"Eski"- "Barbar", "Vernacular" /karşıtı/ "Yeni" - "Çağdaş", "Modern" Aydınlatma Konseptleri nelerdir?

Yeni aydınlatma konseptlerinden, eski konseptleri referans olarak kullanmadan söz edebilir miyiz? Seneler sonra hala güncelliğini yitirmeyen aydınlatma konseptleri nelerdir? Bu konseptler nasıl gelişmişlerdir? Bu tasarımların uygulamaları modern mimari tasarımımıza nasıl entegre edilmiştir?

İşte bütün bu sorular, Avrupa/Batı Aydınlanmacılarının “Modernist” anlatımını benimsemektedir. Bu anlatım, çağdaş uygarlık düzeyini belirleyen yeni aydınlatma konseptlerini tek çizgi veya teleolojik bir tarih ölçeğine oturtarak yapmaktadır. Kendini modern gören batı anlatımı; doğunun - ‘primitive’ karşıtı yeni - ‘modern’ aydınlatma konseptlerinin sürekli ‘eski’nin’ ‘modern’ aydınlatma konseptlerine ilerleyen aynı aşamaları geçerek son ‘modern’ haline ulaşacağını varsaymaktadır. Modernizmin bu tutumu etnosantriktir. Evren’i etnosantrik olarak dünyalaştırmaktadır.

Yukarıdaki soruları modernist aydınlatma konseptlerin sorgulanamaz bir egemenlik içinde tek merkezde olmadığını savunan “postmodernist” anlatıyla – yani modernin içerisindeki farklılıkları vurgulayarak yanıtlamaya çalışacağım. Eski ve “barbar” sözcüklerini dışlayarak mimari anlatıma daha uygun olan “vernacular” sözcüğünü kullanacağım. Basit bir şekilde bulunduğumuz modern çağda hala eski aydınlatma konseptlerinin var olduğunu, aynı zaman birimi içerisinde hem eski hem de yeni aydınlatma teknolojilerinin birbirlerine sürekli göndermede bulunarak ‘postmodernist’ çözümlerle üretilmekte olduğunu görüyoruz. (Aydan Hacaloğlu İlter, 1997, s.208) Derrida, her yeninin hep eski ile ilişkisini anlatıp, yeni üretilen trendlerin de, eski ile yeninin bir arada dokunuşu ile alternatif olarak üretilebileceğini söylüyor. (Derrida, 1992, s.4)

Eski aydınlatma tasarım konsept uygulamaları modern mimarı tasarımımıza nasıl entegre edilmiştir? Bugün modern mimaride eski ve yeni aydınlatma konseptlerinin değişik toplumların sosyal, kültürel ve ekonomik esaslarına oturtularak çağdaş zaman dilimi içerisinde farklı yer ve toplumlarda farklı bina tasarımlarıyla uygulandığını görüyoruz. “Vernacular” konutlarının bina kabuğu tasarım konseptlerinin iklimsel koşullara göre yapıldığını biliyoruz. ‘Doğal ışık’, ısıtma ve soğutma stratejilerine önem vererek bina da kullanılan enerji miktarını mümkün olduğu kadar aşağıya çekmek yıllarca bu tip bina yapan ustaların esas amacı olmuştur.

“Postmodernist enerji odaklı mimari”

çözümlerinde bina kabuk tiplemelerini incelediğimizde, bunların birbirlerine ters düşen iki temel kavramla üretildiklerini görüyoruz: birincisi, nemli, sıcak ve ılıman iklimlerde uygulamaları yapılan – açık yapı tipleri – “vernacular” bina örnekleri olarak ; çatısı bol samandan yapılmış geniş saçaklı, duvarları olmayan - “Seminole” – Najas Blanca, Panama ve yerli çadırları “Tipi”– Nez Perce, Washington, ABD, ikinci temel kavram ise sıcak, kurak ve soğuk iklim kuşaklarında uygulamaları yapılan – kapalı kabuk’tur –“vernacular” örnek olarak; Mesa Verde, Colorado, ABD’yi verebiliriz.

Yüzyıllarca değişik enerji kullanımları ile yaşam kalitesini yükseltmeye çalışan, enerjiye odaklanmış mimarların, aydınlatma tasarım konseptlerini anlamak ve aydınlatma ve aydınlatma bağlamındaki her türlü gelişme ve sorunu çözebilmek için “modernist” veya “postmodernist” analiz teknikleri ve anlatımlarını kullandıklarını görüyoruz. Bu teknikler ve anlatımlar değişken ve oturmuş karşılaştırmalı değerleri oluşturmada rol oynuyorlar. Form üreten tasarım konseptlerinin; enerji kullanımı, mekan ve mimari form arasındaki ilişkinin değişkenliği üzerine yoğunlaştığı verilen örneklerde görülmektedir. Değerlendirme teknikleri, tasarım programını takip ettiği için analiz tekniklerinden ayrı tutulmalıdır. Bu teknikler binanın tasarım ediniminin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır. Değerlendirme konuları, analiz teknikleri ile aynı olabilmektedir. Ancak her iki tekniğin de kullanımları farklıdır. Tasarım fikrini oluştururken onların ilk potansiyel etkisi zayıftır, çünkü onlar ilk tasarım konseptini oluşturamazlar. “Postmodernist başarılı bir tasarım”; defalarca tekrarlanan sosyal, kültürel, ekonomik değerleri içeren, enerji kullanımını önemseyen analiz ve değerlendirmelerden geçen ve bu değerlendirmeler sonrası tekrar üretilerek alternatif uygulama ile yapılan tasarımdır.

