Evde gibi

İslami Mezarlık, Altach – Avusturya

Bu yazıda

Metin: Sonja Kiekens, Joachim Ritter

Avusturya’nın Altach kentinde Müslüman mezarı Ağa Han Mimarlık Ödülü mezarlık gibi hassas bir yere verilecek ise tasarımın gerçekten çok başarılı olması gerekiyor. Mezarlar, sükûnet, huzur, zaman geçirme, düşünme ve birlikte yas tutmanın ortak yaşam alanı. Işığın gücü ise tüm bunları birbirine bağlıyor, bir çerçeve oluşturuyor ve gelenlere yaslarını kişisel ihtiyaçlarına göre tutma olanağı sunuyor.

Ahşap kafesin iç mekâna taşıdığı gün ışığı.
Ahşap kafesin iç mekâna taşıdığı gün ışığı.

Işığın en güzel yanlarından biri tüm kültürler için derin bir anlamı olması ve en farklı insanların dahi en hassas anlarda ışıkla bir araya gelebilmeleridir. Bunun en güzel örneği Avusturya’nın Altach kentinde Müslümanlara yönelik yapılan mezarlıkta görülüyor. Avusturyalı mimar Bernado Bader ve Saraybosnalı sanatçı Azra Aksamija tarafından tasarlanan Müslüman mezarlığı, yoğun iş birliği, Müslüman geleneği ve Avusturya tarzı mimarinin bir araya getirilmesinde gösterilen hassasiyetin bir sonucu.

Avusturya’daki Müslüman cemaatinin geçmişi İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki yıllara dayanıyor. Yeniden yapılanma döneminde Avrupa’da güneyden kuzeye işçi göçleri vardı. Özellikle Türkiye ve eski Yugoslavya’dan erkek işçiler Avusturya’ya gitti. Beklentilerin tersine işçilerin çoğu; aileleri ile Avusturya’da kalmaya karar verdiler. Avusturya’da artık üçüncü bir nesil yaşıyor ve aslında Hristiyanların çoğunlukta olduğu ülke bir dini cemaat kadar genişlemiş durumda. Bugün Avusturya’da 500.000’den fazla Müslüman yaşıyor.

İlk gelen işçiler; öldükten sonra artık kendi ülkeleri olarak kabul ettikleri Avusturya’da İslami tarzda defnedilme arzusunu ifade edecek yaştalar.

2003 yılının başında Avusturya’da Müslümanlar için ikinci bir mezarlık yapma konusu ortaya atıldı. Sayısız görüşme ve gayretlerle geçen dokuz yıldan sonra arabesk, bolca ışık alan, minimalist tarzda bir mezarlık yapıldı.

Mimarlık ofisi Bader’e göre “Mezarlığın tasarımında tanrının cennet bahçesinden ilham alındı”. Tanıma göre bu toprak parçası boş arazilerin uzağında ve verimli. Yahudi-Hristiyanlık öğretisinde Hz. Adem ve Hz. Havva cennet anlamına gelen cennet bahçesinden kovulur. İslam dininin daha sonraları devraldığı İran Bahçeleri cennetin dünyadaki tasviri olarak kabul edilir. Kuran-ı Kerim’e göre bu bahçeler kutsal yerlerdir.

Bader mimarları bahçeyi bakir ve de etkileyici bir alüvyonal peyzajın ortasında oluşturulmuş bir çim alan olarak yorumluyor. Farklı yükseklikteki camdan yapılmış zarif örgü dokusu mezarların ve alanın içindeki tesisi çevreliyor. Mezarlar “parmak biçimli” olarak düzenlenmiş. Bu şekilde gömme işlemi kademeli olarak ve Mekke yönünde yapılıyor. Mezarlığın ana girişi uzun dış duvara dik açılı konumda. Mezarlığa gelenler duvar içindeki bir aralığa yerleştirilen, bölgenin meşe ağaçlarından yapılmış, sekizgen yıldızlardan oluşan İslam- Arabesk bir desenle karşılanıyor.

