Çağdaş müze binalarında doğal ışık

Metin: Doç. Dr. Alpin Köknel Yener, Ar. Gör. Feride Şener

Müze binalarının dış ortam ile kurdukları görsel ilişki, bina formu, dış cepheye ilişkin özellikler, kullanılan yapı malzemeleri ve saydamlık oranı gibi birtakım parametreler ile bağıntılıdır. Mimaride saydamlık, iç mekanda gerçekleşen günışığı aydınlığını etkileyen başlıca unsurdur. Dünyada pek çok müze binasında, görsel gösteri mekanları oluşturmak amacıyla saydam yüzeyler kullanılmış ve tasarlanan iç mekan, doğal ışığın katkısı ile zenginleştirilmiştir. Şekil 1 ve Şekil 2’de, bu duruma örnekler verilmiştir.

Müze binalarının tasarımında saydam yüzeyler son derece dikkatle ele alınmalı, gün ışığının iç mekanda sergilenen nesneler üzerinde yaratacağı bozulmalar ve görsel konfor koşullarında meydana gelebilecek aksaklıklar denetlenmelidir. Gün ışığının sergileme mekanlarında neden olabileceği en temel sorun, bünyesinde barındırdığı yüksek derecedeki Ultra Viyole (UV) ışınımının nesnelerde yaratacağı bozulmalardır. Tablo 1’de verilen değerlere göre farklı ışık kaynaklarının UV içeriklerinin birbiri ile karşılaştırılması durumunda gün ışığının en fazla UV içeriğine sahip olduğu görülmektedir. Bu nedenle ışığa karşı duyarlı malzemeler sınıfında bulunan müze nesnelerinin sergilendiği yerlerde günışığının denetlenmesi gerekmektedir.

Günışığı iç mekana; çatı ışıklıkları veya pencereler sayesinde alınmaktadır. Düşey pencerelerin tasarımı, bina cephelerini ve iç mekan algısını doğrudan etkiler. Şekil 3 ve Şekil 4’de Stuttgart’da bulunan Mercedes Benz Müzesi cephesindeki saydam yüzeylerin iç ve dış mekan algısına etkisi görülmektedir.

Sergileme amacıyla bina dış duvarlarının da kullanılabileceği müzelerde düşey pencerelerin bulunması, sergileme alanlarının azalmasına neden olabileceği gibi, opak ve saydam yüzeyler arasındaki parıltı farklılıklarından dolayı kamaşma sorunu da ortaya çıkacaktır. Mekan tasarımında bu durumun titizlikle ele alınması gerekmektedir. Bu sorunun ortaya çıktığı duruma örnek olarak Louvre Müzesi’nde yer alan bir sergileme salonu Şekil 5’de görülmektedir ve ışık etkisiyle nesnelerde oluşabilecek bozulmaların en aza indirgenmesidir [2]. Bu bağlamda müzelerde eserlerin ve koleksiyonların doğru olarak sergilenmesi ve korunması gerekmektedir.

Çatı ışıklıkları, müzelerin en üst katlarında sıklıkla uygulanan ve iç mekanda günışığının homojen olarak dağılımını sağlayan bir yöntemdir. Şekil 6’da, Stuttgart Sanat Müzesi’nin koridor aksının günışığı ile aydınlatılması için tasarlanmış çatı ışıklığı görülmektedir.

Londra’da bulunan British Museum ve Paris‘de bulunan Louvre Müzesi, çatı ışıklığının sergileme hollerinin aydınlatmasında kullanıldığı müze yapılarına örnek gösterilebilir. Şekil 7’de görüldüğü gibi günışığı her iki örnekte de iç mekanda görsel bir etki yaratmakla beraber ziyaretçiler için yönlendirici bir eleman olarak kullanılmıştır.

Mimar L. Kahn tarafından tasarlanan Kimbel Sanat Müzesi, müze mimarisi ile bütünleşmiş ışığı yaygınlaştıran ve güneş kontrolü sağlayan sistemlerin tasarımına örnek olarak gösterilebilir. Şekil 8’de Kimbel Sanat Müzesi ile ilgili görsellere yer verilmiştir.

