Mercedes-Benz Müzesi, Stuttgart

Metin: Petra Steiner

Fotoğraf: Mercedes-Benz

Otomobil üreticileri tarihi konuşturuyor. En azından Almanya’da Mercedes- Benz bunu yapan tek firma değil. Müşterilerini ellerinde tuttuklarından emin olmak ve tabii ki itibarlarını artırmak için üreticiler, uzun süredir varlığını devam ettiren müzelerini yaşam mekanlarına çeviriyorlar. Bunun ilk örneğini araba şehri olarak bilinen Wolfsburg’da Volkswagen 2000 yılında gerçekleştirdi. Şimdi sıra Mercedes-Benz’de.

Kesit: Atriumda ziyaretçi, gün veya gece ışığında, sergi alanında hedeflenen farklı ışık ortamlarına ayak uydurabiliyor. Burada hakim olan ışık, binanın bitki örtüsü, rampa, virajlı yollar, hareketli bir tabiatın içinde olduğu duygusunu veriyor. Güneş ışığı, difüz, yumuşak gökyüzü ışığı ile veya akşam ortamları ile yer değiştiriyor. Yukarıdan 44 metre yükseklikteki Atriuma bakış. Cam tavandan içeri gün ışığı giriyor ve zemin kata kadar ulaşıyor.

20 Mayıs 2006’de Mercedes-Benz’in Untertürkheim’daki merkez fabrikasının girişinde yeni bir müze açıldı ve o tarihten beri de bir tartışma konusu olarak güncelliğini koruyor. Sonu gelmeyen sorular sormak zorunda bırakan bu kocaman binanın içine girdiğinizde de durup düşünmek için zaman bulamıyorsunuz. Ziyaretçiler sergi içinde tarihsel, görsel ve uzaysal etkiler ile bütün hepsiyle uyumlu ışık ile gölgenin muhteşem

1923 tarihinde küçük bir atölye büyüklüğündeki müzede başlayan, 1936 yılında ilk Daimler-Benz AG Müzesine çevrilmişti. Aynı müze otomobilin 75.inci buluş yılı kutlaması nedeniyle 1961 yılında kendi fabrika alanına, Untertürkheim’a taşındı. 45 yıl sonra eski müzenin çağdaş olmadığı görüldü. İnteraktivite ve kronolojik olarak düzenlenmiş sunumlar isteniyordu. Ayrıca kullanım araçlarının sergilenmesi için mekanlar yeterli olanağı sunmuyordu. Kamuoyunun otomobil tarihine olan açık ilgisine karşılık verilmeliydi ve bu Mercedes-Benz’in talepkar müşteri isteklerini karşıladığı gibi, en üst seviyede yapılmalıydı. Zamanında deviniminde dolaşma fırsatı buluyor.

Geçmişine gurur ile bakan şirketler varsa, bunlardan bir tanesi de Mercedes-Benz. Neticede Karl Benz otomobili “keşfeden kişi”. Dolayısıyla, bu tür bir tarihsel geçmişi olan bir kuruluşun geleneksel değerlere oynaması veya geleceğini bunlar üzerine inşa etmesi çok doğal.

Eskiden beri tarihsel performansını belgeleyecek ve de kamunun taleplerini karşılayabilecek bir mekana sahip.

Gottlieb Daimler tarafından formüle edilen “En iyisi veya hiçbirşey” inancını otomobil üreticisi firma yeni müzesinin mimarisinde gösterdi.

Zamanında binanın dışından içinin nasıl organize edildiği anlaşılıyordu: bir mekan dört dikey kenar ile tanımlanıyor, birbirine dik açıda duruyor, yatay bir seviyede tavan oluşturuluyor ve binanın gövdesi yukarı doğru kapatılıyordu. Eskiden inşa etmek bu kadar kolaydı. Ne mutlu ki hala bir şekilde mümkün. Diğer taraftan yaşam, ilerleme ve değişim demek. İleri doğru gitmek, yeniliğe kendini açmak, araştırmak ve hiç durmamak, özetle hep harekette kalmak insanın tabiyatında var olan temel unsur.

