Seagram Binası, New York

Metin: Margaret Maile

Fotoğraf: Ezra Stoller © Esto

Architectural Forum dergisine göre, 1958 yılında “bugüne kadar inşa edilmiş en iyi aydınlatılan bina” olarak anılıyor. İnşaatından neredeyse 50 yıl geçmiş olmasına rağmen, bina ne etkisinden ne de hayranlık uyandıran unsurlarından birşey kaybetti. Olsa olsa artık eskimiş olan ışık tekniği açısından kaybı olabilir. Mimar: Mies van der Rohe, Philip Johnson

Seagram binası yakında 50. varoluş yılını kutlayacak. Çeşitli olağanüstü yeniliklerle, özellikle de aydınlatma planlaması ile modern mimarinin sembolünün geçmişine bakma zamanı geldi. Çünkü bu bina; aydınlatma ve lamba teknolojisinde yeni bir dönemin başladığı gerçeğine rağmen, bugün dahi hala bir ilham kaynağı ve iyi bir aydınlatma örneği olarak duruyor.

20. yüzyılın en yaratıcı ve etkileyici Amerikan aydınlatma planlamacılarından Richard Kelly, Seagram binasının tasarımı ve aydınlatma planlamasının uygulaması ile görevlendirildi. Bu çalışmada Kelly, Mies van der Rohe ve Philip Johnson adlı mimarlar ve Ligholier ve Edison Price adlı şirketlerle birlikte çalıştı. Seagram binasının aydınlatma planlaması bugün hala daha sayısız tasarımcıya ilham kaynağı olmaya devam ediyor. Bunun en güzel örneği, halen New York’un Times Square’de inşaa edilmekte olan New York Times binası veya kısa bir süre önce tamamlanan Chanel Ginza Flagshop Tokyo’da görülüyor.

Seagram binasının, inşaatından 50 sene sonra hala daha çağdaş mimar ve aydınlatma tasarımcılarına nasıl ilham kaynağı olmaya devam ettiğini anlamak için, bütün yapı koşullarını bilmek ve bu başarıya katkıda bulunan olağanüstü yaratıcı beyinleri tanımak lazım.

Mies, Johnson ve Kelly ortak çalışmalarına 1954 yılında başlamışlar. New York’un Park Avenue bölgesinde Seagram Corporation’ın yeni merkezi olacak Seagram binasının tasarlanması hedeflenmiş. O tarihlerde Kanada kökenli Seagram Corporation firması dünyanın en büyük alkollü içecek üreticisi olarak biliniyor. Seagram’ın sahibi ve yöneticisi Samuel Bronfman, işletmesi için bugüne kadar herşeyin üstünde olacak, New York City’de bir genel merkez kurmak istiyordu. 38 katlı, camdan ve çelikten yapılmış gökdelen. Bina en iyi malzeme ve özel üretilen elemanlar ile donatılacaktı. Binanın opal cam, cilalanmış bronzdan yapılmış çift T profilleri, Traverten ile kaplanmış asansör boşlukları ve aydınlatma tavanları olacaktı. Aydınlatma tavanları, Seagram gibi bir lüks markanın pazarlaması için son derece önemliydi ve bronzdan yapılmış parlayan gökdelenin, New York’un meşhur gökdelenler çizgisinde emin bir şekilde yer almasını sağladı.

Seagram’ın tavanı, gün içinde ofisleri fonksiyonel bir ışık ile aydınlatırken, geceleri ise bina, meşhur “ışıktan kuleye” dönüşüyor. New York’daki Seagram genel müdürlüğü binasının tasarımına kararları ile katılan Bronfman ve kızı Phyllis Lambert, baştan beri bu tür bir efekt istemekteydiler. Aydınlatma tavanı ışıklandırılacak ve Mies tarafından tasarlanan Raster projekte edilecekti.

Giriş bölümünün, karanlığın basmasından itibaren uzaktan görülmesi istenmiş. Burada uygulanan Wall-Washer efekti o dönem için neredeyse bir yenilik ve ışık tekniği açısından bir meydan okuma. Bugün ise bu tür aydınlatma artık standart ve birçok aydınlatma planlamasının önemli bir parçasını oluşturuyor.

Yüzeye asılan çift T profillerinin ritmi ve yapısı tavanda da devam ediyor ve böylece bir şekilde binanın içine de taşınıyor ve diğer taraftan gece ise gökyüzüne projekte ediliyordu. Bu tür bir Ekstravaganz‘ı sağlayan Kelly oldu. Tasarım aşamasından beri çalışmalara katkıda bulunuyor ve binanın aydınlatma planlamasını tasarıma entegre edebiliyordu.

