Kentlerde Aydınlatma Kullanımı
Metin: Dr. Gökçen Firdevs Yücel - Peyzaj Yüksek Mimarı
Pek çok durumda, özellikle güvenlikle ilgili kaygılar söz konusu olduğunda kent mekanlarında aşırı aydınlatmaya yönelik bir eğilim vardır. Ancak aslında bir yerin gereğinden fazla aydınlatılması, en az aydınlatmanın aşırı az olması kadar kötüdür. Bu konuda iyi bir plan yapabilmek için her şeyden önce belirli bir yerin aydınlatılması ile o yerin geceleyin yerine getireceği fonksiyon arasında ilişki kurmak gerekmektedir. Çünkü konuya geniş bir açıdan bakıldığında cadde aydınlatması; teknik bir gereklilik, güvenlik ihtiyacını karşılayan bir unsur ya da bir tasarım ögesi olmaktan çok daha öteye gider. Cadde aydınlatmasında; bir caddenin algılanma ve kullanım biçimini, ışık tipi, ışıkların yeri ve watt gücünün nasıl etkilediği düşünülmelidir ve aydınlatma buna uygun olarak yapılmalıdır. (Resim 1)
Başarılı olması hedeflenen bir cadde ışıklandırmasının öncelikli işlevi, geceleyin güvenlik amaçlı olarak görünürlüğü sağlamak olsa da, aydınlatmanın sadece yerel yönetimin ve devlet dairelerinin öngördüğü gereklilikleri değil, caddenin kullanıcıları olan insanları da göz önüne alması gereklidir. Örneğin yaya hareketlerinin otomobil trafiğinden daha üstün olduğunu vurgulamanın bir yolu; standart tepe ışıklı sokak lambalarının daha küçük ölçekli, daha sık aralıklarla dizilmiş ve yayalara doğru yönelen ışıklar ile yer değifltirilmesidir.
Yaya alanları, park ve bahçeler, meydanlar gibi kentsel mekanlar ve buralarda yer alan doğal veya yapay sanat eserlerinin ve çevrelerinin aydınlatılması kentin kullanımını olduğu kadar, kenti güzelleştiren ve çekici kılan görüntülerin vurgulanmasını sağlayarak kent kimliğini oluşturmada önemli rol oynarlar.
Kent mekanlarında yapılan aydınlatma tasarımları; • İnsanların kullandıkları alanlarda örneğin daire/apartman çıkışlarında ya da otobüs duraklarında güvenliği artırır. • İyi aydınlatılmış odak noktaları (çeşmeler, binalar, köprüler, kuleler, heykeller vb.) insanlara yön bulmada yardımcı olarak, insanların nerede bulunduklarını anlamalarını sağlarlar. (Resim 2)
• Bir alanın kimlik ve tarihini açığa çıkarır. Tarihi detayların iyi aydınlatılması ile alanın özgün niteliklerine dikkat çekilecektir.
• Kent mekanlarında canlı bir etki yaratırlar.
Kentlerde aydınlatma elemanlarının kullanım alanlarını aşağıdaki şekilde özetleyebiliriz:
• Peyzaj: Küçük beyaz “arı” ışıklarıyla aydınlatılmış ağaçlar, tatil sezonu dışındaki dönemlerde de, kent mekanlarında popüler görüntüler sunarlar. Bu popülaritenin nedeni, bu aydınlatma tipinin etkileyici görünümler oluşturması, caddelerin ve diğer mekanların fark edilmesini sağlayarak bu yerlerin pozitif yönde algılanışına katkıda bulunmasıdır. • Transit duraklar: İnsanlar otobüs, tren ya da tramvay durakları iyi aydınlatıldığında kendilerini daha güvende hissederler. Aydınlatmalar, durakların varlığına dikkat çekerek, kullanımlarını da teşvik eder.
• Girişler: Bina girişlerinde - özellikle konut amaçlı olarak kullanılan binaların girişlerinde - dikkatli yapılmış bir aydınlatma, güvenli bir çevre oluşturma çabaları içerisinde, kullanım alanlarına odaklanmayan gelişigüzel ve parlak bir aydınlatmadan, çok daha etkilidirler.
