Şehir Kütüphanesi, Stuttgart/Almanya

Metin: Joachim Ritter, Sandra Lindner

Fotoğraf: Landeshauptstadt Stuttgart, Thomas Pflaum DGPh, Kai Loges, Andreas Langen

2010 yılında Almanya’da “Öfkeli vatandaş/Wutbürger” ifadesi, yılın kelimesi olarak gösterildi. Tarif edilen Stuttgart’ın angaje ve öfkeli vatandaşları idi. Çünkü siyasetçilerin aksine Stuttgart halkı kentin merkezindeki modern ancak maliyetli tren garının yeni yapısını reddettiler ve aylarca bu yapıya karşı durdular. Aslında buradaki itiraz projenin kalitesine yönelik değildi, halk daha çok siyasi süreçlere neredeyse hiç dahil edilmemiş olmalarından şikayetçiydi. Tren istasyonu projesi gibi, yeni şehir kütüphanesi de “Stuttgart 21” adlı kapsamlı kent yapı projesinin bir parçasıydı. Böylece, kent kütüphanesi de tartışma ve gecikmelerin ortasında kaldı. Aslında haksızlığa uğradı, çünkü binanın kendisi insanları sakinleşmeye davet ederken binaya dair tartışmalar hala sürüyor.

Soğana benzer şekliyle bina, katmanlardan oluşuyor. Bu katmanlar binanın çok katlı, huni biçimli galerisinden binanın merkezindeki meditasyona davet eden sessizlik salonuna kadar kendini gösteriyor. Küp biçimli mekân; düşünme, hız kesme ve içe bakışı temsil ediyor. Özel bir kütüphane işlevi yok, belki sadece bizi kendisine çeken dış dünyadan kopma ve edebiyat için sakinlik bulma hedefi... Bu mekân bilginin köklerini temsil ediyor ve panteon’un mekân biçimini işliyor. Bilginin sınırsız dünyasına, yani bir sonraki katmana açılış, huni biçimli galeri ile sembolize ediliyor. Galeri “kalbin” üzerinde dördüncü katta yer alıyor.

Bu alanın tasarım uygulamasında öncelikle mekânın şeklinin iyi anlaşılması gerekiyordu. Bu nedenle homojen ve sade yüzeylerin uygulanmasına dikkat edildi. Mekân içinde yüzey malzemesi ve renkler, tutarlı olarak aynı şekilde işlem gördü. Bu prensip binanın tamamında etkili oldu. Ancak kendi başına duran, monolitik yapı dışarıdan ciddi bir görüntü verse de, içerde mekânın sürpriz ruhu ortaya çıkartıldı. Tüm mekânlar beyaz renklere boyandı ve içerdeki bina cephesine uygulanan ikinci bir katman ile dışarıya doğru koruma altına alındı.

Tasarımın uygulamasında öncelikli olarak mekanın biçiminin iyi okunabilmesi önemliydi. Bu nedenle yüzeylerin homojen ve sade olmasına dikkat edildi.

Ancak etrafında herhangi bir bitişik yapı olmayan, monolitik yapı dışarıdan ciddi bir görüntü verse de içerisi sürpriz bir görüntü barındırıyor. Salonlar tamamen beyaz renklerde ve ikinci bir iç cephe ile dış cepheden izole edildi. Alanların aydınlatması için ışık çözümünün kamaşma yapmayan, homojen bir aydınlık ve iyi renk verimi sağlayan bir ışık kalitesini sunması gerekmedi, ayrıca mimari konseptin işlevsel ve duygusal ögelerini de desteklemesi önemliydi.

