Tam olarak anlama ile daimi sır arasında

San Floriano di Gavassa Kilisesi, Gavassa – İtalya

Bu yazıda

Tanrıyla ilgili olarak ışık kadar yoğun hiçbir başka dini metafor kullanılmıyor. Tanrısal olan ruh ışık olarak yorumlandığında maddesel değil. Her maddenin içinden geçebiliyor. İbadet yerleri ışığın kullanımı açısından incelendiğinde, kilise yapımı için kullanılan malzemenin gün ışığı ile bir olması gerekir. Burada konu, herhangi bir şeyi sahneleştirmek değil, ışığın kesin bir metafor olarak kullanılacağı bir mekân yaratmak. Burada söz konusu olan herhangi bir şekilde yakalanabilir olmayan tanrının ruhunun gösterimi. Bu, aydınlatma tasarımcısı için sırat köprüsünden geçmek anlamına geliyor.

Kiliselerde her köşenin eşit ve aydınlık olarak ışıklandırılması gibi modern aydınlatma malzemesinin kullanımı da rahatsız edici olarak algılanıyor. Her sergilenenin sürekli olarak görülmesi, “duygu yüklü” bir atmosfer, sahneleştirme veya güneşin suni olarak doğuşunun simülasyonu istenmiyor. Buna karşılık ışığın kamaşma yaratmaması ve okuma için yeterli ışığın olması ve de ayin sehpasının bir sahne görüntüsü verecek şekilde aydınlatılmaması şart. Aydınlatma; ayini, cemaati, bildirimi, dini mesajı öne çıkartmalı. Sessiz uyarı ve tanımlanamaz deneyim alanında var olan atmosferi belirleyen ışık. Dünyevi ve herhangi bir fikre bağlı değil, tanrısal ancak hayali değil. Tanrının ışık şeklindeki varlığı.

Erken Hristiyanlık döneminde kilise yapımında ışık çok önemli bir role sahipti. Gün ışığını, daha doğrusu tanrının ışığını içeri almak için yapılara birçok pencere açılırdı. Aynı yapı tekniği bugün de kullanılıyor. Bunun en iyi örneği İtalya’nın kuzeyinde bulunan Gavassa kentinde görülebilir. Kilisenin daha fazla yıpranmasını önlemek ve genişletmek için kent içinde bulunan San Floriano Kilisesi’nin restore edilmesi planlandı. İtalya’nın Reggio Emilia kentinde bulunan x1 architettura adlı mimarlık ofisinden Silvia Fornaciari ve Marzia Zamboni; gün ışığını, düz hatları, inanç taleplerini ve modern ışık tekniğini bir araya getirmeyi başardı.

İki mimar, kilisenin kuzey tarafına hafif eliptik biçimli bir yapı eklemeye karar verdiler. Böylece San Floriano Kilisesi’nin mimari temel yapısı muhafaza edilecek ve mekânlar ayin için yeniden düzenlenebilecekti. Artık ayinler yeni mekânda yapılıyor ancak girişler, San Floriano’nun mevcut bölümünden yapılıyor. Ayin alanı ve yeni eklenen alan üç açık giriş ile birbirine bağlantılı.

Kilise içindeki sade duvar ve kıvrımlı açıklıktan gelen ışık.
Kilise içindeki sade duvar ve kıvrımlı açıklıktan gelen ışık.

Kiliseye gelenler ışık ortamı sayesinde yeni kanattaki ışık geçişlerinden geçerek yollarını buluyorlar. Işık mekânına giriş, gökyüzüne girişi simgeliyor. Eklenen bölümdeki aydınlatma planlaması, neredeyse tamamen, zekice planlanarak yerleştirilen pencereler ile tavan pencereleri kullanılarak giren gün ışığına dayanıyor. Tavan pencereleri kuzey tarafının ve orta geçişin geometrik çizgisini güçlendiriyor.

Bu şekilde taşın, aydınlatılmış minimalist malzemesi ile öne çıkan duvarlar kendiliğinden ışıldıyor. Görünmeyen bir kasaya sahip olan tavan pencereleri; tavan ve dış duvarın bağlantı görüntüsünü gizliyor. Mimari açıdan ustaca yerleştirilen pencereler sayesinde içeri giren ışık bir demet haline getiriliyor, geometrik olarak şekillendiriliyor ve ayin sehpasının arkasındaki duvara yansıtılıyor. Bu şekilde tanrıya olan bağlantı için bir tarz, mekânda hafiflik ve genişlik oluşturuluyor. Ayin kürsüsünün hemen arkasında aslında gün ışığı ile kontrast oluşturan ancak ilginç bir şekilde aydınlatmanın uyumunu bozmayan tek bir suni ışık kaynağı bulunuyor. Mermer kaplama arkasına her biri 35W’lık 18 adet flüoresan yerleştirilmiş ve bu flüoresanlar; toplam 14 m uzunlukları ile ayin odasının arka duvarını çevreleyen mermer bankın ölçülerine tam uyuyor. Eşit bir ışık hattı oluşturmak için iki paralel sırada ışık rayları konumlandırılmış.

Bu ışık rayının dışında tanımlanan mekânlarda, başka downlight, sarkıt lamba veya modern lambalar bulunmuyor. Bu alanlarda gün ışığı en saf hali ile kullanılıyor. Karanlık saatlerde geleneksel ortam oluşuyor. Şalterleri devreye almak yerine mumlar yakılıyor.

