master planı, belirgin yapıların, anıtların ve bina yüzeylerinin, resmin tümüne bakmaksızın tek tek görülerek aydınlatılması da değil. Ancak bugünkü gerçek, bambaşka. Tekden yola çıkarak, kent planlamacıları, bütündeki ilişkiyi kurmadan peşpeşe tekli yapıların aydınlatmasını planlıyorlar. Gün ışığında tamamen normal görünen yapıların gece ile ilişkisini kurmak acaba neden zor geliyor?

Uzman planlamacılar da bugünkü duruma gelinmesinden sorumlu. Aydınlatma tasarım toplumu, bu alanda az çok koordinesiz bir şekilde kendi yolunu kendi kesiyor. Kamusal alanda, neredeyse bir ışığı yakan herkes, kendisini derin bilgiye sahip ışık uzmanı olarak ortaya koyuyor. Geçmişte, teknik departmanın ışık tekniğinden sorumlu planlamacıları kendilerine, kentin tarihsel bilgilerini, bugünkü kimliğini, kültürünü ve gelecek ile ilgili planlarını hiç sormadılar. Doğaldır ki tasarım konusundaki bilgi eksiklikleri nedeniyle kamusal alanların tarihini ve fonksiyonlarını değerlendirmekten kaçındılar. Nasıl başarılı olarak planlanabilirdi? Kent tasarımının ve yapılandırılmasının hiç bir parametresi, ışık tekniği ölçüm boyutlarında veya rakamlar dizisi şeklinde tanımlanamıyor! ki bu konuda yüzyıllardır Kevin Lynch sayesinde kabul edilen bir bilgi mevcut. Lynch’in yapıları geçmişte sadece gün ışığındaki bir kent için uygulanabiliyordu. Kenti gece aynı kriterler ve bilgiler altında şekillendirmek, anlaşılmaz bir biçimde ihmal edildi. Bu durum, henüz birkaç sene öncesinden beri, toplumun gece davranışlarının değişmesi ile alışkanlık haline geldi. Ancak aydınlatma tasarımının bu uzmanlık alanında da tasarımsal temel bilgiler ve gün için geçerli olan deneyim alanları kolayca gece saatlerine aktarılamıyor. Toplum yavaş yavaş ışık ve tasarımın birbirinden ayrılmaz olduğunu ve tekniğin uygulamaya alınacak çözümün bir aracı olduğunu anlamaya başlıyor.

Teknik, tasarımdan değil tasarım, teknikten birşeyler bekliyor. Teknik çözümler tasarımı takip ediyor. Kamusal alanlarda (aydınlatma)

tasarım ile meşgul olanlar, yapılar, fonksiyonlar, akışlar ve simgeler, ilişkiler, eğilimler ve serbest zaman, istekler ve duygular ve bunun ötesinde kendisini iyi hissetmek için, insanların beklentileri ve gereksinimleri üzerinde ciddi anlamda düşünüyor. Kaç şehir günümüzde bir master plan çerçevesinde tüm bu ihtiyaçları karşılayacak iyi bir aydınlatma tasarımı sunuyor?

Toplumun mevcut durumu ne kadar uzun süredir kabul etmiş olduğu, şaşılacak bir durum. Muhtemelen nedeni, ışığa olan anlayışın eksikliğinde yatıyor. Çünkü geçmişte siyasetçiler ışığın gücünü hiç bilemedi. Yakında gerçekleştirilecek olan seçimler için kamusal alanda aydınlatmaya yapılan yatırımların giderek artması öyle nedensiz değil. Kent alanında tasarım kalitesini daha fazla oluşturma isteği her zaman vardı. Ancak sonuçlar konusunda kısa süreli sevinçler yaşandı, aynı şekilde siyasi olarak bundan fayda görenlerin de sevinci aynı ölçüdeydi. Toplumsal davranışlar değifltiğinden, eski aydınlatma konseptleri günümüzde artık ifllemiyor. Savafltan sonra kamusal aydınlatma tarihine baktığımızda, yeni bilgilere ihtiyaç olduğu görülüyor. Bu analize göre yeni tasarım kuralları ve master planlarına olan ihtiyacın sebebi de ortada.

