Doku ve algı

Kutsal Kurtarıcı Kilisesi, La Laguna – İspanya

Bu yazıda

Metin: Sonja Kiekens, Joachim Ritter

İspanya’nın La Laguna kentindeki Holly Redeemer (Kutsal Mesih) Kilisesi Modern Hristiyan kiliselerinin en büyük çabası dışa açılmaktır. Bu nedenle, dini yapıların mimarisinde şeffaflık, güncel bir trend olup gün ışığı, merkezi bir faktör haline getirilir. Ancak, biraz düşünmek ve kendi içimize dönmek için her zaman bazı mekânlara ihtiyaç duyarız. Bu tür mekânlar gün ışığı ile gizemli bir şekilde tanımlanır. Kilisede ise aydınlık mekânlar işe yaramaz. Farkı yaratan, içeri giren ışık miktarı, günün dinamiği ve mekân sınırlarının yüzeyleridir.

Kilisenin kütleleri arasındaki aydınlık aralıklar için eskiz.
Kilisenin kütleleri arasındaki aydınlık aralıklar için eskiz.
Birbirinden ayrılan taş kütlelerin mimari maketi.
Birbirinden ayrılan taş kütlelerin mimari maketi.
Yapı maketinde kütlelerin ve boşlukların farklı biçimleri.
Yapı maketinde kütlelerin ve boşlukların farklı biçimleri.
Aydınlık ve koyu kütlelerin kesit eskizi.
Aydınlık ve koyu kütlelerin kesit eskizi.
Doğal ışık alan açıklıkları gösteren eskiz.
Doğal ışık alan açıklıkları gösteren eskiz.
Kilisenin yükselen taş kütlelerinin çizimi.
Kilisenin yükselen taş kütlelerinin çizimi.
Dört yapı kütlesinin birbirine göre konumu.
Dört yapı kütlesinin birbirine göre konumu.
Ayin alanı ve gün ışığı için iç mekân eskizi.
Ayin alanı ve gün ışığı için iç mekân eskizi.
Ayin alanının arka duvarındaki haçın çizimi.
Ayin alanının arka duvarındaki haçın çizimi.
Sokaktan kilisenin taş kütlelerine bakış eskizi.
Sokaktan kilisenin taş kütlelerine bakış eskizi.

Din tarihi açısından bakıldığında kutsal mekânlar tanrı ile ilişkinin kurulabildiği yerlerdir. Olay mekânın kendisi değildir. Mekân sadece gereken ortamı yaratır. Öyleyse, sınırları ortadan kaldıracak, bilinci artıracak bir mekân nasıl olmalıdır? Sert taşlarla tanımlanmış bir mekânda bu işlev nasıl sağlanır? Taş, esnekliği olmayan bir araç iken ışığın herhangi bir malzeme özelliği yoktur ve söz konusu algılama konsepti içinde önemli bir rol oynar. Algının anahtarıdır, çünkü tüm bu süreçler insanın kafasında gerçekleşir.

Saf beton duvarlardan ışık ile ortam yaratma felsefesinin en iyi örneğini Tadao Ando sunar. Japon mimar, malzeme ve mekânın şekli ile insanların ışık aracılığı ile bir araya geldiği bir yer yaratıyor. 1980’li yıllarda “Işık kilisesi” başlıklı projesi kapsamında geliştirdiği ışık haçı, dini mekân mimarisi aydınlatmasında en çok anlatılan ve yorumlanan aydınlatmadır ve hâlâ daha örnek olarak gösterilir. Mekânı oluşturan, ışıktır. Mekâna veya bir sahneye gereken ortamı veren ışık, ışığın dağılımı, yoğunluğu, konsantrasyonu veya difüzitesidir. Işık, mimarinin gerçekleşme aracıdır: “Light follows function”. Doğal ışık mekâna girer; hepimizin bildiği gibi görünür hale gelen ışık değil, ışığın üzerine yansıdığı malzemedir. Bu nedenle çoğu insan için ışık, odadaki nem oranı yüksek olduğunda veya toz kalktığında üç boyutlu bir şekilde görünür hale geldiğinde bir anda doğa üstü gibi algılanır. Bunun dışında gün ışığı dinamik olduğu kadar şaşırtıcıdır. Böylece tanrısal ve doğa üstü bir dokunuşu ifade eder. Kimi cevap arayanlar, bunu bir işaret veya yaptıklarına karşılık bir onay olarak görür. Hesaplanamaz olması ayrı bir konudur. Şans oyunlarından çok gün ışığının doğal bileşeni, kontrol edilemezliğine güvenilir. Çünkü, inananlar gün ışığı ve doğal özelliklerinin sadece tanrı tarafından kontrol edilebildiğini ve yönetildiğini düşünür.

