Olafur Eliasson

Metin: Inge Friebe

Resim 1: Hava projesi, 2003 Unilever Serisi, Tate Modern Müzesi, Londra’nın türbin salonu Salonun girişteki kenarına yarı şeffaf folyodan aynalı tavanın altına yarım daire olarak uygulanmış. Arkasına 200 mono kromatik veya mono frekans lambaları yerleştirilmiş. Aynalar yarım daireyi, bir tam daireye tamamlıyor. Mekana ayrıca sis üfleniyor.

İki milyondan fazla ziyaretçi Londra’daki Tate Modern’in türbin salonunda bulunan Olafur Eliasson’a ait “Hava Projesi”ni izledi. 2005 yılında 30’dan fazla sergi açtı ve bu sene de sanatın adresi olan Berlin, Stockholm, Zürich ve Tokyo’dan New York’daki Modern Sanatlar Müzesi’ne kadar her yerde yer alacak. Davos’ta gerçekleştirilecek olan Dünya Ticaret Forumuna; sanatçı, Young Global Leaders’in seçkin ağında bulunan ticaret ve siyasete ait genç yöneticiler ile birlikte davet edildi. Mimari, tasarım veya teknolojiye dokunma korkuları olmayan bir sanatçı. Kopenhag’ın yeni operası için ışık heykelleri yarattı, Paris’te Louis Vuitton için bir asansörü tasarladı, BMW için “Sanat Aracı Koleksiyonu” adı altında yeni bir model geliştirdi. Sanatçı için, şekil ile içeriği uyumlu ve toplumsal geçerliliği olduğu sürece her şey makul.

Aslen İzlandalı olan Olafur Eliasson uluslararası sahnede günümüzün en başarılı sanatçılarından biri olarak kabul ediliyor. 39 yaşındaki sanatçı, çoğu zaman çok geniş çaplı konseptlerinin teknik ve organizasyonel açıdan gerçekleştirilmesinde ve deneme uygulamalarında yardımcı olan büyük bir ekip ile Kopenhag ve Berlin’de yaşıyor ve çalışıyor.

Bu konseptlerde ışık en önemli rolü oynuyor, ancak Eliasson’un eserlerini sadece bu araç ile sınırlamak yanlış olur. Aslında onu daha çok fiziksel çevre koşulları ile tüm doğal fenomenler ilgilendiriyor. Toprak, sis, rüzgar ve su – her tür yapılarında, çalışmalarında kullanıyor.

Fen bilimleri, fenomenoloji, tasarım psikolojisi, çevre problemleri, iletişim teorisi, mimari ve tüm bunların Olafur Eliasson için geçerliliği çok önemli. Eserlerini tanıyanlar, akademik açıdan başlatılanların hayranlık uyandıran bir aura yarattığını biliyor. Kendisini bilim adamları ve teknisyenlerden ayıran en büyük fark, öncelikle fenomenleri araştırması, açıklaması veya kullanılabilir hale getirmesi. Burada uyguladığı metod, senaryolaştırma... Tabiat ve mekan fenomenlerini izleyicilere tamamen yeni bir tarzda izlenir ve yaşanır hale getiriyor.

Geleneksel çizgileri çekme denemelerinde ise empresyonistler ile karşılaştırılabilir. Eliasson gibi empresyonistler de zamanlarının ruhunu yansıtıyorlar. 19. yüzyılın sonlarına doğru, buluşların ve keşiflerin döneminde, atölyelerini terkeden ilk sanatçılar olmuşlar ve tabiata çıkarak ışığın etkisi altında sanatsal şekiller için devrimsel yeni bir tür bulmuşlardı.

Resim 2: Remagine (büyük versiyon), 2002. 12 projektör mekanın (ölçüler değişken, en az on metre) karartılmış bir duvarına, mekanların merkezi perspektif görüntüsünü oluşturan geometrik şekiller yansıtıyor. Gobolar ile donatılmış lambalar programlanabilir bir yönetim birimi üzerinden çalıştırılıyor. Projektörler ayaklar veya duvara montajı sağlayan kancalara yerleştirilmiş.

zaten biliniyordu. Eliasson’un açıklamasına göre, Kopenhag’daki sanat eğitimi sırasında, geleneksel resim ve fotoğrafçılık ile ilgilendiği dönemden sonra ilk fikir ortaya çıktı. Sanat eserinin ilk defa şekillenme olanağı konusunda bilinçlendi. Bununla birlikte Eliasson; kendisine, Bisiklet taburesi (“Roue de bicyclette”, 1913) eseri ile sanatta ilk defa fiziksel hareket prensibini resimsel olarak göstermemiş, maddeselleştirmiş olan Marcel Duchamp’ı örnek aldı.