Kamusal alanların aydınlatmasının ilk yüksek dönemleri otuzlu yıllarda 2. Dünya Savaşı ile durduruldu. 1950’den 1970 yılına kadar kent resmini vurgulayan, sadece teknik aydınlatma oldu. Daha sonra on yıllık bir (1970 - 1980) dönem başladı. Bu dönem içinde aydınlatma tasarımı ışık ile tasarımın itici gücüydü ve ürün tasarımının, yeni modern hayata girişinin sinyallerini veriyordu. Takip eden on yıllık süre içinde bina cepheleri aydınlatılmaya ve şehir alanları için senaryolar geliştirilmeye başlandı. Şehirler için de aydınlatma tasarımı, koordinasyonunun ilk önemli unsuruydu. Kent içinde yer alan her elemanın koordinasyonun, bunların kendi aralarında birbirini yok etmemelerinin veya birbirleri ile rekabet içinde olmamalarının ön koşulu. Ayrıca genel ışık seviyesinin de yukarı ivme kazanmasını sağlayacak. İkibinli yıllara geçtikten beri, renkli ve dinamik ışığın teknik olanaklarının ayrı bir bileşen olarak eklenmesi, bizi kent alanlarını bir bütün içinde değerlendirmeye zorluyor. Kentler arasındaki, tüketicinin beğenisini kazanma rekabeti de bu gelişmeye katkı sağlıyor. Bu dönemden itibaren yaşam kalitesi, ekonomik büyümenin itici gücü. Şehirlerimizin gelişimi bu elemanlara bağlı. Şehirlere doğru kaçış kırılmadı. Şehirlerin hiyerarşisi ve ekonomisi için önemi, toplumsal olarak ilerleyen ve yaratıcı olan katmanları kendisine çekebilme kabiliyetine bağlıdır.

Ekonomik büyüme ve istikrar özellikle hizmet sektörünün, bilgi, yaratıcılık ve know-how ihtiyacına dayanıyor. Bu şehir merkezlerinden dünya ticareti yapılıyor. Dünya çapında sadece dört itici merkez olacak ve bu merkezleri uluslararası önem taşıyan 20 başkent ve 100 ulusal merkez takip edecek. Binlerce lokal merkez sadece ulusal çevreleri arasında bir öneme sahip olacak. Ekonomik olarak bir yer edinmek isteyen şehirler, ancak kendilerini Mükemmeliyet Merkezi olarak tanımlayabildiklerinde uluslararası önemsizlikten çıkartabilecekler. Gelecekte şehir alanlarını ve yaşam kalitesini artırmak ve toplumun yaratıcılık potansiyelini kendisine bağlamak için, ışık merkezi bir araç olacak. Mimari, kültür ve tasarım, şehir gelişiminin merkezi elemanları. İşte bu nedenle son üç yıldır belediyeler Lighting Urban Community International, LUCI, altında toplanarak, kendi aralarında kamusal alanda ışık gelişimi konusunda deneyimlerini paylaşıyorlar. Artık LUCI 50’den fazla şehri kapsıyor ve bu sayı giderek artıyor. Bu da, kent planlama idarelerinin, kamusal alanlara iyi ışığın nasıl uygulanabileceği konusunda nasıl çaresiz kaldıklarını gösteriyor. Işık sanatı festivalleri artık heryerde yapılıyor. Takip etmek giderek zorlaşıyor. Şehirler yavaş yavaş geçici ışık sanatı festivallerinin, kalıcı şehir planlaması ve mimari ışığın yerini alamayacağını öğreniyorlar. Bu tür çalışmaların, halkın sadece kamusal alanda daha iyi ışık için, isteğini ortaya koyduğunu görüyorlar. Kent planlamacılarının uzmanlık eksikliği heryerde görülebiliyor. Tabiki bu durum bir sürpriz değil, zira hangi mimarlık veya kent planlama eğitimi, aydınlatma tasarımı ve ışık ile ilgilitemel bilgileri içeriyor.