Mimar Fernando Menis’in tasarımını yaptığı İspanya’nın La Laguna kentindeki Holy Redeemer Kilisesi; gün ışığı mimarisinin bir başka başarılı örneği. Fernando Menis, tasarımında minimalist tarzı, doğayı, doğanın dokusunu ve ışığı takip etmiş. Menis, mevcut topoğrafyanın doğal özelliklerini kullanmış ve kilisenin görüntüsünü oluşturan malzemeyi buna göre seçmiş. Işık burada binanın dokusunu öne çıkaran mimari öge. Projede asıl görev gün ışığını, gölgeleriyle ve katettiği yollarla tasarlamak.

Sanki taş ocağından biri bir taş bloğunu İspanya topraklarına fırlatmışçasına; dört ayrı parça şeklinde her öge birbirine dayanık bir şekilde; huzursuzca, itince devrilecekmiş gibi duruyor. Dış duvarlar güçlü, betonu haşin bir görüntüye sahip. Dev bir yapı, sert, kendini beğenmiş; adeta senede bir kere Teneriffa’nın kuzeyindeki La Laguna’da esen tozlu Sahra rüzgarını andırıyor. Kuru, sert ve huzursuz.

Sonra bir anda güneş doğuyor ve bütün görüntü değişiyor. Beton parlamaya başlıyor. Haşin olan her şey kayboluyor, gün ışığının dinamiğine dalan taş bir anda akışkanmış görüntüsü veriyor. Bütün sertlik, kırıntılar şeklinde dökülüyor, görüntü birden davetkâr bir hafifliğe bürünüyor, statik olan her şey dinamikleşiyor.

Kilisenin doğu tarafı güneşin doğuşunu almak üzere yarılmış. Derin yatay ve dikey kesikler iç mekâna kadar uzanıyor. Güneşin doğuşu ile ışıktan bir şelale şeklinde, parlak ışıklı, neredeyse doğa üstü bir haç görüntüsü ortaya çıkıyor.

Konstrüksiyonun bölünmüş ama yine de birbirine ait olan iç mekânı ışık kertikleri sayesinde gün ışığı alıyor. Işık ve gölge birlikte etkiyi artırıyor, duvarları, tavanları ve zemini kaplıyor, meydanlara nüfuz ediyor, kar beyaz renkli koridorlar, derin kara gölgeler oluşturuyor. Mekânları açıyor, açılar oluşturuyor ve yepyeni yönler gösteriyor. Öncesinde bir manastırı andıran mekân, çerçevesinde olan bitene daha fazla olanak sunan sınırsız bir yapıya dönüşüyor.