Bu türden değerlendirmeye çalışarak öncelikle “tepe doğal ışık” aydınlatma konseptinin modern teknoloji ile kullanıldığı bina örneklerine baktığımızda, vernacular binalardan en iyi bilinen örneğin Pantheon’nun Oculus’u olduğunu görüyoruz. Bu eski bina zamanının en radikal aydınlatma tasarım konseptini içermekteydi. Bina tüm gün tepeden giren gün ışığı ile aydınlatılmıştır. Alvar Alto, Mt. Angel Abby – Oregon ABD’deki kütüphanesinde kullandığı tepe penceresinde, binanın kütlesini kesip güneş pozisyonuna göre eğri vererek kabuğu yükseltmiş ve bu sayede gün ışığını çok verimli kullanmıştır. SFMoMA - Mario Bota’nın çağdaş anıtında tepe penceresini barındıran eliptik kesimli silindirik kule, merkez atrium-avludaki resepsiyon ve dolaşımı sağlayan merdivenlerin doğal ışıktan yararlanmasını sağlıyor. Washington DC’de bulunan “Potomac” alışveriş merkezinde bir taraftan tepe ışığı diğer taraftan ise yeşil bitki konseptleri kullanılarak atrium’a bahçe havası verilmiş ve bu sayede alışverişe gelen insanların burada daha çok vakit geçirerek alışveriş yapmaları amaçlanmıştır. Başka bir çağdaş örnek olarak; San Francisco’daki ofis binası gösterilebilir. Binanın ortasında bulunan atrium’daki tepe penceresi, gün ışığının tüm katlardaki koridorları aydınlatmasını sağlamakta ve binanın enerji tüketimini azaltmaktadır.

Ortadoğu ve Akdeniz ülkelerinde uzun yıllar kullanılan ışığı geçiren ve tutan gölgelik olarak kullanılan “screen” / “pencere” örneğini, modern aydınlatma tasarımının en görülmeye değer örneklerinden biri olan Jean Nouvel’in Paris’te yaptığı Intstitute du Monde Arabe’a baktığımızda görmekteyiz. Nouvel’in cephe sisteminde “vernacular pencere” detayını farklı kullandığını görüyoruz. Nouvel, “gün ışığı” kullanılan en modern, en gelişmiş teknoloji ve teknikleri vernacular pencere ile aynı zaman dilimi içerisinde kullanarak, enerji bilinçli yaklaşımıyla termal konforu sağlamayı amaçlamış ve bunun içinde cephe/pencere sisteminde aydınlatma, ısıtma ve soğutma tasarım konseptlerini bir araya toplamıştır.

Bu örneklerle yeninin sürekli eskiyi referans olarak kullandığını, aynı zaman dilimi içerisinde eski ve yeninin farklı şekil ve yerlerde kullanılmasının ancak farklı “modernist” mimari tasarım trendlerinin “postmodernist” üretimi ile mümkün olabileceğini anlatmaya çalıştım. Yani bu noktada postmodern anlayış tam anlamıyla modern anlayıştır.

(Lyotard,1992, s.76)

Acaba sonsuza kadar beğenilecek bir aydınlatma tasarımı var mı veya aydınlatma tasarımı da moda trendlerine mi bağlı? Bu soruların yanıtını bulmak için öncelikle ben/ öteki ilişkisini kurup (Tuğrul İlter, 1994, s.51- 80) kendimizi asimilasyon (Spivak,1988, s.292) yolu ile tanımamızı sağlayan bilme biçimimizi sorgulamamız ve yaptıklarımızı sürekli olarak yeniden dokuyup üretmemiz gerekiyor. Bu nedenle; “modern aydınlatma trend’lerinin”, kaçınılmaz olarak “farklı” veya “alternatif”, “postmodernist” aydınlatma konsept anlatımları olacağı kanısındayım.

Referanslar

Derrida, J. (1992). “Jacques Derrida: Invitaion to a Discussion.”,Columbia Hacaloğlu İlter, A. (1997). ACSA Northeast Regional Meeting, Reflections on Heritage and Modernity, “Heritage and Modernity: A Sustainable Rearticulation”, s.208 – 210 İlter, T. (1994). “The Unassimilable Otherness of the ‘Post’ of Postmodern and the Radicality of Radikal Sociology,” Critical Sociology, 20(2), s.51-80. Lyotard, J.-F. (1992). “The Postmodern Explained: Correspondence 1982-1985”. Çev., B.M. Don Barry, Julian Pefanis, Virginia Spate ve Morgan Thomas. Minneapolis ve London: University of Minnesota Pres. Documents of Architecture and Theory: V.1, 1992, p.26 Spivak, G.C. (1988) “Can Subaltern Speak?” Marxism and the Interpretation of Culture Der., In C. Nelson ve L. Grossberg, s. 271-313. Urbana ve Chicago: University of Illinois Press.

Dergide s. 50.