Kütüphanenin tamamı sekiz kata ve bir zemin kata dağılmış durumda. Toplam 500.000 medya birimi ziyaretçilerin hizmetinde. Her kat bir konuya ayrılmış. Zemin katta ve ilk üç katta digital medya öncelikli bir role sahip. Hemen giriş alanında düz ekranlar ziyaretçileri digital sanat ile karşılıyor. “Galeri b”de internet ve medya sanatçıları için bir platform ayrılmış. Ayrıca edebiyat tanıtımı için deneysel formatlar sunuluyor. En alt seviyede yaklaşık 300 ziyaretçinin katılımına uygun bir etkinlik salonu ile digital dünyanın konularının tartışılabildiği bir showroom yer alıyor. “Max-Bense- Forum” karşılaşmalar için düşünülmüş bir salon. Burada yazarların, bilim adamlarının ve sanatçıların yapacağı etkinlik ve görüşmeler için gerekli ortam sunuluyor. Zemin katın üzerinde, giriş katının merkezinde dört kat boyunca yükselen boş küp, “kalp” yer alıyor. Mimar Eun Young Yi çalışması için Roma Panteonlarından ilham aldığını söylüyor. Kemer biçimli mekân şekli Pantheon’u andıran, insanların konut olarak kullandıkları ilk mağaralara işaret ediyor ve bu projede teknik gerçeklik çerçevesinde yeniden yorumlanıyor. Küçük pencerelerle bezenmiş soğuk duvarlarla çevreli mekâna, her taraftan büyük kapılardan giriliyor.

Merkezi bir konumda olan bu beyaz odanın ışığı, mat cam yapı taşlarından oluşan bir tavandan geliyor. Işık, hemen üzerinde bulunan cam çatıya doğru huni biçiminde açılan okuma salonundan giriyor. Bu beş katlı galeri, camdan oluşan bir tavandan gelen günışığı ile aydınlatılıyor, bu nedenle mekânın temel ortamına difüz bir ışık hakim oluyor. Merkezdeki okuma salonu boyunca sekizinci kata kadar uzanan okuma galerileri yer alıyor. Merdivenin sona erdiği bu salonda yine binlerce yıldır mimarlarca tekrarlanarak uygulanan mekân türü işleniyor (Örneğin 18. Yüzyılda .-L. Boulleé, Fransız ulusal müzesi tasarımında bunu kullanmıştı). Okuma salonlarının çift düzende, dönen şekilde yerleştirilen merdivenleri akıcı dolaşım yolları olarak tasarlanmış. Geri planda kalan kat seviyeleri bu alanı yukarı doğru, günışığı ile aydınlanan tavana doğru genişletiyor.

Yerel halkın çoğu şu sıralar Stuttgart’ın merkezinde gerçekleştirilmesi planlanan her tür yeni inşaat projesine karşı. Çoğu kişiye yeni mimari biçimlere açık olmak ve anlayış göstermek zor geliyor. Izgara düzende, küp biçimli ciddi bir görüntü hemen sıkıcı ve monoton olarak algılanabiliyor. Öyle ki, 70’li yıllarda RAF teröristler sayesinde uluslararası bilinirliğe ulaşan meşhur Stammheim hapishanesi ile bile karşılaştırılıyor. Buna karşılık O.M. Unger’in felsefesi, aslında zamanı modası geçmiş veya artık uygunsuz olarak kabul ediliyordu. Unger’in tüm mimari felsefesi, hiç durmaksızın bir kareye dayanıyordu. Ancak şu bir gerçek ki, mimaride mekân kalitesi saflığının temelini bu ciddiyet oluşturur. Bu disiplin bina cephesinden küpün merkezine kadar sürdürülebilir. Ancak, saflığın doğru ışık ile yansıtılması gerekir.