Müzelerde sergilenen üç boyutlu eserlerin aydınlatılmasında

Müzeler, Uluslararası Müzeler Birliği’nin tanımına göre, sanat ve bilim eserlerinin sergilendiği, kuşaklar ve kültürler arası etkileşimin sağlandığı yerler olarak nitelendirilmektedir [1]. Sanatsal veya bilimsel açıdan önemli olan eserler müze binalarında saklanıp korunmakta ve sergilenmektedir. Mimari açıdan yaklaşıldığında müze binaları; bünyesinde barındırdığı sergiler, eğitim ve kültürel ağırlıklı faaliyetler gibi sosyal etkinlikler nedeniyle önemli bir tipoloji olarak karşımıza çıkmaktadır.

Müze ve sergileme mekanlarının aydınlatılmasında başlıca dikkat edilmesi gereken konular, sergilenen eserlerin ziyaretçiler tarafından doğru algılanmasının sağlanması form, doku ve renk algısı son derece önemlidir. Bu eserlerin aydınlatılmasında doğrultulu ışığın kullanılması, eserin formunun ve yüzey özelliklerinin algılanması açısından uygun bir çözümdür. Eserleri aydınlatan ışığın geliş açısı, ziyaretçilerin pozisyonu dikkate alınarak belirlenmeli, ışık kaynaklarının görüş alanı içine girmemesi sağlanmalıdır. Şekil 9’da Louvre Müzesi’nde sergilenen bir heykelin pencere önüne yerleştirilmesi sonucu ortaya çıkan silüet etkisine bir örnek görülmektedir.

Şekil 3- Stuttgart Mercedes Benz Müze Binası dış cephesi [4]. Şekil 4- Stuttgart Mercedes Benz Müzesi günışığı açıklıklarının sergileme hacmine etkisi [4]. Şekil 5- Sergileme yüzeyi ve pencerelerin aynı düzlemde bulunması durumu, Louvre Müzesi, Paris [4].

Şekil 6- Stuttgart Sanat Müzesi çatı ışıklığı iç(a) ve dış (b) görünümü [4].

Şekil 7- British Museum (a) ve Louvre Müzesi(b) sergileme hollerinde günışığı aydınlatması [3,4].

Şekil 8- Kimbel Sanat Müzesi günışığı yansıtıcı sisteminin iç mekanda kullanımı(a) ve yapıya entegrasyonu(b) [6]. Şekil 9- Pencere önüne yerleştirilmiş bir heykel algısında meydana gelen silüet etkisi, Louvre Müzesi, Paris [4].

Kaynaklar 1- http://icom.museum/ethics.html 2- Şener F., Yener A. K., 2007; Müzelerde Aydinlatma Kriterleri ve İstanbul Deniz Müzesi Örneği, 4. Ulusal Aydınlatma Sempozyumu, ss:153-161 , İzmir.

3-Fotoğraf sahibi: Yener A.K., 2008. 4-Fotoğraf sahibi: Şener F., 2008. 5- CIE 157, 2004; Control of Damage to Museum Objects by Optical Radiation. 6- Worth F., 2003; Louıs Kahn and the Art of Light Kimbell Art Museum – Calendar Thirty Year Anniversary Issue, ss:14-15. 7- IESNA RP 30, Museum And Art Gallery Lighting: A Recommended Practice, 1996.

Müzelerde günışığı ile aydınlatılmış dolaşım alanları, avlular, atriumlar ve güneş odaları gibi mekanlar görsel odakta değişim sağladığından, mimarlar bu tip mekanlarda günışığını bir tasarım parametresi olarak kullanmaktadır. Psikolojik etkisi dikkate alındığında, günışığı çeşitli mekanların aydınlatılmasında tercih edilmektedir. Ancak günışığına dayalı aydınlatmanın müzelerde kullanılması, ışığa duyarlı müze nesneleri için sakıncalıdır. Ayrıca, gün ışığı ile ilgili gerekli önlemler alınmadığında sergi mekanlarında gün içerisinde sabit olması gereken aydınlık düzeyi değişkenlik gösterebilir ve bu durum görsel konforu olumsuz yönde etkiler. Bu nedenlerle müzelerde doğal aydınlatma sistemlerinin, tasarımın ilk aşamasından itibaren titizlikle ele alınması önerilmektedir. Bu amaçla, çeşitli simülasyon programlarından faydalanılarak tasarlanan müze mekanlarında yıl boyunca gerçekleşen günışığı aydınlığının miktarı ve direkt güneş ışığının etkileri belirlenmelidir.

Dergide s. 54.