Aynı düşünceden yola çıkan Hollandalı mimarlık bürosu UN Studio mimarları 2002 yılında açılan yarışmayı kazanmayı başardılar. Yapı sahibinin anlayışına göre, Mercedes-Benz markasının kimliğini ve mitini en iyi şekilde mimariye aktarma, yaşanır hale getirme ve bunu yaparken bölgesel unsurları dikkate almayı başardılar. Bina; çevredeki peyzajdan esinlenerek, yumuşak tepe ve vadilerin değişim oyununu anımsatıyor. İşte yine hareket! Statik iyi ve önemlidir, özellikle bu tür yükleri taşıması gereken bir bina için. Ancak burada öncelik harekete, dinamizme ve hıza verilmiş. Tamamen otomobilin tarihine kendisini adamış olan bir bina, dolayısıyla binanın kendisinin de “harekette” olması gerekmiş. Böylece dik açıların kullanımı ortadan kaldırılmış. Sabit mekan tanımları yok olmuş, geçişler silinmiş, duvarlar katlanmış, bükülmüş veya geri çekilmiş. Burada sadece hayal edilen gerçekleştirilmiş ve hiçbirşey daha önce görülmemiş.

Görülen, daha doğrusu dışarıdan okunabilen ve tasarımın temelini oluşturan dinamik, daha da fazla değil. Ne katların sayısı, ne de binanın temeli, otomobil üretiminde de kullanılan alüminyum ve camdan oluşan dış kabuğundan anlaşılıyor. Ancak plan üzerinde döner yapıya sahip gövdenin çift helezon şekline sahip olduğu görülüyor. Bina yüksekliğinde atriumun çevresine yerleştirilmiş spiral şekilli iki yuvarlak koridor belli noktalarda kesişiyor. Ancak bina iki boyutlu olarak algılanmıyor. UN Studios’un kurucuları Ben van Berkel ve Caroline Bos‘un tasarımlarında baz aldıkları mekanın antilineer olarak düşünülmesi mümkün değil. Daha önce de belirtildiği gibi, bina yaşanmak istiyor. Ziyaretçiyi mekan ve zaman içinde seyahat ettirerek, otomobilin geçmişten bugüne kadar olan tarihini belgeliyor.

Önce çift helezon vardı, sonra ışık geldi. Hamburg’lu aydınlatma planlama bürosu Ulrike Brandi Licht, yarışmayı kazandıktan sonra planlamaya dahil edildiler. Ve suni ışık gelene kadar, gün ışığı kullanıldı. Çünkü bu konsept Ulrike Brandi’nin, müzenin aydınlatma tasarımının nasıl olacağı konusunda tüm düşüncelerinin temelini (ki bu her projede olmalıydı) oluşturuyordu. Çalışmanın genel sonucunda, açık ve kapalı alanlardan, gün ışığı alan ve almayan mekanlardan ışık ve gölge, aydınlıktan karanlığa geçişin bir oyunu ortaya çıktı. Örneğin bina kuzeye doğru çok açık şekillendirilmiş, güney veya batıya doğru ise daha kapalı, bu şekilde güneş ışığının odaya daha yoğun girmesi önleniyor.

Çift helixin merkezinde bulunan gün ışığı ile aydınlatılan 44 metre yüksekliğindeki Atrium serginin çıkış ve son noktası. Bu noktadan itibaren üç asansör ziyaretçileri bir zaman makinasındaymış gibi yaklaşık 45 saniyede 120 sene geriye doğru geçmişe, otomobilin ilk senelerine götürüyor. Yukardaki kata çıkıldığında her iki tur toplam dokuz seviyede çıkış istikametine doğru yönlendiriyor. Birinci spiral üzerinden ziyaretçi yedi mit odasından geçerek uzun, basamaksız bir rampa ile otomobil tarihinin dönemlerinden geçiyor. Binanın dış kenarından giden ikinci spiral, otomobil dünyasının zamansız araç ve örneklerinin gösterildiği beş koleksiyon mekanına götürüyor. Her seviyede çapraz bağlantılar sayesinde ziyaretçiye Mythos(efsane) ile Collection(koleksiyon) küreleri arasında gidip gelme olanağı sunuluyor. Serginin farklı ağırlık noktalarının yanı sıra turları birbirinden farklı kılan, içe ve dışa doğru olan karşıt yönlendirilmeleri.