Güneşin erken açısında ışığın izlediği yolu gösteren kesit.
Güneşin erken açısında ışığın izlediği yolu gösteren kesit.
Gün ilerledikçe değişen ışık açısını gösteren kesit.
Gün ilerledikçe değişen ışık açısını gösteren kesit.
Günün farklı bir saatinde doğal ışığın içeri girişi.
Günün farklı bir saatinde doğal ışığın içeri girişi.
Alçak güneş açısında duvar açıklıklarından giren ışık.
Alçak güneş açısında duvar açıklıklarından giren ışık.
La Laguna’daki kilisenin taş kütleleri ve dar açıklıkları.
La Laguna’daki kilisenin taş kütleleri ve dar açıklıkları.
Çevredeki yerleşim ile kilisenin tepeden görünümü.
Çevredeki yerleşim ile kilisenin tepeden görünümü.
Taş duvarda haçın yatay açıklığı ve gün ışığı.
Taş duvarda haçın yatay açıklığı ve gün ışığı.

Mimar Fernando Menis “grietas de luz” (Türkçe: Güneş kertikleri ), yani planlı ışık girişi ile iç alanı yeniden yapılandıran gün ışığı aralıkları ile biliniyor. Menis, tasarımlarında başından beri güneş ışınlarının seyrini konsept planlamasına dahil ediyor.

Holy Redeemer Kilisesi’nin ibadet alanında yedi sakrament, karanlıktan (bilinmeyenden) ışığa (inanca) geçiş gösteriliyor.

Geceleri kilisenin içi karanlık bir mağarayı andırıyor. İlk ışınlar haça ulaşınca mekân ışıkla doluyor ve Hz. İsa’nın yükseliş ışığını anımsatıyor. Sonra ışık, yavaşça vaftiz havuzuna, ilk günahtan arınma ve Hristiyanlığın güne doğuşuna doğru ilerliyor. Öğlen sularında demet şeklindeki güneş ışınları ayin kürsüsünü aydınlatıyor ve kürsüyü optik olarak seremonilerin merkezine yerleştiriyor.

Günün ilerleyen saatlerinde ışık, yapının aralıklarından bilinçli olarak günah çıkarma sandalyesine yöneliyor, gün bitmeden önce günahlardan arınmayı destekliyor. Dinsel ışık doğal ışığın döngüsü doğrultusunda ilerliyor. Akşam karanlığı basmadan önce en son gün ışığı kilise mekânı ve kültür merkezi arasındaki alana giriyor. Kilise ziyaretçileri ve daha sonra binaya gelenler bu alandaki etkinliklere davet ediliyor.

Ziyaretçileri yönlendirmek için ışık,binanın dokusu ve mimarisi ile uyumu tamamen yeterli. Atmosferi bozacak hiçbir fazla öge yok. Görmek ve duyumsamak, ışık ve gölge, yaşam ve ölüm arasında tam bir denge var. İnsan bilinç altının derinlerine kadar dokunan bir deneyim.

Duvar açıklıklarının oluşturduğu haç deseni.
Duvar açıklıklarının oluşturduğu haç deseni.
Kilise cephesinde haç biçimini oluşturan oyuklar.
Kilise cephesinde haç biçimini oluşturan oyuklar.
Ayin alanında ışık alan boşlukları gösteren kesit çizimi.
Ayin alanında ışık alan boşlukları gösteren kesit çizimi.
Taş yüzeyler arasında ilerleyen dar gün ışığı şeridi.
Taş yüzeyler arasında ilerleyen dar gün ışığı şeridi.
Taş kütleler arasından gökyüzüne bakış.
Taş kütleler arasından gökyüzüne bakış.
Karanlık yüzeye ince açıklıklardan düşen haç biçimli ışık.
Karanlık yüzeye ince açıklıklardan düşen haç biçimli ışık.
İç merdivenlerde ışık, gölge ve yüzey dokusu.
İç merdivenlerde ışık, gölge ve yüzey dokusu.

Dergide s. 36–43.

PLD Türkiye, sayı 48 (PDF)

Proje künyesi

Mimari
Fernando Menis, Menis Arquitectos
Mal sahibi
Holy Redeemer Cemaati
Proje türü
Kültürel/Dini
Konum
La Laguna, İspanya