• Sınırlar: Park veya meydanların sınırları - özellikle bitişik caddeden görülebilecek herhangi bir ilginç bahçe kapısı, çit ve model araçlar - mekanların içerilerini tanımlamak için aydınlatılmalıdır. Park sınırları üzerindeki yapılar, park boyunca yer alan daha büyük alanlara dikkat çekmek için yeterli düzeyde ışıklandırılmalıdırlar.
• Vitrinler: Vitrin aydınlatması, mağazalar kapalı olduğunda bile caddeyi kuşatan bir ışık yaratmakla kalmaz, aynı zamanda vitrinlere bakılmasını teşvik eder. Bu aydınlatma caddedeki insan sayısını artırarak güvenlik algılamasını önemli derecede etkileyecektir.
• Mimari detaylar: Girifllerin, üstü kemerli geçitlerin, tavan pervazlarının, kolonların ve diğer mimari detayların aydınlatılması; bir binanın, mekanın veya semtin özgünlüğüne dikkat çekebilir ve gece yürüyüfllerinde insanların daha güvenli hissetmelerini sağlayabilir. (Resim 3)
• İşaretleme: İyi aydınlatılmış yönlendirici ve bilgilendirici işaret levhaları geceleyin yön bulmak için gereklidirler.
• Odak noktaları: Bir semtteki özellikle yoldan geçen yayaların ve araçların görebileceği; aydınlatılmış heykeller, çeşmeler, köprüler, kuleler ve diğer önemli kentsel donatı elemanları yön bulmada kılavuz görev yaparlar.
(Resim 4)
• Trafiği yavaşlatan bir araç olarak aydınlatma: Yaya yolu aydınlatması ile çok aydınlık bir otoyol aydınlatması arasındaki fark nedeniyle, bu yollar arasında geçiş yapan sürücüler otomatik olarak yeni ve farklı bir bölgeye geldikleri konusunda uyarılırlar ve bu durum onları araç hızlarını düşürmeye iter.
Kent mekanlarında yapılan aydınlatma; kent mekanlarının kullanım saatlerini, emniyeti ve güvenliği artırarak estetik güzellik sağlar. Aygıt tipleri, ışık kaynakları, güçleri ve aydınlatma teknikleri seçimi, aydınlatma tasarımının büyüklüğüne, kullanıcı gereksinimlerine ve beklentilerine göre değişir. Bütün durumlarda tasarımcının temel görevi; enerji etkin düşük parıltılı sistemleri kullanarak çekici ve güvenli bir çevre yaratmaktır.
Yapılacak aydınlatmalarda, güvenlik ve estetik konuları iki önemli faktördür. Uygulama aşamasında bazen bunlardan birisi daha fazla öneme sahip olabilir. Ancak mümkün olan her yerde, estetik ve güvenliğin bir arada düşünülmesi gerekir.
Özellikle kentin geceleyin olan okunaklılığın artırılmasında etkin bir işleve sahip olan kentsel aydınlatma elemanları, doğru yerlerde ve yeterli aydınlatma düzeylerinde tasarlandıklarında kentsel mekanları daha görünür kılacaklar; geceleyin olan kentsel yaşam kalitesini artıracaklardır.
Kaynaklar
1. Project For Public Places, Lighting use & design, http://www.pps.org/ parks_plazas_squares/info/amenities_bb/ streetlights 2. Holden, Robert, 1996. International Landscape Design, Calmann&King Ltd. 3. Şerefhanoğlu, Müjgan, 1995. Çevresel Nitelik ve Kent Kimliğini Oluşturmada Aydınlatmanın Rolü, Mimari ve kentsel çevrede kalite arayışları sempozyumu ( 5-6-7 Haziran), s. 256-259, İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul.
4. Göl, Tuba, 2004. Kentsel mekanlarda yer alan parkların aydınlatma kriterlerinin incelenmesi: Kadıköy Selamiçeflme Özgürlük Parkı Örneği, Yüksek Lisans Tezi.
5. Site Furnishing, Fundició Dúctil Benito Catalog, Headquarters: Via Ausetania, Barcelona, Spain.
6. Siteco Aydınlatma Tekniği Kataloğu.
Dergide s. 62.