Aydınlık tavanlara sahip olan ve gün ışığı ile aydınlatılan koleksiyon mekanları bir tür “gökyüzü ışığı” yaratıyor ve karanlık, gece görüntüleri ile yer değiştiriyor. Markanın hikayesi miti içinden geçerken, ziyaretçi, zaman dilimleri arasındaki geçişlere kadar, tüm dış dünyadan koparılıyor.

Bu iki prensip, sergi aydınlatmasında birbirine karşı duruyor. Efsane salonları masif dış duvarlarının arkasında gün ışığı almıyorlar ve böylece karanlığı oluşturuyorlar. Bu içe dönük ışık ortamında sergilenen objeler, çevreden çok daha aydınlatılmış olarak görünüyorlar. Mekan karanlık bırakılmış ancak mekan olarak algılanılabiliyor. Bu temel prensip kendisini farklı şekil ve aydınlık seviyelerinde tüm efsane salonlarında gösteriyor. Koleksiyonların sergilendiği mekanlarda ise dışarı bakış ve gün ışığına giriş sağlayan geniş cam yüzeyleri bulunuyor. Böylece mekanda, aydınlık gökyüzünü tekrarlayan açık ve parlak bir ışık ortamı oluşuyor.

Aydınlatma konsepti, “Yüzeylerin mantığını” da barındıran mimari fikre dayanıyor. Gün ışığı alan dışa doğru konumlandırılmış olan mekanlarda, düz, parlayan bina yüzeyi malzemeleri, parlak lake zemin ile uygulanmış. Bu parlaklık akıcı bir şekilde duvar ve tavana yansıyor. Pırıltılı ışık yansımaları aydınlık bir alan içinde sadece sergilenen araçlara değil ayrıca mekanlara da yansıyor. Buna karşın, bina yüzeyinin iç kısmı, tavanlar ve zeminler, bir metalde olduğu gibi mat, pürüzlü bir yüzeye sahip. Bu tür yüzeyler ışığı yutuyor ve mekanın arka planda kaldığı etkisini yaratarak, sergilenen objelerin daha çok ışıldamasını sağlıyor. Işık, tavana entegre edilen lambalar ile istenilen ölçüde yönlendiriliyor.

Farklı sergileme aydınlatması için üç temel prensip her bir mitos ve koleksiyon alanlarında farklı şekillerde uygulanmış.

Koleksiyon odaları dışarıya doğru bakıyor ve kırsal çevreye geniş bir bakış açısı sağlıyor. Elektrik ışığıyla aydınlatılmış efsane odalarının tersine, bu alanlar günışığı ile doldurulmuş, net, taze ve aydınlık bir atmosfer sunuyor.

- Görünmeyen lambalar Tavan boşluğunun ızgarası içinde lambalar kayboluyor veya ızgara alanının arasındaki boşluklardan veya teknik fuga olarak adlandırılan noktalardan ışık veriyorlar. Bu tür teknik ve fonsiyona sahip lambaların ışığı mekandaki objelere yansıyor ancak ışık kaynağı olarak etkileri yok (deşarj edilebilen lambalar, Halojen ampuller, PAR-lambaları).

- Işık objeleri Efsane salonlarının yüksekliği yaklaşık yedi metre ve rampalar ile çevrili. Burada lamba, serginin objesi ve önemli bir parçası, çünkü tüm havadar alanı bir dizi lamba dolduruyor veya lamba tek bir obje olarak görev yapıyor. Çoğu noktada ayrıca tavana veya ışık objesinin içine fonksiyon lambaları entegre edilmiş (Neon, Halojen ampul, aynalı lambalar).