LUCI altında biraraya gelen kardefl kentler, kendileri için çalıştıkları deneyimleri ve ışık hakkında bilgilerini paylaşıyorlar. Toplantıları “City under microscope” (mikroskop altındaki şehir) olarak adlandırıyorlar. Kendi imkanları çerçevesinde somut bilgi topluyorlar. Artık geçmişte deneyimlenen yanlış durumlar ve eksiklikler görülüyor ve daha önce hiç olmadığı kadar, bu alanda uzmanların eksikliği hissediliyor. Keşke sorumlular, aydınlatma tasarımcılarının deneyimlerine ve bilgilerine müracaat etseler. Çoğu vakalarda, şehirler buna nereden başlayacaklarını dahi bilmiyorlar.

İlk olarak yüksekokullar harekete geçiyor. Bu sene İsveç’te ilk defa bir eğitim sunuluyor. Bu eğitim çerçevesinde şehir planlamacılarına, kamusal alanlarda yeni aydınlatma konseptlerinin nasıl uygulanacağı

Özlü bir kültürün elemanı olarak ışık Yeni bir tasarım dilinin, yeni teknolojilerin, yeni uygulamaların gelişimi Aydınlatma tasarımcısının küresel bir gereksinim olarak tanınması Müstakil evlerde aydınlatma tasarımı: Her kullanıcının günlük ritmi içindeki ihtiyaca göre

Dolayısıyla,

Master Planları-Durum Değerlendirmesi öğretilecek. İyi planlamacıların eğitimi için Göteburg Chalmers Üniversitesi, Alingsas şehri ve European Lighting Designers’ Association (ELDA+) birlikte çalışıyor.

Eğitim, aydınlatma tasarımının temel bilgilerini, aydınlatma master planlarının görevlerini ve yapılarını, uygulama yapılarını, doğru aydınlatma tasarımcısının nasıl bulunacağını, halkla ilişkiler çalışmalarını ve bakım planlarını kapsıyor. Master planlarının sonucu, aylarca sürmeyecek dinamik bir uygulamanın başlatılması. Nasıl bir kentin resmi, onyıllık sürelerde değiflebiliyorsa, aydınlatma da buna paralel olarak sadece onyıllık süreler içinde geliflebilir. Çoğu şehir, geçmişte böyle bir geniş açılı görüşe sahip olduğunu söyleyemez. Herkes tarafından başarılı bir örnek olarak gösterilen Lyon şehrinin dahi, başlangıçta tasarımsal kuralların içinde yer aldığı ve her tür inşaat faaliyeti için geçerliliği olan bir master plana sahip değildi. İşlevsel aydınlatma master planları kategorisine yerleştirilebilecek çeşitli çalışmalar, 1990’lı yılların başında Lyon ışık festivalinin bir sonucu olarak kesinlikle Fransa’da hazırlandı. Bu onyılın başında 250’den fazla belediye artık kendi master planlarını sunabiliyorlardı. Avrupa’nın geri kalan kısmı, master planı ile ilgili düşüncelerini bin yılın dönümünde ciddi olarak oluşturmaya başladılar. Gelişmeler açısından İngiltere gayet dinamik görünüyor, Almanya’da halen 50’den fazla şehir; master planları - veya şehirler master planlardan ne anlıyorsa - üzerinde çalışmaya başladılar. Yıllık bazda Alingsas şehrinde European Lighting Designers’ Association (ELDA+) işbirliğinde organize edilen ve küresel itibar kazanan aydınlatma workshop’ları nedeniyle İsveç de dinamizm gösteriyor.