Seagram binasının gece ışık etkisi, asıl merkezi aydınlatılan tavan olan entegre bir ışık planlamasına dayanıyordu. Bu konsept ikinci kattan 38. kata kadar aynı şekilde devam ediyordu. Lightoliers‘in baş mühendisi Noel Florence ile birlikte tasarlanan tavan 132 cm büyüklüğünde, kare, difüz şeffaf tavan, akril panellerden oluşuyor, tüm panneller, eloksal modüler alüminyum bir ızgaraya yerleştiriliyordu. Bunlar o güne kadar kullanılmış olan en büyük akril panellerdi. Vinil panellerden endirekt ışığın yansıması hedeflendi, böylece asıl ışık kaynağı yerine ana konstrüksiyon öne çıkarıldı. Perdelik alandaki bronz renkli cama, yumuşak bir ışık ortamı kazandırmak için, Kelly sıcak beyaz Delux flüoresanlarda karar kıldı. Işık gücünün dörtte biri ile, renk ve ışık kalitesi neredeyse giriş katında bulunan ampüllerin gücü ile aynıydı. Böylece giriş alanı ve gökdelenin tüm alanlarında uyumlu bir ışıklandırma sağlanmış oldu.

Seagram binasındaki ışıklı tavan, ofislerin aydınlatılması gibi bir çok pratik amaca hizmet etti. Ayrıca standart ofis tasarımı da birçok açıdan daha iyileşti. Ofislerdeki ses kulislerini azaltıyor, daha yumuşak bir ışığın oluşmasını sağlıyor ve işyerininin yeniden şekillendirilmesini kolaylaştırıyordu. Ancak ışıklı tavan, en büyük övgüyü binanın tamamlanmasından sonraki etkisi ile aldı. Bugün hala daha bu etkileyici görüntü birçok kişinin hatırında.

Giriş ve asansör alanındaki aydınlatma da Seagram binasının başarılı aydınlatma planlaması için önemliydi. Plazanın giriş alanının karanlıkta da sokaktan görülebilmesi için, Kell, lamba üreticisi Edison Price ile dış duvarların aydınlatılması için özel bir Wall-Washing sistemi geliştirdi. Işık uygulaması etkileyici bir şekilde proporsiyonları modelliyor ve giriş salonunun yedi metre yüksekliğindeki duvarlarını ve de bronz ile kaplanmış kolonlarını öne çıkarıyordu. Duvarların aydınlatılması ile girişe parlayan bir aydınlık ve ışık gücü verildi. Bu tarz bir çalışmanın 1958’lerde, izleyende nasıl bir etki bırakmış olabileceği zor tahmin edilebilir, zira bu teknik artık Seagram binasının ışık uygulaması ile standart bir uygulama haline geldi.

Kelly giriş alanı için bir ışık çerçevesi oluşturdu. İki sıra Downlight’ları Seagram binasının girişinde ki çatının altına yerleştirdi. Işığın yardımı ile Plazanın zemininde binanın şeklini tekrar çizmek istedi. Kulenin aydınlatılan bu temel alanı, girişteki cam duvarların şeffaflığı ile kendini gösterecek, gözleri binanın iç alanlarındaki aydınlığa hazırlayacak ve izleyene kendisini binanın içinde bekleyenlere hazırlayacaktı. İç aydınlatma ve ışık çerçeveleri kombinasyonu, binanın “serbest temel tasarımını” destekliyor ve havalanan bir gökdelen (Floating Tower) duygusunu güçlendiriyordu. Seagram binasının muhteşem aydınlatması 1958 yılında yeni ölçüler oluşturdu. Özellike, genelde o tarihlerde FLUTLICHT’ten oluşan yüzey aydınlatması, özellikle ABD’de bazı mimari ayrıntıları öne çıkardı. Enerji krizinin bir sonucu olarak Seagram binası 1973 yılından itibaren tamamen aydınlatılmadı. Aydınlatma konseptinin mimarinin konseptine dahil edilmesi, aydınlatma planlaması için bugün de en önemli unsur olarak kabul ediliyor.

Daha önce bahsi geçen New York Times‘ın New York City’deki genel müdürlüğü Renzo Piano Building Workshop’un bir tasarımına göre FX Fowle mimarları ile ortak çalışıldı ve “Seagram binasının yeni nişanlısı” olarak tanımlandı.