- Zemine, mobilya ve duvarlara monte edilen lambalar. Burada ışık, mekanın atmosferini oluşturuyor, ışık kaynağını değil. Vitrinler aydınlatma birimleri olarak görev yapıyor, aşağı doğru yönlendirilen ışık ve yükseltiler havada süzülürmüş etkisini yaratıyor. İçerden gelen ışık ve araçların farlarından yansıyan ışık da konseptin bir parçası. Bu ışık kaynakları neredeyse aydınlatılan alan ve objelerin yakınında ve dolayısıyla tavandaki veya boş alandaki lambalardan çok daha az performans ile çalışmaları yeterli. Bu nedenle düşük değerli LED, cam elyaf ve kenar ışıklar ve halojen ampuller kullanılmış.

Binanın ortasındaki atriumun zemini açık renkte ve öncelikle cam tavandan giren bolca gün ışığı ile aydınlanıyor. Hareket eden asansör ve Preshowroom’dan (video projeksionları) gelen ışık bu alanı giriş salonundan itibaren aydınlatıyor. Ana duvar üzerine yansıtılan video projeksiyonları alt kısımlarda çok daha yoğun ve yukarı doğru azalıyor.

Tüm efsane salonları çok koyu, orta aydınlıkta ve daha aydınlık suni ışık ortamlarının sonucu. Efsane 1’de sergi başlıyor. Sergilenen objeler üzerine yuvarlak bir ışık tavanı uygulanmış. Sık ışık demetleri hareket halinde olan objelere sıcak parlak bir ışık ile geçiyor. Mekanın geometrisi kendisini etrafındaki vitrinler ile gösteriyor. Vitrinlerin arkalarına hafif bir ufuk ışığı uygulanmış. Heyecan verici ortam ve sergilenen objeler üzerine yansıtılan, çeken ana ışığı oluşturan parlak, vurgulayan ışık ise saplanmış.

6’ıncı seviyede yer alan efsane salonunda dokuz metre uzunluğunda bir lamba hakim. Lamba içerden dışarı doğru aydınlatıyor ve neon kontürleri daha soğuk ışıkta yansımayı durduruyor. Bitkilerin arasına yerleştirilen projektörler, sarkıtılan uçak motorlarını belirli bir dramatik çerçevesinde öne çıkarıyor. Sahne projektörleri ise çok özel araçların üzerine tek tek parlak ışık noktaları atıyor.

Başka bir efsane salonu neredeyse göz kamaştıran aydınlık bir senaryo ile öne cıkıyor. Bu mekan ile karşılaştırıldığı zaman, gökyüzü tavan neredeyse gece karanlığında stroboskoptan çakan şimşekleri andırıyor.

Burada ışık, keskin kontrastlar oluşacak şekilde yerleştirilmiş. Diğer alanlarda halka şeklinde, hazırlanan ortamın üzerinden yumuşak bir aydınlatma sağlayan monitörler görülüyor. Araçlar, projektörlerin ışığını yukarıdan alarak önden ve arkadan aydınlanıyor. Bazı araçlar parlıyor ve vurgulayıcı sıcak ışığı yansıtıyor, diğerlerinde ise içerden dışarı doğru ışık parlıyor.