Yeni küp biçimli şehir kütüphanesinin Koreli mimarı Eun Young Yi, yapı konusundaki çekimserlikleri sonradan esprili bir şekilde karşılıyor: “Böylesine güzel bir kitap hapishanesini en azından ben hayatımda görmedim.” Üç yıllık bir inşaat süresinden sonra şehir kütüphanesinin açılışı ile tüm serzenişler neredeyse sona erdi. Küp biçimli yapı, ziyaretçilerini olağan dışı iç yaşantısı ile şaşırtıyor. Mimarinin sakinleştirici bir ögesi olarak ışık, kontrasttan yoksun bir ortamda yön bulmayı kolaylaştırıyor, kütüphane aydınlatması için gereken görme koşullarını sağlıyor ve itibarına katkıda bulunuyor. Yeni kütüphane ile bir bilgi evi ve de spiritüel ve kültürel bir merkez yaratmak istenildi. Mimari konsept bu fikre dayandırılarak çevre yapıların üzerinde tek, monolitik bir bina yaratıldı. Şimdilik tamamen bir küp şeklinden oluşan kitap mabedi, Stuttgart’ın büyük şantiye görüntüsünden tek başına göze çarpıyor. Bu bir yüzyıl projesi ve ICE çalışmaları kapsamında bir proje değil.

Binanın dış kılıfı açık gri dekoratif sıva ve mat cam yapı parçalarından oluşuyor. Bu kılıf daha çok içe dönük, eğitim ve kültür dünyasını bilinçli olarak dış dünyanın hareketine karşı koruyor. Dış duvarları da, açık gri renkli sıva ile çerçevelenmiş, her biri dokuz çarpı dokuz cam yapı taşlı alanla aynı. Bunun dışında binanın her cephesinde bir giriş bulunuyor. Cam kaplı cephenin arkasında, şeffaf bir cam kılıf, ikinci bir katman bulunuyor. Böylece ziyaretçiler her iki katman arasında dolaşıp pencerelerden şehre bakabiliyorlar. Binanın kaplamasındaki bu simetrik ciddiyet, sekizinci katın üzerinde dört yan duvarda bulunan yazı ile yumuşatılıyor. Bu noktalarda kütüphanenin adı Almanca, İngilizce, Korece ve Arapça olarak yer alıyor.

Gece tüm bu farklar ortadan kalkıyor ve küp, sihirli mavi bir renk içinde ışıldıyor. Mavi ışık moda olabilir ancak, özellikle bu proje için avantaj sağlayacak özel bir anlamı da var. Mavi; barışı, kalıcılığı, rahatlamayı, iyileşmeyi, derinliği, gerçekliği, düşünmeyi, güvenmeyi, durgunluğu, sakinliği, suyu, sempatiyi, uyumu, hasreti, bilimi ve hayal gücünü temsil ediyor. Bir kütüphane; bilgi, sakinlik ve uyum dışında başka neyi yansıtmak isteyebilir? Bina cephesini dışarı taşıma ifadesi, bilinçli olarak seçilmemiş olsa bile, çok zekice bir karar. Öte yandan şehir kütüphanesinin iç mimari konsepti, aydınlatma tasarımcıları için çok zorlu bir görev oldu.

Kütüphane ziyaretçisinin bilinçli olarak dikkatinin çekilmemesi, aydınlatma tekniğinin zekice kullanımının sonucu. Eşit orantılı bir ışık dağılımı ile kitap sırtları ışıkla kamaşmadan ve tamamen homojen bir şekilde aydınlatılmış olarak yapıldı. Bu tür bir eşitliği sağlamak için aydınlatma planlamacıları çok iyi renk verim özelliği olan HIT 70 Watt’lık duvar ışıklıkları kullandılar. Günışığı sonuç olarak difüz bir şekilde cam çatıdan girdiği için duvardaki ışıklık dikey kullanım alanlarının en uygun şekilde aydınlık kalmasını sağlıyor.

Aydınlatmanın bu türü, aynı zamanda ışığın parlaklığı ile kamaşma yaratmıyor ve ortama değer katıyor. Uygulanan lambalar kare biçimli oldukları için asgaride tutuldu; tavana bağlantılı montajı ile hiç görünmedikleri için bu efekt en ileri şekliyle görülüyor. Kullanıcılar sadece ışığı görüyor, lambaları görmüyorlar. Dikey aydınlatma, yüzeyin dokusu veya pürüzleri ile oluşabilecek gölgeler oluşturmadan, yumuşak bir ışık veriyor, kütüphanede objelerin, ayrıntıların ve bilginin tanınması (en küçük olanları dahil) gibi görme işlevleri için en uygun koşulları yaratıyor.