İtalya gibi zengin kültürel tarihe sahip bir ülke ise, şehirlerinin aydınlatma tasarımı konusunda, diğerleri ile kıyaslandığında, şaşırılacak şekilde beceriksiz kalıyor. Tasarım kenti olarak öne çıkan Milano da neredeyse dramatik çizgiler görülebiliyor. Burada ışık tekniğine çok önem veriliyor ve kitle ürünü kavramı bu şehirde yeni bir boyut kazanıyor. Dark Skies Association’ın savunucuları; plana tepki olarak ve bunun sonucunda kimseye yararı olmayan kuralları ortaya koydular. Milano’da algılanabilecek bir tasarım veya kent tasarımı yok, bunun yerine ışık karmaşası ve üretici tarafından yarışma içinde uygun fiyata sunulan, yerli yersiz lambalar ile donatılan binlerce direk bulunuyor.

Halbuki, şehirlerin gelişimi için iyi ışığın önemi çok büyük. Asıl ironik olan, ışık ve kent gelişimi ile ilgili en yeni bilgilerin kısa bir süre önce İtalya’dan gelmiş olması. Belki de artık İtalyan ışık toplumu, aydınlatma tasarımının başka uluslarda, kalite açısından çok daha hızla ilerlemiş olduğunu anlamıştır. Acaba İtalyan ışık endüstrisi düşüncelerini değiştirmesi gerektiğinin farkına mı vardı?

İki önemli unsur buna işaret ediyor. Birincisi; şehirlerin gelişmesi ve gelecekteki önemi üzerinde yapılan analizler ile tartışmalar ki bunlar, geçen sene Venedik’te gerçekleştirilen mimarlık bienali kapsamında sunulmufltu. İkincisi ise; İtalyan yapı şirketi Trends tarafından yapılması istenilen ve Abrosetti pazar araştırma enstitüsü tarafından gerçekleştirilen sonuçlar. Her iki kaynağın kombinasyonu, gelecekte aydınlatma tasarımı ve yeni tasarım girişimleri konularına ve aynı zamanda şehirlerin gelişmesinde aydınlatma tasarımının temel önemine ışık tutuyor. Şehirlerin gelişimi hakkında bilgi sahibi olmak, içinde yaşayanların beğenisini kazanmak için, rekabetin gelecekte çok daha yoğun olacağını ve yaşam kalitesinin, şehir gelişimi için itici bir faktör olacağını gösteriyor.

Bu bağlamda ışık kalitesi merkezi bir önem taşıyacak. Ancak halen, sadece birkaç şehir bu ihtiyaca hazırlıklı.

Aydınlatma tasarımının uzun zamandır bir gelenek olduğu ABD’de dahi master planlarının tanımı şaşırtıcı derecede yüzeysel. Gerçekleştirilen birçok örnek sadece şehrin küçük bölümleri ile sınırlı veya bu alanlar bireysel aydınlatma tasarımları ile donatılmış bireysel sokaklar. Bugün çok az sayıda günümüz ve gelecekteki şehir yapısını, tamamında gösteren ve tanımlayan veya ışığı şehir planlaması ve gelişiminin bir sabit parçası olarak gören, analiz ve tasarım konseptleri buluyoruz. New York şehri, bu kent için tipik olacak bir uygulamayı gerçekleştirmek üzere. Bir tasarım yarışması çerçevesinde geleceğe odaklı teknolojiye dayanan modern tasarım ile ilgili talep, gerçekten heyecan verici bir sonuç verdi. Ancak bunun, şehrin bütününü kapsayan bir aydınlatma stratejisi ile ne ilgisi var? İtiraf edilmeli ki; New York şehrinin daha iyi aydınlatma tasarımı için büyük çabalar göstermesi gerekmiyor zaten, Times Square veya Broadway gibi yerleri ile çarpan bir kalbi var. Ancak, başka birçok şehirde böyle bir altyapı yok ve bu şehirlerin yine de ayakta kalabilmesi gerekir. Bu tür şehirler, aydınlatma tasarımı yapmadan şehrin gelişmesini tesadüfe bırakma lüksüne sahip değiller. Birçok rakip şehir arasında kendi yüzlerini tanımlamaları gerekiyor.