Koleksiyon salonlarında ışık ortamına dinamik gün ışığı hakim. Burada yandan gelen gün ışığı ve suni ışık beraber aydınlatıyor. Işıkta parlamalar, demetler halinde birbirine bağlanan ve sıcak beyaz ışık rengi veren projektörler, “Clouds” olarak adlandırılan yukarı doğru kavisli ışık lambalarına yerleştirilmiş. Yuvarlak ışık alanları farklı ışık yönlerini bulabilmek için döndürülebiliyor. Bu tür lambalar özellikle müze için geliştirilmiş ve aydınlık bir tavanı oluşuturma ihtiyacından yola çıkarak tasarlanmış. Önce arkadan aydınlatılan bir ışıklı tavan düşünülmüş, ancak daha sonra tavandaki boş alanda bina tekniğinin, ışık tekniği olanaklarını kısıtladığı görülmüş ve bu çözümden vazgeçilmiş. İkinci girişimde ise objelerin tavandan endirekt olarak aydınlatılması, ancak bunun tavan ve lambanın birbirine geçiş yaparak sağlanması ve böylece karanlık tavanda aydınlık ışık deliklerinin olmaması hedeflenmiş. Zaten aydınlık tabanın yukarıdan gelen ışığı tekrar tavana yansıtması ve arkadan aydınlatılmayan tavan ile böyle bir çözüm mümkün olamayacakmış. Aydınlık ışık aralıkları cam ile kapatılmış, böylece arkaya yerleştirilen yüksek aydınlatma kapasiteli projektörler ve geniş tavandan yumuşak bir geçiş sağlanmış. UN Studio ve Ulrike Brandi Licht’in ışığı müzenin bütünleştirici unsuru olarak kullanma talebi, ayrıca, lambanın yukarı doğru yaptığı geniş kavis ile de kendisini yansıtıyor. Bu şekilde tavanda hareketli bir peyzajı modelliyor. Tavandaki görüntü geniş bir alan olarak algılanıyor ve Clouds demetleri ile dinamik ve yumuşak bir yapı kazanıyor. Araçların farklı temel ışık ile aydınlatılması ya bina yüzeyine yakın yoğun gün ışığı veya binanın ortasına doğru daha az gün ışığı ile sağlanıyor. Üç veya dört kenardan yansıyan noktasal projektörler parlama noktaları oluşturuyor ve araçları aydınlatıyor.

Mercedes-Benz Müzesinin dış alanında farklı elemanlar gruplar şeklinde yer alıyor: Arena, “Pockets”, ağaç gruplarından oluşan ovalar, araç girişi ve merdiven çıkışları. Düşük ışık kaynakları, sıcak beyazdan soğuk beyaza kadar farklı renk ayrıntılarında çevreleyen mekanı oluşturuyor. Bunun için vurgulanacak ve karanlıkta bırakılacak bölgeler tespit edilmiş. Zemine yakın yerleştirilen ışıklıklar yolları belirliyor ve oryantasyon, güvenlik ve görüş ilişkisini kurabilmek için gerekli aydınlatma ortamını sağlıyor. Ayrıca tüm alan üzerinde tek tek zemine yerleştirilen ışıklıklar bulunuyor. Topografik elemanların geniş bitki örtüsü hafif bir ışık ile öne çıkarılıyor, buralara ayrıca kendinden ışık veren oturma birimleri dağıtılarak yerleştirilmiş. Arenaya daha çekimser bir oryantasyon aydınlatması uygulanmış, izleyicilerin sıralarındaki basamaklara yerleştirilen ışıklıklar ile bu alan karanlıkta da algılanabiliyor.

İç alana uygulanan bazı ışık prensipleri dışarıda da görülüyor ve böylece iç ve dış alanlar arasında yoğun bir değişim oyunu gözleniyor. Kullanılan lambalar ve flüoresanlar ve yüksek basınçlı ampuller az enerji tüketiyor ve böylece ışığın en ince şekilde ayarına olanak sağlıyor ve çevre çok daha az etkileniyor.

Mercedes-Benz, birçok açıdan eşsiz olan yeni müzesi için 150 Milyon Euro harcamış. Otomobil üreticisi açısından bakıldığında buna değiyor. Eşsiz, çünkü kapsamlı mimari, ziyaretçide hayal edilebilecek en büyük alan duygusunu tattırıyor. Diğer taraftan sergilenen değerli ve “sahne ışığındaki starları” andıran arabaları veya bunların tek tek tasarlanan ışık senaryoları ile çevrili olması ise eşsiz. Ve hatta Mercedes gerçekten bir üçüncü eşsizlik faktörü ile daha övünebilir. Sergileme konseptinin kendisi de mimari ile formüle ediliyor ve ışığın heyecan verici bir oyun içinde aydınlıktan karanlığa geçişleri ile altı çiziliyor.