Mimarinin orkestra şefi olarak; ışıkla bu alanda son derece güzel ve saygın bir ortam yaratılıyor. Mekân; hem çekimser hem de üstün estetiğe sahip nitelikler taşıyor. Silvia Fornaciari ve Marzia Zamboni, güneşin ışığını bina ile oynatıyor, biraz gün ışığına daldırıyor, yapıya maddi ve ruhanî bir görüntü veriyor.

Kilisenin tarihî çan kulesi ve yeni beyaz ek yapısı.
Kilisenin tarihî çan kulesi ve yeni beyaz ek yapısı.
Tarihî giriş ve eğrisel yeni ek yapının yan yana görünümü.
Tarihî giriş ve eğrisel yeni ek yapının yan yana görünümü.
Yeni bölümdeki yüksek düşey açıklık.
Yeni bölümdeki yüksek düşey açıklık.
Kilise nef ve kemerlerinin aydınlatılması.
Kilise nef ve kemerlerinin aydınlatılması.
Eski kemerli kapıdan yeni ayin alanına bakış.
Eski kemerli kapıdan yeni ayin alanına bakış.
Yeni ayin alanının açık renk yüzeylerine yayılan gün ışığı.
Yeni ayin alanının açık renk yüzeylerine yayılan gün ışığı.

Bunun yanı sıra mekânlar, mevsimlere ve günün saatlerine göre aydınlatma durumunu değiştirerek, yaşamın geçici olduğunu ve ışığın sonsuz olduğunu hatırlatan doğal şartlara maruz kalıyor. Bu nasıl bir duygu olabilir? O zaman şöyle baştan başlayalım: Kuzey İtalya’da Gavassa adlı küçük bir kasabada olduğunuzu hayal edin. Sokak boyunca yürüyor ve San Floriano adlı kiliseyi görüyorsunuz. Bina cephesi sade. Kilise ahşap bir kapıya ve hemen üzerinde yuvarlak bir pencereye sahip.

Kilisenin kuzey tarafından sola doğru, beyaz yuvarlatılmış bir duvar boyunca ilerliyorsunuz. Bir nişe gelmeden duvar cama dönüşüyor. Dev ölçülerde, mekân yüksekliğine sahip pencerelerden bolca ışık alan bir mekâna bakıyorsunuz. İşte şimdi merakınız uyandı, girişi arıyorsunuz ve kendinizi tekrar kilisenin önünde buluyorsunuz. İçeri girip etrafa bakıyorsunuz. Sol taraf ilginizi çekiyor çünkü kapının kemerlerinden sizi içeri doğru çeken sıcak beyaz bir ışık geliyor. Buradan geçip kendinizi biraz önce pencerelerinden içeri baktığınız kanatta buluyorsunuz. Biraz soluklanmak için oturmak istiyorsunuz ve şaşırıyorsunuz. Çünkü burada rahatsız edici, diz kapaklarınızın üzerine çöktüğünüz banklar değil sandalyeler var. Bunlar alışıldık şekilde arka arkaya değil, iki sıralı yarım daire şeklinde birbirlerine bakacak nitelikte, yuvarlak duvar boyunca sıralandırılmış. Bir ayin boyunca insanların enseleri yerine yüzlerine bakma fikri hoşunuza gidiyor. Bunu düşünürken aslında kiliseye pek gitmediğinizi, en azından İtalya’nın yaz günlerinde gitmediğinizi aklınıza getiriyorsunuz. Burası farklı ve çok güzel. Dev freskler yok, ayin kürsüsü ne altın ile kaplı ne da aşırıya kaçan başka bir görüntü var.

Burada sadece ışık var. Tavandaki aralıktan sızan ışıkla ayin kürsüsünün arkasındaki duvarda gölge oyunları görülüyor. Zarif mermer bank sanki içinden ışıldıyor. Büyük bir hafiflik içinde süzülüyorsunuz. Algılarınız tam olarak anlama ve kesin olmayan bir tahmin, aniden gelen bir tanıma ve daimi bir sır arasında gidip geliyor. Keyfini çıkartıyorsunuz. Buradaki sükunet, atmosfer, hafiflik, mekân ve ışık, bilinç altınızın derinliklerine ulaşıyor.

Yan yana yerleştirilen tavan açıklıkları ve duvar üzerinde yayılan ışık.
Yan yana yerleştirilen tavan açıklıkları ve duvar üzerinde yayılan ışık.
Yukarıdan ışık alan tavan yarığının yakın görünümü.
Yukarıdan ışık alan tavan yarığının yakın görünümü.
Farklı açılardaki tavan açıklıkları ve iç mekân.
Farklı açılardaki tavan açıklıkları ve iç mekân.
Gün ışığı alan açıklıkların tavanla birleşimi.
Gün ışığı alan açıklıkların tavanla birleşimi.

Dergide s. 44–49.

PLD Türkiye, sayı 48 (PDF)

Proje künyesi

Aydınlatma tasarımı
x2 architettura
Mimari
x2 architettura
İşveren
San Floriano Cemaati
Proje türü
Kültürel/Dini
Konum
Gavassa, İtalya