Işığın iç mimariyi görsel olarak nasıl öne çıkartabileceği örneği, özellikle galeride görülüyor. Açık renkli duvarlar ve beyaz kitaplık rafları ile donatılan okuma galerilerine ışık, cam çatıdan giriyor ki bu şekilde okuma alanlarını yeterli düzeyde aydınlatıyor.

Raflar yine de biraz geri çekilmiş ve bu nedenle suni ışık ile eşit oranda aydınlatılıyor. Okuma salonlarının duvarları da dikey aydınlatma ile aydınlatılıyor, böylece mekândaki sınırlar rahatça algılanıyor, aydınlık yüzeyler ayrıca eşit bir aydınlık ve mekân etkisi yaratıyor. Duvar ışıklandırmasının bir başka avantajı da dört kat boyunca uzanan yüksek salonun, dikey alanların vurgulanması ile daha fazla genişlik ve mekân derinliği kazanması, ki bu da mekânın çok daha etkileyici bir şekilde algılanmasına katkıda bulunuyor. Aslında açık olan okuma salonuna, iç alanda yer alan birçok merdivenden ulaşılıyor. Homojen aydınlatılmış rafların bittiği noktalara yerleştirilen HIT 70 Watt’lık downlight’lar ile salonların girişleri aydınlatılıyor.

Tamamen boş tutulması planlanan mekânın aydınlatma planlaması çok özel bir çalışma gerektirdi. Binanın “kalbi” olarak tanımlanan bu alan sessizlik ve düşünme mekânı olarak hizmet ediyor ve işlevine uygun olarak işlevsel aydınlatma yerine düşünmeye teşvik eden ve ortam yaratan bir aydınlatmaya ihtiyaç duyuyordu. Enerji tasarruflu HIT downlight’lar ile 17 m yükseklikli mekânda ortam yaratıcı bir aydınlatma sağlandı. Kullanıcı tarafından difüz olarak algılanan ışığın, istenilen sakin ortam etkisini yaratmasına çalışıldı.

Salonun tavanının tam ortasında bulunan, “Oculus” olarak adlandırılan pencere, LED lambaları RGBW ve cephe aydınlatmasına paralel çalıştırılan bir DALI kumanda sistemi ile düşünmeye davet eden, mavi bir ışıkla aydınlatıldı. Her ne kadar Stuttgart’da halen sadece mavi ışık kullanılsa da, uygulanan sistem, renk sentezlerinin eklenmesi ile sayısız ışık renklerinin yaratılmasına olanak sağladı.

Farklı, pastel ve tok renklerin yanı sıra, Planck eğimi alanından, hassas ayarı yapılmış beyaz tonlar da, sıcaktan maviye kadar renkler yaratılabiliyor. Bu sırada örneğin, insan bioritmine paralel olarak yirmi dört saatlik ışık döngüsüne uygun ışık yaratılabiliyor. Oculus’dan, her biri 150 Watt HIT’e sahip dört projektör, zemindeki karşı alana yönlendirildi. Böylece ışık hüzmesi üzerinden, kare biçimli bir su yansıması şeklinde “kalbin kaynağı” öne çıkartıldı.

Kitap arama işlemini kolaylaştırmak için kitap rafları eşit düzeyde aydınlatıldı. Okuma alanları ise kısmen yukarıdan gelen günışığı ile aydınlanıyor. Lambalar mimariye ustaca entegre edildiği için neredeyse hiç görünmüyor. Okuma salonu, endirekt aydınlatılırken, lambalar görünmeyecek şekilde havalandırma aralıklarına entegre edildi. Bunun yanı sıra düz bir sıra şeklinde oluşturulan lamba yuvası konstrüksiyonuna mümkün olan en küçük downlight’lar yerleştirildi.

