Mansueto Üniversite Kütüphanesi, Şikago/ABD

Metin: Alison Ritter, Sandra Lindner

Fotoğraf: Jason Smith, Rainer Viertlböck

İnsanların kapalı mekanlarda duydukları doğal ışık ve dışarı bakma ihtiyacı ortada. Bu durum kütüphaneler için de geçerli. Aslında günışığı ve kitabın birlikteliği çok istenilen bir durum değil, çünkü ışıktaki UV miktarı mürekkebin renklerini açıyor, kağıdı solgunlaştırıyor veya karartıyor. Ancak insansız ve hatta kitapsız bir kütüphane düşünmek mümkün değil. Şikago’daki Joe ve Rika Mansueto kütüphanesi için mimar, mühendis ve aydınlatma tasarımcıları; hem üniversite kütüphanesini kullananlar hem de saklanacak malzemeler için pratik ve rahatlatıcı, fakat alışılmadık bir çözüm geliştirdiler.

Doğal ışık ile çevreli, gölge veren bir ağaç altında okumak gibi. Gün ışığı %57 oranında baskılı bir cam ile düşürülüyor ve böylece ışık kamaşması ve ışın oluşumu engelleniyor. Aynı baskılı cam elektrikli ışığı da yansıtıyor. Günışığı maksimum ölçüde kullanılarak en çok enerjiden tasarruf ediliyor.

Bu bilgiler doğrultusunda en büyük problem 3,5 milyon kitabın saklanmasıydı. Çünkü Şikago Üniversitesi tüm koleksiyonu kendi kampüsünde tutmak ve diğer lider üniversite kütüphaneleri gibi harici depo alanlarına gitmek istemiyordu. Bu karar, Murphy Jahn Mimarları için büyük ve zorlayıcı bir görev oldu. Helmut Jahn, depo alanlarını yerin altına alma ve okuma salonu ile kitap restorasyonu ve digital laboratuvarları yer üzerinde yapılandırma fikrini getiren tek mimardı. Tasarımı ile mimar, çağdaş bir kütüphanenin inovatif olmak için e-okumaya odaklanması gerekmediğini gösterdi. Bunun için, yaklaşık 745 m² büyüklüğünde, toprak üzerinde bulunan okuma salonunun tam altında yer alacak şekilde devasa bir oda tasarladı. Bu yeraltındaki alan, büyük miktarda kitap ve manuskript için çok yer sunuyor ve geleneksel raf sistemlerinin tuttuğu yerin sadece yedide birine ihtiyaç duyuyor. Yerin altındaki bu mekanda, projenin gelişiminde araba üreticilerinin kullandığı aynı teknolojiler kullanıldı, çünkü bu projeler mimarinin nasıl algılandığını belirleyecekti.

Doğrudan aydınlatma bileşenleri de kontrast ve gölgeler oluşturmak için önemli unsurlar. Suni ışık ile kütüphane kullanıcılarının neredeyse kendilerini evlerinde gibi hissedecekleri ışık huzmeleri yaratılabiliyor. Işığın kişisel iş yerinde odaklanması ile çevredeki kütüphane alanına kaçamadılar. Plastik maddeler verileri film, bant, disket, CD ve DVD gibi veri taşıyıcılara kaydeder. Tüm bu malzemenin dayanıklılığı, prensipte durdurulamaz olan, kullanışı ancak temelde saklama koşullarına bağlı olan “doğal eskime” olarak adlandırılan kurallara dayanır. Bu arada ışık, ısı, havadaki nem ve hava gibi unsurlar önemli bir rol oynar. 1

Kampüsün merkezinde yer alan Joe ve Rika Mansueto Kütüphanesi, eşsiz mühendislik çalışmasını olağanüstü tasarım ile birleştiriyor. Günışığının en üst seviyede kullanımı, değerli basılı malzemelerin muhafaza edilmesi ve asgari enerji tasarrufu bu projenin temel hedefleriydi. Murpy Jahn tarafından tasarlanan kütüphane, basılı ve digital medyanın toplanması ve muhafazası için yepyeni mekânlar ve çalışma araçları sunuyor. Yer üstündeki tek mekân olan davetkâr öğrenme ve okuma salonu, her disipline mensup öğrenci ve öğretmenler için üniversite alanının tarihi bölümüne bakan elips biçimli cam kubbesi altında 180 kişilik oturma olanağı sunuyor. Basılı camlarla gün içinde okuma salonu, kontrollü bir şekilde yüksek miktarda doğal ışık ile aydınlanıyor. Gece ise doğrudan ve dolaylı, dengeli bir ışık kombinasıyonu okuyuculara günışığının kalitesini hatırlatıyor.