İslam dininde Allah her şeyin üzerinde olduğu için herhangi bir resminin yapılması veya herhangi bir şekilde çizilmesi yasak. İnsan resminin çizimi de reddediliyor. Allah, figürlerle, biçim veya geometrinin prensipleri ile tasvir ediliyor. İslam sanatı ve mimarisinde eski ve çok kullanılan bir süs olan sekizgen yıldız şekli, Allah’ın bağışlayıcılığını simgeliyor. Müslümanlar cehennemin yedi kattan cennetin sekiz kattan oluştuğuna inanıyorlar. Tüm bu süsler mezarlık içinde bulunan binanın vedalaşma salonunda da bulunuyor. Ölen kişinin ailesi ve cenazesine gelen cemaat, yıkama işleminden sonra burada toplanarak dualarını yapıyorlar. Güney batı yönündeki büyük, süslemeler ile bezenmiş aralıktan giren ışık ile ışık ve gölge oyunları oluşuyor. Figür/zemin ve çerçeve/obje gibi klasik kategoriler tamamen ortadan kalkıyor, ışık Allah’ın yaratıcılığına, merhametine ve sonsuzluğuna işaret ediyor. Bu duvar doğrudan morgun ve yıkama odasının yanındaki dua odasına götürüyor.

Dua odası Saraybosnalı sanatçı Azra Aksamija tarafından “Projenin kültürel referanslarını malzeme ve biçim ile birleştirme” fikrine dayanarak tasarlandı. Kıble ve mihrap, ahşap padavra gibi bölgede üretilen yapı malzemelerinden oluşuyor. Ayrıca İslam yapı kültürünün simgeleri ve üç boyutlu süslemeler kullanılıyor. Azra Aksamija’nın uygulaması beyaz, kireçle boyanmış bir ahşap duvar, ortasında bir pencereden oluşuyor.

Pencerenin üç perdesi duvara ve pencere yüzeylerine paralel olarak farklı mesafelerde asılmış. İç alana daha yakında olan iki kenar parçadan ve pencereye yakın olan bir orta parçadan oluşuyor. Bu düzenleme ile mihrap geleneksel cami mimarisinde de uygulandığı şekilde konumlandırılmış. Işık geçiren perdeler ahşap padavralara örülmüş metal bir dokuya sahip ve Mekke yönüne işaret ediyorlar.

Pencereye dik açılı olarak uygulanan padavralar ile mezarlık binasına gelen ziyaretçiler dışarıyı rahatça görebiliyor. Mihrabın ölümden sonraki yaşama geçiş kapısı anlamındaki yorumu sembolik olarak burada tekrarlanıyor. Altın kaplamalı padavralardan giren gün ışığı ile padavralı duvardaki desen canlılık kazanıyor.

Ziyaretçinin bakış açısına göre iç ve dış mekân farklı algılanıyor. İbadet pozisyonunda göz hizasında ahşap padavralar daha sık olarak uygulanmış ve Arapça’nın en eski yazım şekli ile “Allah” ve “Muhammed” yazılmış. Kıble duvarında semboller, din, geleneksel el sanatları ve ışık iç içe geçiyor. Padavralar, güneşe karşı koruma olarak da kullanıldığı için içeri giren gün ışığı kırılıyor, aynı zamanda padavraların arasından geçiyor ve ölüm sonrasına bir ışık kapısı oluşturuyor.