Geçen yüzyılın modern mimari sembolünün kalıcı etkisinin bugüne kadar sürmesinin kanıtı. En yeni görselleştirme tekniklerinin ve enerji tasarrufu sağlayan aydınlatma ürünlerinin kullanımı ile tanınan Amerikan aydınlatma planlama ofisi Office of Visual Interaction (OVI)’nin aydınlatma tasarımcıları, New York Times binasının çok ince ayarlanarak kademeli olarak ışıklandırılması şeklinde bir planlama yapmışlar. Binanın temelinde ışık çok aydınlık ve yukarı doğru daha azalıyor ve binanın ucunu yumaşak bir geçişle sarmalıyor. Bu tür ince ve kademeli bir ışıklandırma kolay uygulanabiliyor ve zarif görünüyor. Her iki unsur, projenin mimari konseptinde önemli bir rol oynuyor. Dış alanların ışık planlamasının yanı sıra, OVI ayrıca gibi, iç alanda traverten plakaları ile sağlamlık duygusu yaratan ve Wall-Washer ile ışıklandırılan New York Times binası giriş alanının ortasında sürekli aydınlatılan bir alan ve bahçeden oluşuyor. Burası aydınlık ve havadar bir vahayı andırıyor. Aydınlatılan bahçe, bakışı zemin katının arka bölümlerine çekiyor ve hareketli şehir ortamında huzurlu bir alan sunuyor. OVI tarafından aydınlatılan New York Times binası geceleri “New York Times”ı, bir tür elegans ile kompleks bir tarzda sunuyor. Kelly’nin binanın Lobby ve Atriumunun aydınlatmasını da üstlenmiş.

Şeffaf cam ile çevrili atriumda giriş salonu, oditoryum, restoranlar ve bir bahçe bulunuyor. Seagram binasında olduğu gibi, sokaktan bakıldığında Plaza, binanın merkezini oluşturuyor ve binanın esas noktası. Seagram binasındaki girişte olduğu gece için tasarladığı aydınlatma planı Seagram binası için aynı etkiyi yaratmış. OVI’nin Hightech-aydınlatma planlaması New York Times binasının eşsiz karakterini tanımlıyor ve öne çıkartıyor.

Aynı anda merkezi konsept içeriği şeffaflık ve eğlence, halk için sokağa taşınarak uygunlanmış. Entegre edilen aydınlatma yönetim programı, OVI, mimarlar ve yapı sahibinin iyi bir işbirliği ile sağlanmış.

Peter Marino ve Partner tarafından tasarlanan ve bina yüzeyinin ışık planlaması Tanteri ve Partners tarafından gerçekleştirilen, Chanel’in Tokyo Ginza’daki yeni mağazasına bakıldığında Seagram’ın “Işıktan kule” mirasını açıkça görmek mümkün. Tokyo’nun merkezinde yer alan Ginza semtinde bulunan ve farklı dükkanlardan oluşan bu binanın 56 metre yükseklikteki camdan oluşan ön yüzeyinde elektrokrom cam, çelik doku ve 700.000 beyaz LED uygulanmış. Seagram binasında olduğu gibi bina, geceleri uyumlu, ışık saçan ve temsili bir şirket sembolü haline dönüşüyor. Gün içinde şeffaf olan Chanel Ginza’nın yüzeyi karanlıkla birlikte ışık geçirgen oluyor ve LED’ler cam binanın ön yüzeyini tek dev bir ekrana dönüştürüyor. Chanel bu ekrana etkileyici resimler projekte ediyor. Son yüzyılın ortasında, ışıldayan bronz renkli bina, nasıl Seagram Corporation’ın başarısını öne çıkarmak istediyse, Chanel Ginza’nın yüzeyinde gösterilen resimler de plastik bir şekilde Chanel markasını temsil ediyor ve lüks ürünlerin 21. yüzyıldaki yerini teşkil ediyor.

Geçmişe bakıldığında, Seagram binasının, modern mimarinin sert rasyonalistik yapısını nasıl zekice yorumlamış olduğunu ve aynı zamanda 20. yüzyılda şirket kültürlerinin hedeflerini nasıl temsil ettiklerini görebiliyoruz. Seagram binası birçok açıdan zamansız olarak görünse de, ışık planlamasının mimariye entegrasyonu açısından bir dönüm noktası. Buradan çıkan model halen günümüzde geçerliliğini koruyor. Architectural Forum dergisi Temmuz 1958 yılında Seagram binasını “bugüne kadar inşaa edilmiş olan en iyi aydınlatılmış bina” olarak açıklamıştır.

Projeye katılanlar

Mimar: Mies van der Rohe, Philip Johnson Aydınlatma planlaması: Richard Kelly

Dergide s. 34.