Hemen giriş katında, kiralama masasının arkasında, günışığı almayacak şekilde tasarlanan diğer odalar bulunuyor. Burada, eski eserleri koruma görevlileri UV içeren ışık olmadan çalışmalarını sürdürüyorlar. Modern digitalizasyon ve koruma laboratuvarlarında eşsiz eserler (ki üniversitenin koleksiyonda değerli Gutenberg İncili, Papirüs üzerine yazılmış kitaplar ve çağlar öncesine ait Mısır yazıları bulunuyor) yerinde digital ortama aktarılabiliyor ve kullanıcının bunlara çevirimiçi erişmesi sağlanıyor. Böylece araştırmacılar ve öğrenciler sanal ortamda bulunan bu orijinal materyali görebiliyor. Ayrıca digitalizasyon projesi ile dünya çapında bir araştırma ile bilimsel işbirliği için inovatif girişimler başlatılabiliyor.

Bir kütüphanenin koleksiyonu, çoğunlukla parşömen, deri, kağıt, ahşap, doku gibi organik malzemelerden oluşur. Modern bantlar dahi yaşlanma sürecinden odaklanılıyor ve kişisel bir sınır oluşturuluyor. Bu nedenle aydınlatma tasarımcıları okuma masaları ve kiralama masasına ayrı lambalalar yerleştirdiler. Böylece okuma salonu hem doğrudan hem de dolaylı olarak aydınlatıldı. Dolaylı aydınlatmada kullanılan bileşen, duran havalandırma ögelerine entegre olan özel bir lamba. Doğrudan aydınlatma için bir standart lamba değiştirildi, Ford ve GM kullanıldı.

Mansueto Kütüphanesinin olağandışı mimarisi kampüs üzerindeki mevcut kütüphanelerden bariz farklı.

Bina bir buz dağını anımsatıyor. Elips biçimli bir cam kubbe ile kapatılmış okuma salonunda 3.5 medya yer alıyor.

Kesit çizimi: Günışığı azami ölçüde kullanıldığı ve enerji tüketimi az olduğu için, okuma salonunda maksimum günışığı kullanımı için bir tasarım yapılmasına karar verildi.

İleri otomatik depolama ve hazırlama sistemi (ASRS) ile öğrencilere bir kitabı çevrimiçi katalog üzerinden veya bir arama motoru üzerinden bulup sipariş verebilme ve birkaç dakika sonra kütüphane girişinden kitabı teslim alabilme imkanı sağlandı. Bilgisayar kontrollü sistem, seçilen kitabın konumunu 15 m yükseklikteki raflarda arıyor ve bir robot kol kitabı yerinden çıkartıp kütüphane görevlisine veriyor. Mansueto Kütüphanesinde kampüs üzerinde bulunan diğer kütüphanelerdeki disiplinlerin üzerinde koleksiyonlar yer alıyor. Böylece kampüsteki diğer kütüphanelerde yeni çalışma ve öğrenme alanları ve her bir kütüphane içinde yeni, birlikte çalışma olanakları yaratılıyor. Yine de her tür saklama şartının gözetilmesine rağmen, ışığın kalitesi için kullanıcı olarak kuralları koyan kişi, insan. Bu nedenle okuma ve öğrenme salonlarında temel başka düşüncelerin olması gerekiyor.

Kütüphanelerin aydınlatma tasarımı keyifli bir ortamın yaratılmasına ve böylece bulunulan ortamın kalitesine önemli ölçüde katkı sağlar. Ayrıca önemli işlevleri yerine getirir. İşlevlerine uygun olarak yön bulma ve alanların yapılandırılmasına katkı sağlar. Üstelik kullanıcı ve çalışanlar için en uygun çalışma koşullarını oluşturur.

L-Plan aydınlatma planlaması ofisinin aydınlatma tasarımcıları; bu mekanda insanın kendisini büyük, gölge veren bir ağacın altındaymış hissi uyandırmasını istediler. Burada rahatlatıcı ve üretken bir ortamda rahatsız edilmeden dünyanın kitaplarını okumak mümkün olacaktı. Ana fikirlerden biri de günışığının en üst seviyede kullanılmasıydı. Aydınlatma tasarımcıları, işin başından beri proje ekibinin bir parçası oldular. Helmut Jahn ve ortakları için aydınlatma tasarımcılarının olduğu gibi diğer uzman planlamacıların işin başından beri projeye dahil olmaları doğaldı. Projenin başında Helmut Jahn yüzde yüz oranda dolaylı ışık istiyordu. Mimar için ışığın etkisi, çelik konstrüksiyona en iyi şekilde entegre etmek için çok önemliydi.

Tamamen mimariye entegrasyon için bu lambaların mümkün olduğu kadar küçük ve sade tasarımlı olması gerekiyordu. Ayrıca, mümkün olduğu kadar en az sayıda kamaşmayan lambanın kullanılması gerekiyordu. Üstlere yerleştirilen lambalar 150 Watt’lık, alt seviyedeki lambalar ise 70 Watt’lık halojen metal buharlı lambalarla donatıldı.