Burada karar “bu veya şu” değil, daha çok “bu ve bu da” olarak gerçekleşiyor ve tamamen yan yana duran birbirine aykırı iki ışık ortamı gerçekleştirilebiliyor. Bu durum kendisini materyal konseptinde de gösteriyor. Mimar ve aydınlatma planlamacısının işbirliğinin burada en optimum seviyede gerçekleştiği ortada.

Aksi halde bu bina nasıl oluşabilirdi? Her şey düşünülmüş ve birbirine uygun şekilde uyarlanmış. Müzede gezi bir seyahate benziyor. Aslında tamamen yukarıdan başlanıyor ve aşağı doğru devam ediyor.

Ancak bu gezi sürekli değişen “cennetten”

“cehenneme” yapılan bir gezi. Bazen ziyaretçi dış dünyadan çok uzak bir dünyaya, karanlık ortamlarda oluşturulan sahnelere giriyor. Bu mekanlar belli bir düzende ışıklandırılan ve sergilenen objelere gösterilen beğeni içinde kayboluyor. Sonra, sadece bir adım daha devam edildiğinde neredeyse cenneti andıran başka yeni bir dünya açılıyor. Hem materyal hem de renklilik açısından ve ışık durumu itibariyle mekanda aydınlık hakim oluyor. Gün içinde doğal ışık içeri giriyor, akşam saatlerinde ise bu mekan hissi suni ışık ile devam ettiriliyor. Etki lambalar ile değil, sadece ışık ile yaratılıyor. Lambalar mekanın bir parçası haline getirilmiş. Burada ve müzenin diğer taraflarında, istenilen mekan etkisini elde etmek için özel lambalar geliştirilmiş. Ulrike Brandi Licht üreticiler ile ilginç ışık çözümleri geliştirmiş ve uygulamış. Tamamen ilgili duruma göre ayarlanabiliyorlar. Böylece, örneğin sadece ziyaretçi “zamanla” geçmişten bugüne ilerlemiyor, lambalar da zamanın ruhunu yansıtıyor veya mevcut atmosfere uygun bir döneme götürüyor.

Müze sadece sergi olarak değil, mekan ile ilgili deneyimlerin ve farklı bir atmosferin yaşanması açısından da gezilmeye değer. Aslında her zaman böyle olmalı ancak hala daha bu tür deneyimler az yaşanıyor. Çünkü, eskiden olduğu gibi, aydınlatma planlamacısını planlama sürecine dahil etmek hala daha olağan kabul edilmiyor. Çoğu zaman bu tür çalışmaları, bazen duruma göre hiç de fena yapılmadan ve de olanaklara uymayarak diğer planlamacılar üstleniyor. Dolayısıyla bu müze bir planlama bütününün mucizevi bir örneği ve buradan çıkan sonuç ise, mimari ve ışığın mükemmel uyumu.

Projeye katılanlar

Yapı sahibi: DaimlerChrysler AG Mimarlar: UN studio van Berkel & Bos, Amsterdam Wenzel + Wenzel, Stuttgart Proje yönetimi: Drees & Sommer, Stuttgart İskele çalışması: Werner Sobek Ingenieure, Stuttgart Müze tasarımcısı: Prof. HG Merz, Stuttgart Suni ışık planlaması: Ulrike Brandi Licht GmbH, Hamburg Proje üyeleri: Ulrike Brandi, Christof Fielstette, Burkhard Wand, Alina Nowak, Agnes Untiedt Kullanılan ürünler:

Fuaye: Semperlux AG Atrium (büyük): Franz Sill GmbH, Coemer Koleksiyon salonları: Özel lamba Clouds, Semperlux AG Mit salonları: ETC Dış alan: Bega, Semperlux AG, LEC, Erco

Dergide s. 26.