Bu bağlamda ortaya çıkan somut soru ise, geleceğin aydınlatma tasarımı ve trendleri ne olacak? Bu soruya cevapları, İtalyan inşaat sektörünün talebi üzerine yine İtalyan pazar araştırması enstitüsü Ambrosetti’nin araştırmalarında buluyoruz. Sonuçlar bize bir özet şeklinde ulaştırıldı.

Bu araştırmaya göre ışık ve kültür hiç olmadığı kadar birbiri ile ilişkili. Ancak kültür, çok daha fazla sanat, iletişim ve tasarım anlamına geliyor. Bunun için ise ışığın nasıl çalıştığını ve insanı nasıl etkilediğini anlamak gerekiyor. Aydınlatma tasarımının her alanında araştırma, hiç olmadığı kadar gerekli. Işığın insan üzerindeki etkileri konusundaki bilgiler mimaride bazı tahminler üzerine dayanıyor. Aslında tıp ve psikoloji, bu alanda çok daha fazla yol katetmifl durumda. Bizim görevimiz; bu bilgileri mimarinin tasarımsal temel bilgilerine aktarmak.

Zaten Ambrosetti araştırmasında ortaya konulan sonuçları, birçok aydınlatma tasarımcısı tahmin etti. Gelecekte kontrastlar çok daha fazla önem kazanacak. Genel olarak ışık seviyeleri geriliyor. Artık genelde ışığın kalitesini, ışık miktarının değil ışık ile gölge oyununun oluşturduğu biliniyor. Bunun yanı sıra gelecekte sadece aydınlatma tasarımcıları değil, gölge tasarımcılarından da bahsedileceği ifade ediliyor. Değerlendirmede, insan için karanlık, ışık kadar önemli.

Şehrin gece karanlığında yol ışıklandırması gibi önemli elemanları da neredeyse master planlarının gelişimi için bekliyor. Ancak şehrin tarihi ve kültürel çalışmaları da güç kazanıyor. Bunlar, kamusal alanların sahneye konulmasının tipik elemanları. Gün içinde daha az belirgin veya neredeyse dramatik şekilde iyileştirme yapmak için çalışılabilir. Işığın dekoratif ve eğlendirici tarafı da ilerliyor. Bu da renk, dinamik ve medya cephelerinin uygulaması anlamına geliyor.

Uygulanan teknolojilerde solar tekniği ve LED’ler sınırsız olarak zafer

Master Planları-Durum Değerlendirmesi yürüyüflleri yapacaktır. Bu da, daha çok Solar enerji kullanımı anlamına gelecektir. Kaliforniya’da yaratılan yeni teknolojiler, solar hücrelerin çok daha düşük maliyetle üretimine olanak sağlıyor. Yarı iletkenler bu yönteme göre folyolara bastırılıyor. Artık karmaşık ve pahalı olan temiz odalarda üretim gerekmiyor.

Solar enerji giderek kullanılabilir ve maliyeti karşılanabilir oluyor. Özellikle rejeneratif teknolojilere enerji tartışmaları, sera etkisi ve enerji kaynakları açısından, gelecekte neredeyse alternatif yok. Özetle ışık, kamusal alanlardaki kültürün merkez parçasını oluşturacak. Işık, kamusal alanların şiirsel ve iletişim elemanı olacak ve şehirlerin aşırı uç ve kritik sosyal kesimlerini değerlendirebilecek.

Şehirde yaşayanların süreçlere dahil edilmesi...