Mezarlığın kapalı giriş alanı ve ahşap kafesin yerdeki gölgeleri.
Mezarlığın kapalı giriş alanı ve ahşap kafesin yerdeki gölgeleri.
Mezarlık alanı ve bitkilendirmenin yerleşim çizimi.
Mezarlık alanı ve bitkilendirmenin yerleşim çizimi.
Mezarlık yapıları ve avlunun kesitleri.
Mezarlık yapıları ve avlunun kesitleri.
Altach’taki mezarlık alanı, giriş yolu ve Mekke yönünü gösteren plan.
Altach’taki mezarlık alanı, giriş yolu ve Mekke yönünü gösteren plan.
  1. Yol
  2. Mezarlık binası
  3. Mezar
  4. Park
Mezarlık yapısının giriş, avlu, mescit ve diğer mekânlarının numaralı planı.
Mezarlık yapısının giriş, avlu, mescit ve diğer mekânlarının numaralı planı.
  1. Giriş
  2. Morg
  3. Cenaze yıkama yeri
  4. Toplanma salonu
  5. İç avlu
  6. Mescit
  7. Depo
  8. Tuvalet
  9. Mezar

Mezarlık tasarımının geliştirilmesinde dinlerin ötesine geçen belirleyici bir motiften, “ilk bahçeden” ilham alındı. Bahçe oluşturulurken kullanılacak arazi ile çevresindeki boş araziler arasında kesin bir sınır oluşturulmuş. Buna göre Altach’da farklı yüksekliklere sahip duvarlardan oluşan zarif bir ağ mezar bölgesini ve mezarlık içindeki binayı çevriliyor. Mezarlar “parmak biçimli” olarak düzenlenmiş. Bina çayırlık alanla bütünleştirilmiş. Bina içinde olması istenilen mekânlarda (örneğin yıkama odası, cenaze ile vedalaşmak için kapalı alan, mescit) da duvarın teması sürdürülmüş. Yapılar mezarları, tesisin güney yönündeki kapanışını oluşturacak bir altıncı “parmak” gibi yanlardan kuşatıyorlar. Binaya giriş buralardan yapılıyor.

Mezarlık 700 mezar alanına, bir adet cenaze yıkama tesisine, cemaatin hazır bulunacağı üstü kapalı bir alana ve küçük bir mescide sahip. Mezarlar, cenazenin Mekke istikametinde yerleştirilebilmesini sağlayacak şekilde tasarlanmış.

Bader mimarları ve sanatçı Aksamija, İslam kültürünü Avusturya peyzajı ile bütünleştirmeyi, kıbleyi kiremitler ile kombine etmeyi, sekizgen yıldızı Avusturya’da yetişen meşeden yapmayı, kısaca sanat ve gün ışığı mimarisinin kültürel etkileşimini başarmışlar. En saf biçimi ile gün ışığı her yaratılanın üzerindeki varlık olan Allah ile iletişim kurmanın en iyi örneği. Özellikle, cami mimarisinde (sadece burada değil) bulunduğu şekli ile ışık ve ruh arasındaki benzeşime işaret ediyor. Çünkü ışık (An-Nur) Allah’ın 99 isminden biri.

Bir zamanlar Türk yazar Aysel Özakın’ın da dediği gibi: “Ölüm yok düşünülemez. Ancak, ölümün varlığı bize verdiği acının dışında gelecekte “nasıl” yaşamamız gerektiğini düşündürür”. Bazen cesur olmak gerekir ve ilk bakışta uygun görünmeyen bir şeyleri bir araya getirmek mümkün olabilir. Ve sonra bir bakarsınız ki, kendinizi evinizde gibi hissedersiniz.

Ahşap kafesten süzülen gün ışığının desenleri.
Ahşap kafesten süzülen gün ışığının desenleri.
İbadet alanındaki duvar örgüsü ve zeminde güneş ışığı.
İbadet alanındaki duvar örgüsü ve zeminde güneş ışığı.
İbadet odasının içi ve gün ışığı alan ahşap kafes.
İbadet odasının içi ve gün ışığı alan ahşap kafes.
Ahşap duvar örgüsünün yakın görünümü.
Ahşap duvar örgüsünün yakın görünümü.

Dergide s. 50–53.

PLD Türkiye, sayı 48 (PDF)

Proje künyesi

Mimari
Bernardo Bader, Sven Matt
Sanatçı
Azra Akšamija
Mal sahibi
Trägerverein Islamischer Friedhof Dornbirn
Proje türü
Kültürel/Dini
Konum
Altach, Avusturya