Institut du Monde Arabe, Paris
Metin: Heinrich Kramer, Joachim Ritter, Petra Steiner
Fotoğraf: Luc-Laurent Bernard
20 sene önce inşa edilen Institute Du Monde Arabe (Arap Dünyası Enstitüsü) geleneksel bir müzeden çok daha fazlasını sunuyor. Geçmiş ve bugünün arap kültürüne adanmış, bir tür kültür merkezi, interaktif karşılaşmaların mekanı, Arap dünyasının vitrini olarak hizmet veriyor ve öncelikle halkı, Arap-İslam dünyası ile tanıştırmayı hedefliyor. Temelini, Fransa ve başlangıçta 19 Arap devleti arasındaki ortaklık oluşturuyor. Institute Du Monde Arabe, geleneksel, Arap- İslam mimarisine dayanan şekil ve bununla birlikte oluşturulan (ışık) ortamlarının, modern yapı malzemeleri ile kombinasyonunda inşa edilmiş.
Fransız mimar Jean Novel, Paris’in merkezinde, Notre- Dame katedralinin (Quai Saint-Bernard’ın köşesinde) karşısında on katlı arap dünyasının kültür merkezini, 20 sene önce tasarlıyor ve inşa ediyor. Bu eseri ile uluslararası üne kavuşuyor. Binanın tasarım fikri batı ve doğu dünyası arasında bağlayıcı bir mimari yaratmaktan ortaya çıkıyor. Batı teknoloji ve malzemeleri ile arap dünyasının mekan ve ışık bilgileri birleştirilerek proje oluşuyor.
“Kültür mekanı” olarak Institute Du Monde Arabe’ın içinde, sanat müzesinin yanı sıra yaklaşık 60.000 band ve 1260 dergi başlıklı bir kütüphane, bir medyatek, bir etkinlik salonu, bir oditoryum, bir kitap satış noktası ve etkileyici manzarasını Seine nehri ile Paris’in diğer eski binalarının oluşturduğu bir adet restoran bulunuyor. Institute Du Monde Arabe öncelikle aşağıdaki üç konuyu hedefliyor:
- Arap dünyası hakkındaki araştırmaların geliştirilmesi ve derinleştirilmesi, Arap dili, uygarlığı ve gelişim çabaları ile ilgili halkın bilgilendirilmesi, - Fransa ve Arap dünyası arasında, özellikle bilim alanında ve teknik konularda kültürel alışveriş, iletişim ve işbirliği.
- Arap dünyası ile özelde Fransa, genelde Avrupa arasındaki ilişkilerin geliştirilmesi.
Institute Du Monde Arabe’nin dışarıdan görüntüsü üç farklı yüzey türünden oluşuyor. Hafif süslemeli olan Seine nehrine bakan kuzey tarafı; tarihi Paris’e dönük, silüeti geniş yüzeyli cam pencerelere yansıyor ve Patio’nun kapalı yüzeyi ile kontrast oluşturuyor. Üniversite istikametinde olan güney tarafı 240 Mosh’ Arabieh’den yapılmış ve Arap geometrisinin konularını işliyor. Mosh’ Arabieh’ler yansımayı önleyen sistemlerden yapılmış pencereler. Dış alandaki ışık ortamlarına göre bu pencereler açılıp kapanabiliyor ve böylece halka açık ve kapalı alanlar arasında istenilen özel mekanlar yaratılabiliyor. Ayrıca bina içinde farklı bölgelerde de (özellikle kadınlara ait odalarda) istenilen ışık ayarı yapılabiliyor. Arap dünyasında Mosh’ Arabieh ince işlenmiş ahşap çalışmalardan oluşuyor.
Jean Nouvel ise, batı kamera teknolojisini kullanarak (Compur-kilidi) yüzeylerin güneşten korunmasını ve şeffaflığını sağlamış. Bu sayede binanın güney yüzeyinde farklı büyüklüklerdeki motor ile çalıştırılan kamera kilitleri, çok yoğun güneşe maruz kalan yüzeyi güneş ışınlarından koruyor. Patio‘ya bakan tarafa, kare şekilli ince çelik profillerden ızgaralar yapılmış ve üzerlerine kaymaktaşından oluşan camlar yerleştirilmiş. Süslü kuzey tarafına ise serografi (oyma) tekniğinde baskılı ve iki katmanlı antrasit renkli storlar monte edilmiş. Binanın yüzeyine yansıyan şehrin panoramasının üzerine ilginç Moire-şekilleri düşüyor.
Institute Du Monde Arabe’nin kütüphane binası spiral şekilli olarak tasarlanmış, New York’taki Guggenheim Müzesi’ne benziyor ve kare temelli cam bir kaplama ile kaplanmış. Dillerin karmaşıklığının simgesi olarak muhtemelen burada Babil Kulesi’nden esinlenilmiş.
Patio, Mekke’de bulunan büyük caminin iç alanı olan, Kabe’ye benzer bir şekilde yapılandırılmış. Burada ziyaretçinin bakışı ister istemez zeminden gökyüzüne yönlendiriliyor. Avlunun altında üniversite istikametinde yer alan geçit İspanya’daki müslüman Arap toplumlarının geri bıraktıkları, çeşitli şekillerdeki sütunlu bir salonu andırıyor.