Binanın bir sonraki göze çarpan ögesi, çatıdaki teras. Beşinci bina cephesini teşkil eden çatı alanı, müşterilerin girişine izin verilen çatı alanlarında, kurşun kaplı bir ızgara ile binanın kübik görüntüsünü tamamlıyor. Atriyumun üzerindeki cam çatıda metal panelleri olan hareketli bir güneşten koruma sistemi yer alıyor. Sistem foto volkaik ögelerle donatılmış durumda. Çatı terasına çıkış asansörle çatıya entegre edilmiş bir rampa üzerinden ve de 8. katta bulunan ilâve bir merdivenle sağlanıyor. Bu şekilde çatı, o alanda oluşturulan okuma kısımları ve kafeterya ile doğrudan birbirine bağlanıyor. Geceleri çatı terasının tamamı aşağıdan mavi renkte aydınlatılıyor ve böylece küpün tamamı tek bir aydınlatma rengi ile kendisini gösteriyor.

Galeriye ilk bakışta her ne kadar sadece kitap dolu raflar göze çarpsa da, şehir kütüphanesinin konsepti modern bir öğrenme ve bilgi toplumunun ihtiyaçlarına uygun olarak geliştirildi. Rafların arkasındaki mekânlar, bugün “expanded library” kavramının kapsadığı her türlü modern digital medya ile donatılmış durumda. Kütüphane direktörü Ingrid Bussmann’a göre kütüphanenin ‘kitaplardan oluşan zarı’ -yani iç mimarisi; mekanın sadece bir öğrenme ve çalışma mekânı olmadığını, aynı zamanda insanları bir araya getiren bir mekân olduğunu ispat ediyor.

Konseptin ana fikri hız kesme ve içeri bakış fikirlerine dayanıyor. Mekân, çevredeki çamur içinde tamamlanmamış olan büyük şantiyeden bir kaçış noktası olarak hizmet edebilirdi. Sembol niteliğindeki mimarinin dışarıya yansıttığı heybetli görüntüsü ve içerde ışıldayan yaşantısı ile kütüphane, Ingrid Bussmann’ın ifade ettiği gibi, bir “bilgi deposu” olarak varlığını sürdürüyor. Bu bağlamda ışık, mimaride dördüncü boyut olarak tekrar önem taşıyor. Sürekli varolarak kullanıcıyı bina içindeki her tür eyleminde, ister düşünmeye yönelik olsun ister işlevsel olsun, her şekilde destekliyor.

Projeye katılanlar

Yapı sahibi: Eyalet başkenti Stuttgart/Almanya Proje yönetimi: Drees + Sommer, Stuttgart/Almanya Mimar: Eun Young Yi, Köln/Almanya ve Seoul/Kore Cumhuriyeti Işık ve elektronik planlama: Conplaning GmbH, Neu-Ulm/Almanya Taşıyıcı konstrüksiyon planlama: Boll und Partner, Stuttgart/ Almanya Mobilya planlama: Totems Communication, Stuttgart/Almanya Kullanılan Ürünler:

Erco’nun Quintessence (farklı türleri) ,Lüdenscheid/Almanya Bağlantılar: Kütüphanenin dıştan bakıldığında sert görüntüsü, içerde aydınlık ve samimi bir ortam ile dengeleniyor. Rafların arkasındaki alanlar günümüzde “genişletilmiş kütüphane”lerin sahip olması gereken en modern digital medya ile donatılmış durumda.

Binanın boş “kalbi”, sessizliğin ve sakinliğin yeri olarak tasarlandı. Bu alana dört taraftan da erişiliyor. Merkezdeki çatı penceresi, mekândaki sakin, derin düşüncelere dalma ortamını belirleyen, yumuşak, meditasyona davet eden bir mavi ışığa bürünüyor. Sokuk duvarlar küçücük pencereler ile ışık alıyor. Kare biçimli bir su havuzu çatı penceresinin karşı ucunu oluşturuyor.

Dergide s. 40.