Zaten, vatandaşların daha kapsamlı bir şekilde ışık projelerine dahil edilmesi gerekiyor. Burada yatan temel problem, insanların eksik bilgiye sahip olması ve onlara ışığın temel önemi konusunda, yeterli açıklamaların yapılmamış olması. Kaliteli ışık, pratik uygulamalar ile hem ikna edici hem de verimli oluyor. Işıklandırma, insanların yaşantısı içinde gördüğü ve hafızasına kaydettiği deneyimler ile karşılaştırılıyor. Karşılaştırma analizi, insana kendisini rahat hissedip hissedemeyeceği kararını verdirtiyor. İşte bu nedenden dolayı, sadece tasarım temeli olan teknik kurallar, bir insanın görme kabiliyetinin sadece çerçeve şartlarını oluşturuyor ancak, rahatlık duygusu veya ışık kalitesi hakkında herhangi bir bilgi vermiyor. Kısa bir süre önce edinilen deneyimler, ışık etkinliklerinin ve uygulama örneklerinin, her ne kadar geçici süreli de olsa, yüksek ikna etme derecesi olduğunu gösteriyor.

Örneğin, Lyon şehrinde gerçekleştirilen festival sayesinde tüm Fransa ulusu, ışık için master planlarının geliştirilmesi kararını aldı. 250’den fazla şehir ışık ile tasarımlarını bir master plan şeklinde belgelediler. Ancak, bu tür etkinliklerin riskleri de yok değil. Dört gün süren ışık festivalinin, daha çok etkinlik havası vardı.

Renkli ve dinamik ışık uygulamaları ve bina cephe projeksiyonları şehir merkezini Avrupa’nın Las Vegas’ına çevirdi. Geçici bir uygulama ile kalıcı önemi olan bir aydınlatma tasarımı arasındaki fark herzaman anlaşılmayabilir. Yine de seneler içinde başarılı konseptler, gerekli hassasiyet ile kalıcı uygulamalara dönüştürüldü. Parklar da ışık tekniği ile şekillendirildi ve festivalin dışında hala ziyaretçiler için çekim alanı oluşturuyorlar.

İsveç’in 36.000 nüfuslu Alingsas şehrinde, aydınlatma etkinliği sayesinde kamusal alanları ışıklandırma konusunda halk, belediye yönetimine siyasi baskı uyguladı. Her sene, ELDA+ tarafından gerçekleştirilen uluslararası ışık workshop’unda onbinlerce ziyaretçiye ve uzmanlara geçici ışık uygulamaları ile şehrin nasıl değer kazanabileceği ve yaşam kalitesinin nasıl artırılabileceği gösteriliyor.

İtalyan ışık endüstrisinin bir araştırması, İsveç’te gerçekleştirilen bu senelik workshop’lar sayesinde, tüm ışık ürünlerinin %50’sinin, daha değerli aydınlatma tasarımı için uygulandığını gösterdi. Almanya, Fransa, İtalya ve İngiltere’de pazar yüzde iki ile on arasında büyüdü.

Workshop’lar, birçok bölgenin, www.luciassociation.org www.eldapuls.org

Master Planları-Durum Değerlendirmesi geçmişte karanlıkları nedeniyle unutulmakta iken, şimdi şehir resminin bir parçası haline geldiğini, park tesisine katkıda bulunduğunu ve karanlık saatlerde daha kapsamlı kullanıldıklarını gösterdi. İsveç’te artık oyun parkları dahi ışık ile yeniden aydınlatıldı. Bu alanların tabiki çok daha fazla özene ihtiyacı var, çünkü özellikle güvenlik ihtiyacı oldukça yüksek. Aydınlatma tasarımı, insanın sadece görme kabiliyetini tatmin edecek şekilde değil, aynı zamanda insanın kendisini rahat hissedeceği şekilde planlanmalı. Bu bizim normlarımızda maalesef tanımlanmadı. New York şehri araştırmaları, şehrin alanlarının çok daha kaliteli ışıklandırılmasında dolayı kütüphaneler, kiliseler ve havuzlar gibi halka açık mekanların daha sık ziyaret edildiğini gösterdi. Dolayısıyla daha iyi ışığa yatırım, halka açık alanlarda şehre daha fazla gelir sağladığını gösteriyor.

Dergide s. 56.