Tarafsız olan karanlık

Metin: Nergiz Arifoğlu

Geçmişten günümüze yaşama dair duyguların, deneyim, sabır ve hayallerin titizlikle taşındığı mekanlardır müzeler. Meraklı ziyaretçilerin kapıdan girdikleri andan itibaren bekledikleri atmosferin adım adım gelmesi, saygı ile birlikte heyecan da verir. Sessizlik ve dikkat ile ışığın kılavuzluğunda mekanda dolaşılmaya başlanır.

Beklentilere cevap verecek o mekanı ya da o eseri oluşturan sanatçı ile aynı duyguları paylaşıp izleyene bunu yaşatan ışık olacaktır.

Işık hayatımızı yönlendiren en önemli unsurdur. Gözlerimizi kapattığımızda algı odaklarımız diğer duyulardan beslenirken, açtığımız anda ışığın olduğu her nokta mekan, nesne ve renk üzerine daha önceki deneyimlerimizden bize fikir verip çevremizdekiler hakkında bir yargıya varmamızı sağlar.

İnsanların baktıkları mekan ya da nesneler hakkında vardıkları yargılar bakılanın nasıl sunulduğuna ve tanımlandığına bağlı olup kişiden kişiye farklılık gösterir. Işık ile heyecanlanır, eğlenir, hüzünlenir, saygı duyabiliriz. Bir yerde durup dikkatle bakarken, diğer mekanda geçip gidebiliriz. Tamamıyla mekanda kurulan düzen ve düzenek ile ilişkilidir.

Müzede sergilenen eserlerin doğru aydınlatılması, verilmek istenilen etkinin gerçekleştirilmesi açısından önemlidir. Peki, burada bu etkinin gerçekleştirilmesinde serginin küratörü mü yoksa aydınlatma tasarımcısı mı etkin olmalıdır? Aslında burada atmosferin başarısı her ikisinin deneyimlerinin mekana ve eserlere yansıması ile sağlanacaktır. Eserlerin nasıl ve ne tür düzeneklerle sergileneceği tasarlanırken, aydınlatma tasarımcısı da verilen bilgiler doğrultusunda sergiye özel konsept yaklaşımı ile hangi özellikleri vurgulayıp, neyi yaşatacağını, hangi senaryo ile ziyaretçileri yönlendireceğini planlayacaktır. Objelerin UV (Ultraviole) ve IR (Infrared)’den etkilenme durumlarının ve renklerin doğru algılanmasının önemini kuşkusuz ki bilmeyen yoktur. Sergilenen eserin o duyguyu yansıtması ise; ışığın yeri, yönü, türü, dağılımı, şiddeti ve kontrolü ile mümkün olacaktır.

İyi bir sergi düzeneği ve organizasyonu, duyguları ve o istenileni yansıtan ışık olmadığında hep bir eksik ile anılacaktır. Işık ile sergilenenin ruhunu sunmak mı, yoksa tarafsız bir ışık ile yorumu izleyiciye bırakmak mı sorusu da tartışılan bir konu olmuştur. Burada sergilenecek mekan ve yapısal özellikleri önem taşırken sergilenecek eserlerin malzeme, şekil, renk ve dokusal karakterinin çok iyi biliniyor olması gerekir. Eserin özelliklerine bağlı olarak izleyenlerin bakışlarının kontrol edilebilmesi için ışık vazgeçilmez bir öğedir. Işığın olduğu kadar gölgelerin ve etkilerinin de boyut kazanması ile dile gelen eserler etkileyici bir atmosfer için idealdir. Mekan ya da objelerde ışık ile hayat bulan kıvrımlı hatların ve detayların oluşturdu€u gölge-ışık oyunu beynimizde farklı algılama pencereleri açar. Bakış ve dolaşım hattına göre de€işim gösteren ve zengin bir algılama flöleni sunan sergi her adımda yeni keflifleri beraberinde getirebilir. Ancak kimi esere o etkileyici havayı veren ve de€er katan, ışıktan ziyade bir fon duvar olabilir. Bazı eserler ışı€ı ile sahneye çıkmışçasına karanlıkta özel dikkat ve ilgi beklerken, bazıları da loflluk içinde ziyaretçisini bekler. Bazı örneklerde duvarda sergilenen eserden çok, mekan aydınlatması için kullanılan ışık kaynaklarının tasarımı dikkat çekiyor da olabilir!

Şüphesiz ki sergideki o istenileni yaşatıp özünü sindirmek, sadece matematiksel de€erlerin toplanması ve rakamsal ifadesi ile mümkün olmayacaktır. O de€erler belli kriterleri sa€larken, asıl etken algıdır. Işı€a cevap veren her ince detay algılamada farklılıklar yaratırken, insan gözünün bu olayları ne şekilde algılattı€ı bilinmelidir. Olayın ruhunu veren, olayın tamamını kurgulayabilen geçmiş deneyimlerin geri dönüflüdür. Tasarımcıların, ışı€ın nasıl bir etkileşim içinde oldu€unu bilmeleri için uzun süre tecrübe etmeleri ve gözlemlemeleri gerekir.

Mekanın içindeki sergileme düzene€i ilk safhalar-dan itibaren dolaşım aksını belirlemiş durumdadır aslında. Ancak bu iyi planlanmış bir aydınlatma tasarımı senaryosu ile kapıdan girdi€i andan itibaren dolaflaca€ı mekanları önem derecesine göre tanımlayan, vurgulanacak objeleri dikkat çekici olarak algılayabilen, sergi sonunda kapıdan çıktı€ında o istenileni bir bütün olarak algılayabilen ziyaretçi başarılı bir konsept izlemiş demektir.

Şunu söylemek mümkündür ki, aslında tarafsız olarak mekanı veya eseri aydınlatmak ve yorumu izleyiciye bırakmaktaki karar bile tarafsız de€ildir. Işık olaya her şekilde yorum katar. Tarafsız olan, karanlıktır.

Dergide s. 56.