Gördüklerimiz Görmeyi Beklediklerimizdir

Mimarlığın tarihine bakarsak, üstadların başyapıtlarını başyapıt kılan değerlerin başında ışık var. Selimiye Camii’nde Sinan’ın, sadece kandil ışıklarını kullanarak varettiği emsalsiz katkı çok iyi bir örnek. Yıllar önce İ.T.Ü.’de asistanken, Avusturyalı sanat tarihçisi-dünyanın en önemli 16. yüzyıl uzmanı- olan bir hocamı, gün batımında Selimiye’ye götürdüm. İçerideki kandillerin ışığıyla, dışarda sönmekte olan gün ışığının eş değere ulaştığı anı yaşatmaya.

Koca taş yapı bir tül kadar inceldi, eridi, hoca sadece: “Aman tanrım! Bu bir mucize diyebildi.” Bugün aydınlatmanın olanaklarına bakın. Bırakın mucizeleri, en azından mükemmelleri hakkediyor kullanıcılar.

Işık sadece mekanları doğrudan görmemizi sağlamıyor. Mekanı yaratıcısının hayalleriyle örtüşecek derinlikte yaşamak, doğru algılamayı, kısaca doğru yönde yanılsamayı da gerektiriyor.

Değerlendirmelerimize etkileniflimize baz oluşturan, yanılsamalarımızdır.

Nesnelerden aldığımız duygusal edinimler, şartlara bağımlı, değişken, karmaşık bir yapıdır. Burada, oluşturulmuş standartlara uygun teknik aydınlatmadan söz etmiyorum. Onlar, mekanın her noktasında temelde figürü zeminden ayırdedebilmeyi amaçlar.

Örneğin, basılı metni kağıttan ayırdedebilmek gibi. Ve şartnamelere göre yeterli aydınlatılmış mekanlar oluşur. Uzmanların tanımladığı şartlar ve yeterlilik ölçüsü tartışılabilmelidir.

“Tasarımda Görme” konulu bir ders okutuyorum İ.T.Ü.’de. Öğretilen, nesneleri okutmak bir anlamda. Nesneleri istediğimiz biçimde okutmak çok katmanlı bir işlemdir ve aydınlatmada, yukarda sözünü ettiğim, fiziksel tanımı olmayan içeriği okutmak adına, şartlara özel kurgulamarda uygulanması gereken yöntemleri konu eder. Örneğin, tarihi yapıların kent ölçeğinde algılanmasını amaçlayan aydınlatmalar, yapının özgün biçimlerini, değerlerini fark ettirmeli. Bunun için de ışık tasarımcısı bu değerleri fark etmeli.

Nasıl ki tiyatroda ışık oyuna adanmışsa, her mekanda ışık eylemin destekcisidir. Niye gereksinme duyarız yeni tasarımlara? Çünkü yaşam sürekli yenilenen bir oyun, ve her yeni oyun; yeni dekor, yeni kostüm, yeni makyaj ve yeni bir ışık kurgusu ister. Yeni yaşam biçimlerimiz oluşur pek de farkına varmadan ve bu yeni beklentilerimizi tetikler. Daha önceleri var olmayan farklı problemler var edilir ve de çözümlerin tasarlanması ve ürünlere dönüşmesi gerekir. Bu yüzyıllarca aydınlatma dahil böyle olageldi.

Geçmişin zanaat ağırlıklı aydınlatma elemanları bugün doğrudan saf sanat yapıtlarına öykündü.

Son on yıllarda, psikoloji bağlamında yeniden yapılanan algılama kuramları şekillendi. Örneğin, homojen aydınlatmayı tartışmasız savunanların, Ganzfeld kuramını duymalarında yarar var. Homojen bir görüş alanı uzun sürelerde referans noktaları kaybına, bu da yönelme kaybına

(disorientation), halisünasyonlara neden olabilir. Bu abartılı gelebilir ama tümüyle reddedilemez. Yanılsama ve belirsizlik, eski yunandan buyana, en çok mimaride olsa da, birçok alanda değerlendirildi. Popüler “Trompe l’oeil” ifadesi, yanılsamaların ve beklentilerin birbirlerini karşılıklı güçlendirmelerine vurgu yapar.

Işık tasarımcısı, aydınlatmayı işlev adına destek gören ekseninden kaydırma pahasına da olsa bir beklenti yaratabilen kişidir. Prof. Rudolf Arnheim, “Gördüklerimiz görmeyi beklediklerimizdir.” der.

Bir söz var: en berrak su bile büyük derinliklerde opak görünür. Opak olarak tanımlı pek çok malzemenin ışık geçirgenliği ise, şaşırtıcı ve etkili tasarımlarda örneklendi.

Modern aydınlatmada ışık kaynağını saklama, endirekt aydınlatma adı altında baskın bir eğilim. Tam tersinin amaçlandığını düşünün. Mekandaki her nesnenin yeterince ayrıntılı görünmesi yerine, gerektiğince görülmesi. Yukarda söylenenlerin boşlukta kalmaması adına, aydınlatmanın pratiğine dönük bazı örnekler ve açıklamalarda bulunmak doğru olur diye düşünüyorum. Örneğin corian opak diye bilinen bir malzemedir. Buna karşın ışık geçirgenliğini olduğunca kullanan çok hoş tasarımlar çıktığını görüyoruz. Kendi çalışmalarımda da malzemelerin sonuna kadar ışık geçirmesini özellikle istemedim. Bu, aydınlatmaların verimliliğinin azalması anlamına gelmez. Önemli olan; bunun, tasarımın baskın unsuru olduğunu göz ardı etmemektir.

Aydınlatma elemanları tasarımlarımın alışılmışın dışında olması, aydınlatmadan beklentilerimin alışılmışın dışında olmasının sonucudur.

Dergide s. 52.