Tüm iç alanlarda ışık atmosferi azaltılmış ve çok samimi. Burada ne geniş alan ne de çok aydınlık sağlayan ışık kaynakları kullanılmış. Tüm projektörler nokta şekilli ve mimariye entegre edilmiş. Örneğin tüm tavan lambaları geniş metal tavan ile şemsiyelenmiş. Bu sayede dışa yansıyan ışık, bir arap evinde olan ışık havasını yansıtıyor. Arap dünyasının bulunduğu enlemde dış alanları yoğun aydınlık kaplıyor, iç mekanlarda ise basık ışık ortamları görülüyor.
Institute Du Monde Arabe, batı ile doğu kültürlerinin mimari ve malzemelerinin ince bağlantısı ile kendisini gösteriyor. Bu ilişki özellikle kendisini ışık ve mekan tasarımında gösteriyor. Mimarinin her iki ortamı yaratan elemanları kültürler arasındaki köprüyü teşkil ediyor.
Planlama aşamasında, aslında o tarihlerde ölçümü mümkün olmayan ev tekniği ve ışık tekniğinin etkinliği konusunda hayli uzlaşma gerekmiş. Işık konusunda çalışanlar az, ancak bina tekniğinin tanınmış temsilcileri daha fazla anlayış göstermiş.
Kültürlerin birlikte yaşayabilmesi ile ilgili tartışmalar, 11 Eylül 2001 tarihinde New York’ta, daha sonra ise Londra ve Madrid’te gerçekleşen saldırılar sonrası yeniden güncel bir hal aldı. Yıllar evel Jean Nouvel’in Institute Du Monde Arabe’yi gerçekleştirirken gösterdiği gibi, yeni bir bakış açısı mümkün. Ülkelerin anlaşması için bugün de geçerli, doğru bir yol.
Ancak Institute Du Monde Arabe bu bilgilere karşı duruyor, çünkü mimari ve mekanın ifade edilmesi çok daha ön planda. Aslında hala daha birçok ev ve ışık tekniği planlamacısı, her bina tasarımında, bu binalarda yaşayacak ve çalışacak olan insanların kültürel yapılarının öncelikli olduğunu kavramış değil.
Kitaplar Kulesi’nin helezonlu mimarisi geçmiş camilerin minarelerini hatırlatıyor. 80’lerin etkisi, ikinci transparan bölmeler ve cam binalar döneminin başlangıcını işaret ediyor. Burada ortaya çıkan soru, iç aydınlatmanın hava karardığında dışerı-daki görüntüye etkisinin ne olacağıdır. Bu tasarım prensibine dayalı yakın bir örnek New York’taki Rose Center’dır.
Bu bilgiler dikkate alındığında, Francois Mitterand’ın dönemindeki mimar ve Fransız hükümetinin geleceğini yönlendiren kişilerin hangi vizyonu takip ettikleri açıkça anlaşılıyor. Fransa devlet başkanının himayesindeki bu projeyi başlatan ve mentorluk eden kişi, enstitüyü 20 yıl önce açmış ve Arap devletlerinin kullanımına bırakmıştı.
Almanya’nın Köln şehrindeki aydınlatma tasarım bürosu Lichtdesign için bu iş, Fransa’da gerçekleştirdikleri ilk isim yapan proje oldu. Jean Nouvel ve diğer Fransız mimarlar için ise bu proje, özellikle Adeline Rispal ile gerçekleştirdikleri diğer birçok proje için bir kartvizit niteliği taşıdı.
Institute Du Monde Arabe, ışık konusunda ne tür farklı fikirlerin varolduğunu ve farklı kültürlerde ışık tasarımının nasıl değişebildiğini göstermek için etkileyici bir örnek. Dışarıdan dahi, binanın olağandışı yüzey tasarımı ile batı dünyasının tarz ve mimari özelliklerini taşıdığı görülüyor. İlk etki kendisini iç mekanlarda da gösteriyor. Paris’te böyle bir iç alan atmosferi beklenmediğinden dolayı, bu duygu kalıcı ve derinden etkileyici oluyor. İç alanlarda, genelde Arap ülkelerinde görülen ancak Fransa ve batı kültürleri için alışılmadık olan, kısık ışık ve baştan sona kadar uygulanmış yumuşak bir ışık ortamı hakim. Institute Du Monde Arabe ile Fransız halkını şark kültürlerine yaklaştırma konsepti geçmişte doğruydu ve halen doğru. Binanın inşası üzerinden 20 yıl geçti. Devletlerarası ilişkiler (seneler içinde bu ortaklığa üç başka Arap ülkesi daha katıldı) ve hala daha yüksek bir değeri olan ışık tasarımı açısından proje kendisini kanıtladı. Bugün dahi, binaya girenler mevcut ortamdan etkileniyor ve bunu hissediyorlar.
Arap ülkeleri ile diğer ülkeler arası anlaşma için mimariyi yaratma fikri bugün 20 yıl öncesinden çok daha güncel. Bunun için Institute Du Monde Arabe ikna edici iyi bir örnekti ve hala olmaya devam ediyor. Mekan ve ışık tasarımı kesinlikle gelecekte de hayranlık uyandırmaya devam edecek.
Projeye katılanlar
Mimar: Jean Nouvel – Pierre Soria –Architecture Studio, Fransa Proje asistanı: Adeline Rispal Aydınlatma planlaması: Lichtdesign – Hans-Theo von Malotki, Luc-Laurent Bernard, Heinrich Kramer, Almanya
Dergide s. 40.