Birkaç sene sonra ışık, materyal olarak yapılarla uğraşan sanatçılar için mekan deneyimlerinin önemli bir parçasını oluşturdu. Bu çalışmalar ellili ve altmışlı yıllarda İtalyan Kinetikçiler ve Alman Gruppe Zero tarafından sürdürülmeye devam etti. Peki, konsept sanatçısı Eliasson eserlerinde efemerid (kısa ömürlü) araç olan ışığı nasıl kullanıyor? Bu en güzel “Remagine” örneğinde (Resim 2) gösterilebilir. Uygulama 12 adet Gobo ile donatılmış projektörlerden oluşuyor ve çalışmanın yapısal elemanlarını teşkil ediyor. Projektörler duvara farklı geometrik şekiller yansıtıyor. Kareler, diktörtgenler, trapezler. Projektörler programlanabilen bir yönetim sistemi ile yavaşça açılıyor ve kapatılıyor, bu işlemin süresini ve dizinini sanatçı tespit ediyor. Sayısız kombinasyonlar ve oluşumlardan tamamen merkezi perspektifli mekan ilüzyonuna kadar giden bir uygulama.

“Remagine kapsamlı bir çalışma ilişkisinin bir parçası. “Eliasson ışık, hava, su, toprak gibi unsurları kullanarak izleyicinin deneyimleri üzerinden direkt iletişim kuruyor” şeklinde bir açıklama Bonn Sanat Müzesinin broşüründe yer alıyor ve yazı şöyle devam ediyor:

“ışığın atmosferik anlamında kalitesini gösteriyor ve bunu aynı zamanda ölçülebilen fiziki bir fenomenin aleti olarak kullanıyor, bu alet yansıtabiliyor, eğilebiliyor, yönlendirilebiliyor, sonuç olarak: ışık mekanı aydınlatabilmesi için manipule edilebiliyor ve sahneleniyor ve yine mekanın kendisini de yansıtıyor. Sanatçıya ışığın araç olarak kullanılması ile ilgili niyeti sorulduğunda çok açıkça benzer bir açıklama veriyor: “Herhangi bir şeyi aydınlatmak demek, bunu senaryolaştırmak demektir. Işık bilgidir.”

“Remagine” adlı ışık uygulaması, izleyiciye kendi algılamasını yansıtma bilgisi veriyor. Kendi gördüğünün nedenini anlıyor ve görünenin göreceliğini kavrıyor. Eliasson bu süreci şöyle açıklıyor: “Gören gözümüz değil, beynimiz gözümüze ne görüleceğini söylüyor”. Eserine vermiş olduğu başlık “Remagine” de bununla ilişkili, “remember” (hatırla) ve “imagine” (hayal et) kelimelerinden oluşturulan sanat kelimesi ve şunu söylüyor: beynimizde kayıtlı olan kognitif mekan bilgileri yansıtılan resimler ile harekete geçiriliyor. Hatırlama kabiliyeti ve hayal gücü aynı oranda gerekiyor. “Remagine” minimalist sertlikte bir çalışma; tüm gerçekçiliğine rağmen yine de bir şiirsel, neredeyse meditatif bir etkisi var.

Benzer azlıkta ve aynı zamanda etkileyici bir diğer uygulama, 2005 yılında Venedik’de gerçekleştirilen 51. Bienal çerçevesinde San Lazzaro adası üzerinde özel bir sanat derneği tarafından sunulan “Your black horizon” (Resim 3 ve Resim 4). İngiliz mimar David Adjaye, Olafur Eliasson ile penceresiz bir stand tasarlamışlar. Göz hizasında “black horizon” olarak adlandırılan dar bir çizgi tek ışık kaynağı olarak kullanılmış. Sanatçı, yerinde Venedik’in özel ışık durumunun tayfını ve yoğunluğunu ölçmüş ve birkaç dakikalık süreleri kullanmayı uygun görmüştü. Bu bilgilere göre renkli ve beyaz LED’ler programlandı, belli bir karanlık süresinden sonra peşpeşe akşam karanlığı, aydınlık ve gün ışığı simule edildi. Ziyaretçi belli bir zaman dilimi içinde bir Venedik gününün tüm ışık sürelerini etkileyici bir oyun içinde izleme şansı buldu.