Çalışma yeri aydınlatması en uygun öğrenme ortamını sağlamak için masalara entegre edildi. Böylece aynı zamanda üniversite kampüsündeki canlılığın engellenmeden izlenebilmesi sağlandı. Gün içinde, günışığından en uygun ve sağlıklı okuma şartlarını sunabileceği şekilde faydalanıldı.

Helmut Jahn’un tasarım stratejisi minimalizme dayanıyor. Bu nedenle, dolaylı aydınlatmaya dayanan bir aydınlatma tasarımı istiyordu. Bu da : “Tavanda” yani çelik konstrüksiyonda ve günışığında ve sonrasında her şeyin göründüğü cephede lamba olmayacağı anlamına geliyordu. Bu düşünceleri uygulamaya almak için ızgara sistemi mümkün olduğu kadar büyük yapıldı. Tabii ki tek kriter bu değildi. Dengeli bir ışık ve gölge orantısı, kamaşma sınırları ve doğru ışık miktarı da dikkate alındı. Doğal ışık kullanıldığında, günışığı yönetimi yapmak ve güneşten koruma sağlamak gerekiyordu. Çok daha pahalı bir alternatif olan kumaştan yapılmış malzeme kullanmak yerine cephede uygulanacak cam üzerine baskı yapıldı. Yüksek ışık girişini azaltmak için üst kısımda daha yoğun, ortalarda daha fazla ışık geçirgenliği sağlandı ve en alt kısımda, ziyaretçinin dışarı bakabilmesini sağlamak için şeffaf cam kullanıldı.

Tüm konsept, en uygun görme koşullarını sağlamak için maksimum ölçüde günışığı kullanılmasına dayandırıldı. Hiçbir şekilde kamaşmaya fırsat tanınmadı. Bir üçüncü önemli faktör ise enerji tasarrufuydu. “Günışığının ışınları” kullanılabildiği için daha fazla enerji tasarrufu zaten sağlanamazdı.

Ancak şimdi her şey sistemin bakımının nasıl yapılacağına ve ayarlanacağına bağlı. Binada yoğun ölçüde kullanılan günışığı ile kullanıcının sağlığı üzerinde olumlu etki yaratılıyor ve kendisini iyi hissetmesi sağlanıyor. Bilim, günışığının yirmi dört saatlik ritmimiz ve de tüm sağlığımızı etkilediğini artık biliyor.

Tabii ki kütüphaneyi kendisini kanıtlamış örneklere göre tasarlamak ve planlamak daha kolay ve daha güvenli. Kurallara bağlı kalındığında riskler neredeyse tamamen ortadan kalkıyor. Prensipte kütüphanelerde günışığını kullanma da kural olarak konulabilir. Ancak bunu böyle yapmama fikri neredeyse küçük bir devrim niteliğinde. Halbuki ışığın insan ve kitap için önemini farklı değerlendirme fikri o kadar yabancı olmamalı. Sadece çözüme ulaşmak zor olabilir. Yoksa değil mi? İnsan bir ışık varlığı. Kitaplar değil. Dolayısıyla kitabı karanlıkta özgür bırakabilir, insanı ise günışığında özgür kılabilirsiniz. Geri kalan her şey planlamacının yaratıcılığında ve ikna gücünde yatar. Günışığının yanı sıra, günün karanlık saatlerinde de benzer efektlerin elde edilmesini sağlamak zaten artık çok kolay ve sihir değil. Sonuç olarak, her zaman bu günışığının bir kopyası olacak ve orijinaline hiç bir zaman benzemeyecek. Dolayısıyla suni ışığın sadece günün karanlık saatlerinde kullanımı yeterli olacak. Kullanıcıyı böyle bir konsepte ikna edecek planlama ekibine saygı duymak gerekir!

Projeye katılanlar

Mimarlar: Murphy/Jahn Architects/ABD, Almanya Aydınlatma tasarımı: L-Plan Lichtplanung, Berlin/Almanya Uygulanan Ürünler:

Masa aydınlatması: Flüoresanla donatılmış (uzun masa) özel lambalar ve LED’ler (kısa masa), Yorgo Lykouria Genel aydınlatma: Targetti, Foho Dolaylı aydınlatma: VISA Lighting, üzerinde değişiklik yapılarak uygulandı

Aydınlatma konseptinin, mimari gibi sade ve minimalist olması gerekiyordu. Okuma salonunda sadece üç farklı lamba türüne yer verildi. Sadece downlight’ların görünmesine izin verildi. Uplighter’lar havalandırma kanallarına yerleştirildi, çalışma yeri aydınlatması okuma masalarına entegre edildi.

Dergide s. 46.