İki yıl önce 2003 yılında, Eliasson, Venedik Bienali’nde Danimarka’yı temsil etti. Danimarka standında ışık konusu ile ilgili gösterilen çeşitler sanatçının eserleri üzerinde kurduğu hakimiyeti sergiliyordu. Bienal çalışmalarının en çok izlenen eserlerinden biri gün ışığı uygulaması olan “La situazione antispettiva” (Resim 5 ve Resim 6) oldu. Bir merdivenden farklı şekilli bir mekana giren ziyaretçi, burada hektagonal ve pentagonal şekilli parlayan çelikten oluşan ve içe ve dışa yönlendirilmiş kalaydoskoplar ile karşılaştı. Malzemenin yansıma etkisi ile kalaydoskopların aralıklarından giren ışık, etkileyici bir biçimde yanıyor ve izleyicide büyük bir pırlantanın içinde olma duygusunu yaratıyordu.

Eliasson’un ışık konusunda geniş repertuvarının başka bir kanıtı bir sene sonra, Wolfsburg (Almanya) sanat müzesinde retrospektif alanında yapılan “Your Lighthouse” adlı sergi oldu. Serginin yanı sıra 1991 – 2004 yılları arasında ışık çalışmaları konusunda kapsamlı bir katalog hazırlandı. Bu katalogda, daha önce de bahsi geçen Londra (İngiltere- Resim 1) Tate Modern’in türbin salonunda sergilenen “The Weather Project” yer aldı. Bugüne kadar muhtemelen sanatçının en duygusal ışık çalışmasıydı. 200 monokrom lamba, 2003/2004 Londra kışını aydınlattı. Sanatçı zaten devasa olan salonun mekan etkisini iki katına çıkarmış, bu etkiyi tavana yerleştirilen aynalar ile sağlamıştı. Ayna etkisi ile yarım dairesel alandan oluşturulan “Güneş” doygun bir Curry sarısı ile yansıdı. Süpablardan mekana sis bulutları verildi.

Halk sahneye konulandan çok etilendi. “Tabi olmayan tabiat etkisinden uyuşturulmuş gibiydim” şeklinde duygularını dile getirdi. Sessiz veya yerde hareketsiz olarak yatarak, bu deneyimin tadını çıkarmaya çalıştı. Çalışmaları her ne kadar efektler ile dolu olsa da, Eliasson bir ilüzyonist olarak görülmek istemiyor. Bunu türbin salonunda şeffaflık ile sağlıyor. “Güneş”in arkasına geçerek lambaların konstrüksiyonunu görmek ve yukarıdan “Gökyüzü”nün arka planına bakmak mümkün. Bunun ötesinde, sanatçı projenin bilimsel unsurlarını, hava konusunda kalitatif ve kantitatif veriler ile ve Tate Modern’in interaktif web sitesi üzerinden halkı dahil ederek vurguluyordu. Böylece sadece atmosferi muhteşem bir ışık şovundan çok daha fazla istediğini göstermiş oldu. Alıcıların sanatsal süreci algılama ve görme alışkanlıklarının daha netleşmesi ve kontrol edilmesi için aktif katılımlarını istiyor.

Kısa bir süre önce yayınlanan “Your Engagement has Consequences” adlı kitabının önsözünde şunları söylüyor: “Sanatın, toplumsal birlikteliğin önemli unsurlarını inceleyebilecek, sorgulayabilecek ve bunları yeniden ele alabilecek bir pratik olduğuna inanıyorum. Sanatın gücü çok büyük; sadece eleştirsel yaklaşım gerektirmiyor, ayrıca siyasi, sosyal ve etik sonuçları olan sorumluluk bilincini de beraberinde getiriyor.”

Olafur Eliasson “deneyim tasarımcısı” ve “ortam yaratıcısı” olarak adlandırıldı. Ancak başarılı çabalarında “Enlightenment” (aydınlanma) yaratmak ve her şekilde aydınlanma konusundaki girişimlerinde sergilediği ciddiyet, çalışmalarındaki etkinlik faktörünü de geri planda bırakıyor.

Resim 5 ve 6: La situazione antispettiva, 2003 (The blind pavilion, Danimarka standı, Bienal Venedik) Bir merdivenden ulaşılan mekan, içe ve dışa doğru yönlendirilmiş çelik kalaydoskoplardan oluşturulmuş. İçeri giren ışık parlak metaller ile çok yönlü olarak yansıtılıyor.

Resim 3 ve 4: Your black horizon, 2005, Always a little further, T-BA 21, Venedik, San Lazzaro Yerel ışığın yoğunluğu ve rengi LED ışıkları ile simule edilmiş. Bunlar geçici olarak inşa edilen standın karanlık iç alanında ufuksal bir çizgi şeklinde yerleştirilmiş.

(Mimar: David Adjaye)

Dergide s. 46.